سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: شمس آقاجانی متولد 1347 است. خودش می‌گوید شناسنامه‌ای... یعنی سالروز تولد واقعی‌اش سال 1346 است... از او مجموعه شعری با عنوان "مخاطب اجباری" در سال 1367 (جزو سه اثر برگزیده سال 1370 توسط کانون شعر فراپویان)، مجموعه مقالات "شکل‌های ناتمامی" در سال 1384، مجموعه شعر "گزارش ناگزیری" به سال 1391، کتابی در زمینه نقد ادبی با عنوان "سخن رمز دهان" در سال 1392 و نهایتا مجموعه شعر "راوی دوم شخص" در سال 1394 منتشر شده است.

می‌گوید آخرین اثرش یک شعر بلند است با عنوان "پر آخرین درنا باز می‌گردد" است که منتشر نشده...با او به گفت و گو نشستیم تا نظرش را راجع به شعر امروز ایران بپرسیم...

مشروح گفت و گو ماذیلا از نظرتان می‌گذرد...


جناب آقاجانی به عنوان سوال اول بفرمایید وضعیت شعر امروز ایران را پویا ارزیابی می‌کنید یا ایستا؟ برای توضیح بیشتر می‌گویم که این اظهار نظر شما می‌تواند فارغ از نگاه ایجابی یا سلبی به کیفیت شعر امروز باشد... آنچه اهمیت دارد این است که شما فکر می‌کنید جنب و جوش در شعر امروز ایران نسبت به قبل کمتر شده است یا نه؟

من فکر نمی‌کنم که جنب و جوش کمتر شده باشد. فقط شکل تحرکات با توجه به شرایط جدید عوض شده است و این البته اجتناب ناپذیر است. یک زمانی برای این که شعری یا مقاله‌ای یا پاسخ به نوشته‌ی کسی در نشریه‌ای چاپ شود زمان زیادی طول می‌کشید. مثلا سردبیر مجله باید آن را ملاحظه و رد یا قبول و احتمالا حک و اصلاح می‌کرد. فرد باید به یک حدی از صلاحیت و اهلیت می‌رسید تا چنین امکانی را می‌یافت و... و همین طور برای چاپ کتاب. اما امروز شرایط به کلی عوض شده است. امروز فاصله‌ی زمانی بین تولید یک متن و انتشار آن، به مدت زمانِ لازم برای یک کلیک‌کردن تقلیل یافته است! نمی‌خواهم بگویم آن بهتر بود یا این. ولی این مسلم است که در شرایط گذشته، خود به خود یک نوع تامل، پالایش و غربال‌گری اولیه وجود داشت و البته اعمال سلیقه و احتمالا تحمیل عقیده‌ کسانی که کارها را در دست داشتند. وقتی با رشد غیرقابل کنترل امکانات ارتباطی و فضاهای تازه‌ رسانه‌ای، امکان انتشار در چنین ابعاد محیرالعقولی تسهیل شده است و همچنان ساده‌تر می‌شود، خوب این امر تبعات خاص خودش را دارد و این هم اجتناب ناپذیر است. آنچه که در ذهن و مخیله‌ی یک تازه از راه رسیده‌ای جرقه می‌زند، همان چیزی است که لحظه‌ی بعد پیش روی شماست. بنابراین، جنب و جوش ظاهری که به نظر بیش‌تر شده است و خیلی هم. هر وقت گوشی موبایل را که روشن می‌کنم می‌بینم که چقدر متن (ادبی و غیرادبی و بی ادبی و...) در این شبکه‌ها و گروه‌های مجازی مثل فیسبوک و وایبر و واتس‌اپ و تلگرام و گوگل و.... به نمایش گذاشته شده است و لحظه به لحظه هم به صورت سرسام‌آوری بر آن افزوده می‌شود. دلخوش کردن به گذشته و در سودای بازگشت به سر بردن، دیگر بسیار بیهوده و خنده‌دار است. برخوردهای سلبی نه نتیجه‌بخش است و نه امکان‌پذیر، و نه اصولا صحیح. همه‌ی این‌ها یک سرمایه و ظرفیت است و باید تلاش کرد که اگر گاهی به صورت تهدید ظاهر می‌شوند، تبدیل به فرصت شوند. آدم‌های جدی و نهادهای متولی باید سعی در جهت دهی کنند تا از این شرایط بهترین نتیجه عاید ادبیات و فرهنگ شود.

به نظر شما چه رویدادها و چه رفتارهایی از جانب اصحاب جامعه شعری امروز ایران می‌تواند به رونق بیشتر فضای شعری ما کمک کند؟

در یک کلام، جدی بودن و احساس تعهد و مسئولیت کردن. این جدی بودن البته تفسیر دارد. و بدیهی‌ست که منظور من خشک و بی‌روح بودن نیست! اگر ببینیم که آدم‌های صاحب صلاحیت و توانمند هم وا بدهند و دست به رفتارهای سطحی بزنند و همرنگی و همراهی با آنچه پیش آید را در پیش گیرند، آن وقت خیلی مایوس می‌شویم. هر کسی در هر جایی که هست و با همان توانایی و امکاناتی که در اختیار دارد می‌تواند بسیار موثر باشد: یک ناشر، یک شاعر و نویسنده، یک منتقد، یک مدرس و استاد، یک مسئول فرهنگی، یک کتاب فروش، یک داور جایزه‌ادبی و... خیلی پیچیده نیست، هر کسی در جایگاه خودش و کاری که می‌کند جدی باشد و مسئولیت بپذیرد.

تشکیل هیئت‌ها و جمع‌های تخصصی و کارشناسی در حوزه‌های مختلف، فارغ از زدوبندهای اقتصادی، ایدئولوژیک و باندبازی‌ها، می‌تواند به بهبود اوضاع کمک زیادی بکند. و...

اما در باب چاپ و نشر شعر... بعضی بر این گمان‌اند که غالب شعرهای منتشر شده در این روز و روزگار صلاحیت انتشار ندارند... یعنی شاید به لحاظ کمی انتشار شعر وضعیت مناسبی داشته باشد، اما از به لحاظ کیفی وضعیت، وضعیت غم انگیزی است... شما هم همین تز را دارید؟ لطفا توضیح دهید...

بله متاسفانه تا حدود زیادی همین طور است و البته بلافاصله اضافه کنم که بروز چنین چیزی در کشور ما دلایل متعددی دارد (حتی وانشناختی و جامعه‌شناختی)، که فعلا بگذریم. اما من خیلی نگران این موضوع نیستم. در حقیقت فکر می‌کنم که اشکال اصلی متوجه متولیان امر است که مسئولیت‌های خود را به درستی انجام نمی‌دهند: نادانی و بی‌برنامه بودن، کاهلی و سودجویی‌ها از جمله دلایل اصلی بروز این وضعیت هستند.

جناب آقاجانی نکته دیگری که در حوزه نشر شعر خودنمایی می‌کند و نمی‌توانیم از آن چشم بپوشیم این است که اکثر شاعران ما - خوب و بد یا گمنام و شهیر - برای چاپ شعر مشکل دارند... پر بیراه هم نیست اگر بگوییم 90 درصد شاعران ما جز تک و توک شاعران بنام معاصر با هزینه خود شعرشان را چاپ می‌کنند...

ببینید درست است که چاپ و انتشار کتاب شعرـ و هر کتابی ـ یک امر فرهنگی‌ست، اما برای هر ناشری، یک موضوع اقتصادی و بازرگانی نیز هست. یعنی در این‌جا تامین هزینه، گردش مالی و حساب سود و زیان به شدت مطرح است. نمی‌توان از یک ناشر انتظار داشت که به برگشت سرمایه‌ی خود فکر نکند و یک تنه متعهد وضعیت شعر و فرهنگ باشد. برای حمایت از شاعرانی که به فرض ناشناخته هستند، باید سازوکارهای دیگری به وجود بیاید. ناشران فقط یک بخش قضیه هستند (البته سودجویی و بداخلاقی‌های اقتصادی معدودی از ناشران را نمی‌توان کتمان کرد). دانشگاه‌ها، موسسات و اسپانسرهای فرهنگی و... می‌توانند کمک زیادی بکنند که متاسفانه در کشور ما هنوز جا نیفتاده است!

به نظر شما تعداد شاعرانی که امروز رفته رفته از شعر عقب می‌نشینند و به امور دیگر می‌پردازند، زیاد است؟ اگر چنین است شما فکر می‌کنید چرا؟

قابل ملاحظه است و انگار بیش‌تر به دلایل اقتصادی. اما اگر هم کاملا عقب‌نشینی نکنند به قول شما، به هر حال از میزان فعالیت و تاثیرگذاری‌شان بسیار کاسته می‌شود و این خسارت است.

البته برگشت کامل برای کسی که ذاتا شاعر است و درد و دغدغه‌ی شعر دارد تقریبا محال است. نمی‌تواند برود. بالاخره بر می‌گردد! شعر، داستانِ ویژه‌ای دارد و خیلی سخت به دست می‌آید.

انتهای پیام/