سرویس سینمایی هنرآنلاین : در سالهای اخیر سینمای مستند به یکی از فعالترین حوزهها در عرصه هنر تبدیل شده است؛ آنچنان که جشنوارههای متعدد برای فیلمهای مستند در نظر گرفته میشود و رقابت میان این دسته از فیلمها پررنگتر از گذشته است. از مستند جنگ تا مستندهای اجتماعی و داستانی همه برگرفته از الگوهای خاصی در هنر تصویر است که وقتی با هرکدام از مستندسازان به گفتوگو میپردازیم، ضرورت این دسته از فیلمها را چه در سینما و چه در تلویزیون بیشتر احساس میکنیم. علاوه بر این خیلی از کارگردانهای بزرگ سینما، فیلمهای خود را با ساخت مستندهای جذاب و حرفهای در عرصه سینما شروع کردهاند. در این گزارش به دنبال فعالان عرصه فیلم مستند رفتهایم و درباره ضرورت این هنر و نیز حمایتهای دولت در پرداختن به فیلمهای مستند به صحبت نشستهایم. از اهمیت مستندهای جنگی تا مستندهای تاریخی و اجتماعی که هر کدام برگرفته از اتفاقات واقعی هستند. در این گزارش با چند مستندساز به صحبت پرداختهایم که در زیر میخوانیم. عدهای با اصرار مستند جنگ را هنوز زنده نگه داشتهاند محمدرضا اسلاملو از مستندسازان سینمای جنگ است. او خاطرات زیادی از روزهای جنگ دارد و مستندهایی که ساخته است و میگوید، مستند یعنی سندهای تاریخی که باقی میماند. این کارگردان فیلمهای مستند جنگی درباره وضعیت سینمای مستند گفت: مستند جنگی برخلاف فیلم سینمای دفاع مقدس برگرفته از خود واقعیت و اتفاقاتی است که همان لحظه بدون هیچگونه صحنهپردازی به وقوع پیوسته است. مستند جنگ امروزه بازتاب خاطرات و تجربهای است که شاید در این زمان نیز تأثیرگذار باشد، اما مهم این است که این فیلمهای مستند این روزها در چه جایگاهی ایستاده باشند. اسلاملو درباره ساخت مستندهای جنگی و اهمیت آن در این دوره زمانی عنوان کرد: مستند جنگ همانطور که از نامش پیداست درباره وقایع و اتفاقات واقعی جنگ ساخته میشود. بعضی از این فیلمها در زمان خود شاهکار بوده و تأثیر مثبتی بر مخاطب گذاشته است. با پایان یافتن جنگ تحمیلی خیلی از مستندسازان دوست داشتند سبک مستند جنگی ادامه پیدا میکرد، چرا که این سبک، گویا و زنده بود و با پایان جنگ نمیشد درباره وقایع واقعی جنگی مستند ساخت. مستند جنگی واقعاً پرهیاهو و قابل درک بود. طبیعی بود که عدهای با اصرار میخواستند مستند جنگ را زنده نگه دارند، اما تنها به خاطره و با تکرار نشان دادن مکانهای جنگی این امکان را داشتند که جنگ را دوباره بازسازی کنند تا این سبک مستند جنگی را ادامه دهند. اما الان خبری از مستندهای جنگی در جشنوارهها نیست. به نوعی مستند جنگی هم بایگانی شد. او درباره ممیزی فیلمهای مستند به خصوص مستند جنگی عنوان کرد: من مستندهای کمی را از جنگ دیدهام که نمایش عمومی نداشته باشند. البته شاید در مستندهای گزارشی این اتفاق افتاده باشد که یک مستند با ممیزی روبرو شود. اما اساساً مستند جنگی نمیتواند همه واقعیتهای تلخ را نشان دهد به همین دلیل گاهی حس میکنیم که مستندها نیز با ممیزی روبرو بودهاند، اما اگر مستندی واقعاً ممیزی شود آن بحث حقیقی بودن اتفاقها را از دست میدهد. ایکاش دوباره مستند جنگی در میان فیلمسازان جوان مخاطب خود را پیدا کند. این کارگردان مستندساز با بیان اینکه مستندها، سند تاریخی هستند، افزود: شاخصهای مستند، همان سند تاریخی است. سند تصویری است. هر آنچه به عنوان سند فیلمساز پیدا شود، شاخص مستند است. ببینید باید به سندهای تاریخی پرداخت. برای یک فیلم مستند باید چند سند واقعی را تبدیل به یک رابطه زنجیروار کنیم. مستند جنگی یک سند واقعی است که هر چه واقعیتر باشد گیرایی آن بیشتر است، اما فیلمساز باید بداند که با مستند صادقانه برخورد کند. من از متصدیان سینما و کسانی که میتوانند سینمای مستند را حمایت کنند، گلهمند هستم. چرا که نام خیلی از مستندسازان در شرایط امروز کمکم به فراموشی سپرده میشود. تلویزیون وظیفه دارد از آثار سینمای مستند حمایت کند مهدی گنجی از جمله دیگر مستندسازان عرصه سینما و تلویزیون است که مستند " من میخوام شاه بشم" به کارگرانی او موفقیتهای زیادی در این عرصه کسب کرد. او معتقد است فیلمسازان عرصه فیلم مستند باید به راه خود در این مسیر ادامه دهند. او در بخشی از حرفهای خود با اشاره به اینکه مخاطبان فیلم مستند زیاد نیستند، اما میتوانند در آینده سینما و تلویزیون با ساخت آثار خود تأثیرگذار باشند، بیان کرد: اگرچه مخاطبان سینمای مستند زیاد نیستند اما در این دوره مردم علاقه بیشتری به دیدن فیلم مستند پیدا کردهاند. وظیفه پخش فیلمهای مستند در تمام دنیا، با تلویزیون است. متأسفانه در کشور ما تلویزیون زیاد تمایلی به پخش فیلمهای مستند ندارد، اما وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی میتواند روی این موضوع کار کند و کمی فضا را برای تولیدات سینمای مستند بیشتر کند. در ضمن فیلمهایی باید در این گروه پخش شود که در مراحل اولیه، رابطهای بیشتری را با مخاطب برقرار کند. در سالهای گذشته هم اگر به خاطر بیاورید تجربههای مشابه اکران فیلمهای مستند را در سینما داشتهایم، به عنوان مثال سینما سپیده اکران فیلمهای مستند را در دورهای به خود اختصاص داده بود، اما این موضوع هم نیمبند بود و به خوبی اجرا نشد. ایکاش این امکان وجود داشت که به همان اندازه که برای فیلمهای داستانی امکان تبلیغات وجود دارد، برای فیلمهای مستندی که به نمایش گذاشته میشود هم تبلیغات انجام شود. مردم آگاهی زیادی از پخش فیلمهای مستند ندارند، اما در همین ابتدای راه هم انرژی زیادی وجود دارد که همه فیلمسازا ن را به سمت این گروه هدایت میکند. پس قطعاً هر سینمایی که فیلمهای مستند را پخش کند میتواند تأثیر مثبتی در شناخت مردم به این دسته از فیلمها داشته باشد. این کارگردان فیلم مستند با اشاره به امکانات کمی که برای عرضه فیلمهای مستند وجود دارد، گفت: باید برای اکران فیلمهای مستند امکاناتی ایجاد کنیم. در عین حال سطح سلیقه مخاطبانی که کمی متفاوتتر به سینما نگاه میکنند را با نمایش این فیلمها ارتقا دهیم. با نمایش فیلمهای مستند، فکر کنم فضای فیلمسازی برای امثال من هم فضای مناسب و بهتری خواهد بود.
مخاطب سینمای مستند اهمیت ویژهای دارد آرش رئیسیان دیگر مستندساز سینماست که کار خود را با همکاری انجمن مستندسازان آغاز کرد. او تاکنون فیلمهای مستند "رقصان قلم"، مستند "رنجها و گنجها"، مستند "نامهای به آسمان" و ... را ساخته است. این فیلمساز مستند معتقد است که مخاطب سینمای مستند باید پرورش پیدا کند و بیشتر از برگزاری جشنوارهها، مخاطب فیلمهای مستند مهم هستند. رئیسیان درباره اهمیت حضور فیلمهای مستند در جشنوارههای داخلی گفت: جشنوارهها اصولاً محدودیتهایی دارند که کسانی به نام داور و هیئتداوران شروع به انتخاب فیلمها میکنند. چند مسئله باعث وارد شدن فیلمسازان به عرصه جشنوارهها بر اساس قوانین موجود انجام خواهد گرفت. به نظر من سلیقه و سیاست جشنواره و دیگری روابط مستندساز با گروهها و یا دستاندرکاران جشنوارهها است. اگر منِ نوعی را کسی در عرصه مستند نمیشناسد، شانس حضور من در جشنوارهها هم پائین میآید. دوستانی هم هستند که مرتبط با انجمن سینمای جوان هستند و فیلم آنها را هم مثلاً مرکز سینمای هنر و تجربه حمایت کرده است، پس به نوعی این دوستان ورودشان به جشنوارهها تضمین شده است، اما کسانی هم هستند که کاملاً در این عرصه مستندسازی به صورت مستقل فیلم میسازند که اتفاقاً مورد توجه هم واقع نمیشوند. این موضوع تجربه شخصی بنده است که برای فیلمهای مستندم چندین بار اتفاق افتاده است. به همین دلیل فکر کردم که از این راه نمیتوانم مسیر را به سمت مخاطب پیدا کنم. به عقیده من در ارتباط میان مردم و سینمای مستند اتفاق جدیدی رخ نداده است. شبکههای رسانهای هم با محدودیتهای زیادی که دارند، خیلی کم امکان حضور بعضی فیلمها را میپذیرند. رئیسیان با اشاره به در نظر گرفتن یک سالن سینمایی ثابت برای اکران فیلمهای مستند بیان کرد: به نظر من صنف خصوصی باید به سینمای مستند سروسامان بدهد. به هر حال گردش سرمایه در سینمای ایران به شدت مهم است. شرایط اقتصادی به صورتی نیست که بتوان سینمای مستند راهم هدایت کرد. اما بخش خصوصی میتواند رسوخ کند در سینمای مستند و در ابتدای راه قطعاً ضررهایی هم برای جذب مخاطب خواهد داشت. این کارگردان سینمای مستند و سینمای داستانی و بلند را دو خط موازی نامید و بیان کرد: در سینمای مستند خیلی راحتتر از سینمای داستانی میتوان کار تولید کرد، چرا که با هزینه اندک میتوان یک فیلم مستند ساخت. اگر مخاطب سینمای مستند، در بستر جامعه پرورش پیدا کند، دیگر برای ساخت فیلمها مشکلی نخواهد بود. چرا که کسانی ترغیب میشوند تا در این عرصه سرمایهگذاری کنند، اما باید روش ارتباط با مخاطب پیدا شود. اگر انگیزهای برای سرمایهگذاری در فیلم مستند وجود نداشته باشد، سینمای مستند سروسامان نمیگیرد. در ابتدا هم بازگشت سرمایه در این عرصه و برای این نوع از سینما مهم است. به همین دلیل من مشکلی برای ساخت فیلم مستند در ایران نمیبینم. حتی گرفتن مجوزها برای ساخت فیلم مستند هم خیلی سخت نیست مگر اینکه موضوع یک مستند، پیچیده باشد. اکثر فیلمهای مستندی که رنگ اجتماعی به خود میگیرند، بیشتر زیر ذرهبین نظر مدیران هستند. استادان سینمای مستند کجا هستند؟ در همین حال، مازیار مشتاق گوهری مستندساز فیلمهای زیستمحیطی معتقد است کار این مستندسازان به واسطه جشنوارههای مختلف فیلمهای مستند دیده میشود.
او گفت: جشنوارههای مستند، موقعیت مناسبی برای جوانان فیلمساز هستند تا آنها را هدایت کنند، اما مهمتر از این مسئله بحث حمایتکنندگان است. من فکر میکنم یکی از حمایتکنندگان فیلمهای مستند زیستمحیطی، صداوسیما بوده است. چرا که در اکثر برنامههای تلویزیونی اولویت اول بودجه برای فیلمها و سریالهای تلویزیونی در نظر گرفته میشود و بعد از آن شاید پولی هم برای ساخت فیلم مستند باقی بماند. او درباره نبود بودجه کافی برای ساخت مستندهای سینمایی و تلویزیونی بیان کرد: اگر تهیهکننده یک فیلم مستند بودجه کافی نداشته باشد نمیتواند لنزهای قوی و یا تجهیزات لازم را در اختیار فیلمساز قرار بدهد. مشتاق گوهری درباره اهمیت فیلمهای مستند در تاریخ سینما گفت: باید در عرصه فیلمهای مستند با تدبیر بیشتری کار کنیم، چرا که این فیلمهای مستند است که تبدیل به سندی در تاریخ میشود و برای نسلهای آینده باقی میماند. کارگردان فیلم "پرواز در آب" در ادامه با اشاره به گلهای که از اساتید و دستاندرکاران فیلم مستند داشت، گفت: من در ورکشاپهای مهرداد اسکویی استاد عزیزم شرکت کردهام، اما مسئلهای که باعث شد تا گلهمند از اساتید باشم این است که چرا استادان این عرصه پای خود را در این دورهها کنار کشیدهاند. فیلمسازان جوان واقعاً با مشکلات و با تجربههای کمی وارد عرصه فیلمسازی میشوند، اما استادی را نمیبینیم تا تجربه کسب کنیم. امیدوارم استادان فیلمهای مستند در جشنواره فیلم حقیقت حضور داشته باشند. انتهای پیام/
صبا شادور