سرویس تجسمی هنرآنلاین : سئوال: چگونه آثار هنرهای تجسمی که در قالب تابلوهای نفیس و تاریخی نگارگری، خوشنویسی، مجسمه و... (بعد از آثار منقول باستانی) بزرگ‌ترین و بالا‌ترین رتبه غارت فرهنگی اموال ایرانی را تشکیل می‌دهند و از مفاخر شهیر‌ترین و معتبر‌ترین موزه‌های جهان محسوب می‌شوند، امروزه در کسب جاذبه‌های هنری و برابری‌های اقتصادی، غافله را به هنرهای دیگر ایرانی واگذار کرده‌اند؟! فاصله بین موزه‌های تاریخ هنر و هنرهای معاصر ایران چگونه، چرا و از چه زمانی به وجود آمده‌اند؟! آیا پاسخ به این چرایی‌ها و چگونگی‌ها می‌تواند در ارتقاء شاخصه‌های هنر معاصر مفید باشد؟ آیا رونق و گردش اقتصادی در هنرهای تجسمی می‌تواند به عنوان معیاری برای این نوع تحلیل‌ها و برآوردی واقعی از مخاطب حرفه‌ای این هنر‌ها به کار گرفته شود؟ آیا واقعاً ورود هنرهای تجسمی به بازار اقتصاد داخلی و جهانی یک ضرورت است؟ قرابت‌ها و تفاوت‌های وضعیت فعلی هنرهای تجسمی در مقایسه با هنرهای دیگر چگونه است؟

تعریف: پیش از هر موضوعی لازم به یادآوری است؛ اقتصاد، پیوندی بنیادی با تجارت دارد و البته منظور از "تجارت هنر" دقیقاً مساوی و معادل "هنر تجاری" نیست. تقدم و تأخر واژه‌های این ترکیب خود اشارتی است به آنچه از این عبارات اراده می‌شود. بدون آنکه قصدی برای قضاوت در اصالت و یا رجحان یکی بر دیگری باشد، آنچه در پی می‌آید موکول به حوزه تجارت هنر است و نه هنر تجاری و تجارت هنری.

□ تجارت و اقتصاد هنر نمی‌تواند خارج از قواعد دیگر بخش‌های تجاری و اقتصادی باشد. "بازار" یکی از ارکان هر تجارتی است. این بازار هم به معنای فضای فیزیکی عرضه و تقاضاست و هم به معنای آمادگی‌های روانی و جامعه‌شناختی و.... هر بازار تجاری از سطوح فکری، فرهنگی و مالی مختلفی تشکیل شده که به تناسب نیاز، خواست و توانایی خود، وارد معادلات و معاملات این بازار می‌شوند. از آن تأثیر می‌گیرند و بر آن تاثیر می‌گذارند. اگرچه حدود و مرزهای این لایه‌ها دقیقا "مشخص و معین نیست، ‌ اما کلیات قابل تفکیک و معناداری را می‌توان در آن یافت. بخشی از تفاوت‌های بازار هنر با دیگر بازار‌ها و کالا‌ها را شاید بتوان در تقسیم همین محدوده‌ها جستجو کرد.

در میان همه رشته‌های هنری، بازار هنرهای تجسمی از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردار است که تحلیل این بازار و تلاش برای ساماندهی آن، بدون توجه به این خصوصیات، ممکن نیست. اگرچه هنرهای تجسمی به طور ذاتی نسبت به همتایان هنری خود مثل تئا‌تر و موسیقی و... معمولاً از هویت کالایی بیشتری برخوردار است اما شرایط و ویژگی‌های دیگری باعث شده تا در حوزه‌های اقتصادی، برخلاف تصورات اولیه، مسیر متفاوتی را طی کند. یکی از این خصوصیات، عدم توازن حضور هنرهای تجسمی در همهٔ ترازهای مالی معمول و مرسوم در بازار است. این تفاوت و عدم توازن، حتی در قیاس با دیگر رشته‌های هنری هم قابل تشخیص است.

عموما" این فرصت وجود دارد که هر حجم از سرمایه می‌تواند در گردشی از مجموعه انواعی از تجارت، حضور مستقیم و مشارکت داشته باشد. به عنوان نمونه در بدنه سینما؛ گردش مالی از مبلغ چند هزار تومانی بلیت سینما که مستقیما "وارد صندوق سینما خواهد شد تا سرمایه گذاری‌های کلان در تهیه و تولید فیلم و یا بازار فروش جهانی، فعالیت مداوم دارند. یا در بازار موسیقی که؛ در کنار پروژهای کلان، سهم بزرگی از تجارت به خرید و فروش بلیت کنسرت و آلبوم و... اختصاص دارد. اگر قسمت کوچک و تقریبا" نامربوطی از فعالیت گرافیک و عکاسی تبلیغاتی و... را کنار بگذاریم، در بازار هنرهای تجسمی، خبری از فعالیت قدرت‌های کوچک و یا محدود اقتصادی وجود ندارد. مردم طبقه پائین و حتی میانی موضوع تجاری متناسب با قدرت اقتصادی این طبقات در حوزه هنرهای تجسمی پیدا نمی‌کنند. به عبارتی به طور ماهوی و کاربردی، هنرهای تجسمی هیچ راهکاری برای گردآوری سرمایه‌های سرگردان کوچک ندارد. آنچه قابل توجه می‌نماید این است که؛ روند خروج هنرهای تجسمی از طبقه بر‌تر اجتماعی، اشراف و دربار‌ها به سمت توده مردم، نسبت به هنرهایی مثل موسیقی و...، سازوکاری متفاوت و البته تا حدی کند‌تر و محتاط تری را طی کرده و می‌کند. اهالی موسیقی در کنار هنرهای نمایشی در قالب اجراهای مذهبی و جشن‌ها و آئین‌های ملی امکان حضور عمومی داشتند و حتی به تدریج از طرف طبقات متوسط جامعه به برنامه‌ها و بزم‌های کوچک خانوادگی دعوت می‌شدند و این دعوت و حضور بی‌اجرت و دستمزد نبود. مضامین و محتوای این هنر‌ها هم در این ضریب نفوذ بی‌تأثیر نیست. به طوری که مثلاً موسیقی با ژانرهای مردمی و پاپ و... و هنرهای نمایشی با کمدی‌های روحوضی و تعزیه و... توانسته تا پائین‌ترین سطوح اجتماعی و رسانه‌های عمومی نفوذ کند. بنابراین چرایی این پدیده را نمی‌توان تنها به امکانات فنی تکثیر و تکثیرپذیری آثار با فناوری‌های جدید محدود کرد.

□ هنرهای تجسمی همچنان مهم‌ترین پایگاه‌ها و مخاطب‌های ثابت قدم خود را، به ویژه از نظر استفاده از مزایای گردش مالی، در بین طبقه مرفه و فرادست اجتماعی پیگیری می‌کند. به این ترتیب سهم بزرگی از گردش مالی اقتصاد هنر در حوزه هنرهای تجسمی از دست می‌رود. به ویژه فعالین این حوزه توفیقی در جذب، ارائه و تولید کالاهای مصرفی هنرهای تجسمی (آنچنان که در تئا‌تر و سینما و موسیقی و... به چشم می‌خورد) نداشته‌اند. تنها مقایسه مبلغ ورودی موزه هنرهای معاصر تهران با قیمت بلیت یک سالن نمایش کوچک، یا تیراژ آلبوم‌های موسیقی و فیلم‌های شبکه خانگی با تولیدات قابل عرضه هنرهای تجسمی، برای اثبات این تفاوت کافی است. البته منظور از مبادلات هنری این سطح تجاری، عرضه هنرهای کیچ و یا صنایع دستی و یادگاری نیست.

کنسرت‌های موسیقی در سالن‌های کوچک و بزرگی برگزار می‌شوند که معمولاً از چند صد نفر تا چند هزار نفر ظرفیت دارند. سالنی مثل سالن برج میلاد با حدود ۲۰۰۰ نفر ظرفیت و قیمت بیلت حدود ۳۵ تا ۸۵ هزار تومان و با احتساب مدعوین رایگان و... در هر اجرای موسیقی، گردشی در حدود ۴۰ تا ۱۲۰ ملیون تومان دارد. به طوری که در یکی از نمونه‌های اخیر، یک تور موسیقی شناخته شده بیش از ۴ ملیارد تومان از طریق اجرای زنده، بلیت فروخته است. همچنین در این حوزه اگر از رکوردهای استنائی نزدیک به ۱۰۰ هزار نسخه‌ای چشم پوشی کنیم، باز هم هر آلبوم موسیقی پاپ حداقل با ۱۰ هزار تیراژ روانه بازار می‌شود. حتی گونه‌های کم طرفدار‌تر هم بیش از ۵ هزار نسخه توزیع می‌شوند. پائین‌ترین میزان عرضه، به موسیقی‌های پژوهشی و نواحی اختصاص دارند که طبیعتاً نمی‌توانند مخاطب عام داشته باشند. در مجموع، با وجود بحران کپی رایت و توزیع وسیع نسخه‌های غیرمجاز، هر آلبوم موسیقی حداقل می‌تواند گردشی در محدوده ۱۵ تا ۷۰ ملیون تومان داشته باشد. تیراژ بعضی از آلبوم‌های موسیقی در گزارش‌های غیر رسمی از مرز ۴۰۰ هزار نسخه هم فرا‌تر می‌رود. یعنی در صورت صحت این آمار؛ چیزی در حدود یک میلیارد تومان فروش تک نسخه‌ای. یا در اجراهای کوچک تئا‌تر با حدود ۱۵۰ تا ۲۵۰ نفر تماشاچی، هر اجرا ظرفیت فروش بیش از ۲ ملیون تومان دارد. فروشی که در طول یک ماه اجرا؛ با احتساب روزهای تعطیل، کم رونق و بلیت‌های رایگان و... حداقل به مرزهای ۲۰ و ۳۰ ملیون تومان نزدیک می‌شود. ارقامی که به تناسب فضاهای حرفه‌ای‌تر، بزرگ‌تر می‌شوند. بخشی از این درآمد‌ها هم به سمت اجراهای کوچکتری می‌روند که گاهی گنجایش آن‌ها برای تماشاچیان کمتر از ۵۰ نفر ـ صندلی است. بی‌تردید این اعداد و ارقام را نمی‌توان مثلاً با ۱۰۰ الی ۲۰۰ نفر بازدیدکننده و فروش روزانه کمتر از ۸۰۰ هزار تومان موزه هنرهای معاصر (که یکی از بزرگ‌ترین و غنی‌ترین فضاهای نمایشی هنرهای تجسمی ایران و حتی منطقه است) مقایسه کرد. مخصوصاً این مقایسه در حوزه سودآوری و تناسب مخارج تفاوت‌ها را نمایان‌تر می‌کند. فاصله و تفاوتی که در مسیر حرکت از مرکز کشور به سمت شهر‌ها و شهرستان‌ها، بزرگ‌تر و بزرگ‌تر می‌شود. در بخش تکثیری هم قطعاً تیراژ محدود و گاهی کمتر از ۱۰۰۰ نسخه کتاب و یا بسته‌های آثار هنرهای تجسمی، اعداد قابل اعتنایی تولید نمی‌کند. تنها در سال‌های اخیر چند مورد فروش و حراج تابلوهایی با قطع و سایز کوچک و ارزان قیمت توانسته‌اند برای مدت کوتاهی از مناسبت‌های خاص حضوری اگر چه اندک و موقت داشته باشند. (منبع: میدانی)

□ مردم برای خرید عادی یک دست مبل، بار‌ها به کاتالوگ و فروشگاه‌های مختلف مراجعه می‌کنند اما برای خرید یک تابلوی تزئینی و دکوراسیون خانه و محل کارشان تصوری از گالری گردی ندارند. عده زیادی برای رونمایی یک آلبوم جدید موسیقی روزشماری می‌کنند اما کمتر کسی است که در انتظار نمایش اثر تازه‌ای از یک هنرمند نقاش باشد و یا حتی برای مجسمه‌ای در میدان اصلی شهرش احساس نگرانی کند. در واقع بخشی از این رفتار یک فرهنگ و میل عمومی [بلکه جهانی] است. اما این میل چگونه به وجود آمده است؟ چگونه به سمت هنرهای جدیدی مثل سینما جلب شده و از برخی عادات تاریخی فاصله گرفته است؟ آیا وسایل ارتباط جمعی و فضاهای مجازی میل تصویر مردم را اغناء کرده است؟ پس چرا صد‌ها کانال تلوزیونی نتوانسته سینما‌ها را تعطیل کند؟! پاسخ ساده انگارانه این است که "سیاست‌ها و غول رسانه چنین تبلیغات و توجهی را ایجاد می‌کند." اما باید پرسید "چرا جهت گیری سیاست‌ها و تبلیغات به این سمت متمرکز شده است؟"

□ صنعت توریسم از لوازم و وسایل تجمیع سرمایه‌های خرد اما قابل اعتناء و تاثیرگذار محسوب می‌شود. گذشته از پدیده‌هایی مثل توریسم ورزشی و توریسم پزشکی و... امروزه توریسم هنری را با گردش‌های مالی چندین میلیاردی نمی‌توان نادیده گرفت. رونق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و صد البته درآمد غیرمستقیم توریسم هنری، انگیزه مهمی است برای ورود حامیان بخش دولتی و خصوصی برای راه اندازی رویدادهای هنری در کشور‌ها یا شهرهای مهم. در حالی که کنسرت‌های موسیقی از بخش بزرگی از این مزایا برخوردارند و در شهرهای مختلف ایران یا حتی کشورهای مختلف اجرا می‌شوند، نقش اقتصادی و فرهنگی توریسم هنری در حوزه هنرهای تجسمی ایران نزدیک به صفر است. بنابراین تمایلی هم برای ورود سرمایه گذاران در این مهم و استفاده از این ظرفیت مالی به چشم نمی‌خورد. این در حالی است که آثار ارزشمندی از هنرمندان بزرگ دنیا و هنرمندان صاحب نام داخلی، در صورت توجه و تدارک برنامه‌ها و زیرساخت‌های اولیه، به خوبی امکان ایجاد این نوع از جریانات را دارند. مبلمان و هنرهای شهری (اعم از مجسمه، نقاشی‌های دیواری، ‌ چیدمان‌های شهری و...) را هم می‌توان در همین موضوع مورد بررسی قرار داد. آثاری که از طرفی با سفارشات موردی به هنرمندان، باعث رونق اقتصادی و هنری این دسته از آثار می‌شوند و از طرفی هم با جاذبه‌های شهری، تولید ثروت ملی می‌کنند. چرخه کاملی که با هم افزایی ادامه پیدا خواهد کرد.

□ حباب قیمت، عدم شفافیت بازار هم که شائبه فعالیت مافیایی را دامن می‌زند، آمیختگی سره و ناسره در بازارهای به ظاهر معتبر، نوسانات غیرقابل باور قیمت‌ها، سردرگمی و ناآشنایی عمومی با معیارهای ارزشگذاری هنرهای تجسمی، بدنامی برخی از مجریان اقتصادی و... عوامل دیگری هستند که با کاهش امنیت روانی و افزایش خطر سرمایه گذاری، سرمایه‌های متوسط سرگردان را از تجارت هنرهای تجسمی دور می‌کنند. تلاشی کوچک برای دستیابی به اعداد و آمار مربوط برای درک این تاری و پنهانی کافی است. کمبود زیرساخت‌های تضمینی برای سوددهی تجارت آثار هنری و کم اطلاعی جامعه از ظرفیت‌های این بخش، موضوعی است که جذب سرمایه‌های کوچک را محدود کرده است. تقدم ارزشگذاری برای کار عملی در برابر کار فکری، بنیاد نامیمون فرهنگی دیگری است که قسمت مهمی از چرخه اقتصادی هنرهای تجسمی را تحت تاثیر قرار داده و اندک مایه موجود را به سمت بازار صنایع دستی سوق می‌دهد.

کمبود وجوه سرگرم کننده در هنرهای تجسمی هم، به نسبت هنرهای نمایشی و سینما، موسیقی و...، در انزوای اقتصادی آن در بین توده طبقات متوسط جامعه بی‌تأثیر نیست.

□ نمی‌توان در مورد بازار و اقتصاد هنرهای تجسمی گفت و هنرهای جدید را ندیده گرفت. گرایش به هنرهای جدید در حوزه هنرهای تجسمی مثل ویدئوآرت، پرفورمنس و... شاید به نوعی واکنشی خودآگاه و ناخودآگاه گروهی از هنرمندان باشد که جریان فعلی اقتصاد هنر را نمی‌پسندند و یا ورود به معادلات و معاملات اقتصادی را دون شأن این هنرهای تجسمی می‌دانند. شاید گروهی هم این نگاه شغلی و مالی را ذاتاً مغایر با روح هنرهای تجسمی می‌دانند. این شیوه از هنرهای جدید عمدتاً قابلیت تبدیل به پول و ارزش اقتصادی ندارند. خرید و فروش نمی‌شوند و امکان کلکسیون آن‌ها وجود ندارد. این نوع از تزهید و بازتعریف هنرهای تجسمی را با این وسعت و جدیت، کمتر می‌توان در گروه‌ها و رشته‌های هنری جستجو کرد.

نتیجه:

ـ آثار هنری تجسمی ماهیت کالایی بیشتری نسبت به سایر هنر‌ها دارند، اما بهره تجاری پائین تری دارند. ـ هنرهای تجسمی به لحاظ شیوه‌های عرضه به بازار، همسویی و همکاری با دیگر بخش‌های اقتصادی و تجاری، تکثیرپذیری، ضریب نفوذ به همه طبقات اجتماعی و... نسبت به هنرهای دیگر محدودیت‌ها و تفاوت‌های ماهوی و ذاتی دارد. ـ هنرهای تجسمی در جذب سرمایه‌های کوچک و تجارت خرد ناموفق بوده و هست. ـ در بخشی از بدنه هنرهای تجسمی نوعی مقاومت برای ورود به بازارهای اقتصادی و مالی وجود دارد. ـ در مقایسه با هنر‌ها و صنعت ـ هنرهای دیگر، تمایل برای ورود همه اقشار و طبقات اقتصادی به مبادلات آثار هنرهای تجسمی کم رونق و در سوددهی تجاری همراه با خطرپذیری بالاتری است. ـ قسمتی از داشته‌های مادی جامعه به دلیل نبود مسیرهای قابل دسترس، آشنا و پذیرفته به تجارت هنرهای تجسمی، فضای ناامن و توام با ناباوری و توهم زایی و توهم افزایی این بازار و... راهی بازارهای موازی و مشابه می‌شود.

سعید فلاح فر کار‌شناس خبره امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مدرس گروه هنر و معماری

...............................................................................................................................................

کلیدواژه: اقتصاد هنر، هنرهای تجسمی، تجارت خرد و کلان

۱ سیزده هزار شیء باستانی و هنری ایران در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. موزه‌هایی مثل لوور پاریس، متروپولیتن نیویورک و... هم حاوی مجموعه‌های نادری از آثار هنری ایران باستان است. اما در تقسیم بندی بزرگ‌ترین موزه‌های دنیا، هر چه مجموعه آثار از دوره‌های تاریخی به سمت هنر معاصر پیش می‌رود، حضور هنرهای تجسمی ایران کمتر و کمرنگ‌تر می‌شود. ۲ چند سال پیش به طور تجربی فروش سهامی از تابلو‌ها و آثار هنری در چند کشور اروپایی مطرح شد که نتوانست اقبال جهانی چندانی پیدا کند. این شکل از خرید سهام به خاطر وضعیت فرهنگی و اقتصادی کشور حتی در بازار مطمئن تری مثل مسکن ـ به صورت سهام محدود متری ـ هم موفقیت آمیز نبود و به ناچار اجرایی نشد. ۳ در غار دوشه لرستان نقاشی‌هایی با حدود هشت تا ده هزار سال قدمت به دست آمده و در دوره تاریخی، قدیمی‌ترین نقاشی‌ها در دیوارنگاری‌های اشکانی و ساسانی از جمله نقاشی‌های کوه خواجه به چشم می‌خورد. همه این آثار غیرمنقول؛ یا متعلق به مراکز قدرت بوده‌اند و یا برای مراکز مذهبی و بنا بر اعتقادات جمعی اجرا می‌شدند. در هر صورت، قابلیت تملک و در نتیجه خرید و فروش آزاد نداشتند. آثار منقولی مثل صفحات نگارگری، رقاع و... هم عموماً در کارگاه‌ها و مکاتبی تولید می‌شدند که تحت حمایت مالی مستقیم دربار فعالیت می‌کردند و نیاز به تجارت و کسب درآمد از محل عامه مردم نداشتند. غیر از عوامل اقتصادی، نباید عوامل فرهنگی و مذهبی و... را نیز در این امر بی‌تأثیر محسوب کرد.