سرویس معماری هنر آنلاین: از آنجا که در فلات ایران کمبود رستنی‌ها و پوشش‌های گیاهی، استفاده از چوب را به عنوان یک ماده رایج در ساخت و ساز در مقیاسی گسترده عملا غیرممکن می‌سازد و اختلاف زیاد حرارت شب و روز، زمستان و تابستان و آفتاب و سایه این اقلیم، استفاده از سنگ را به علت ظرفیت حرارتی بالا به حداقل رسانیده است، آدمی روی به خاک آورده و آن را به گونه‌ای هوشمند و دلپذیر جهت احداث سکونت‌گاه‌های خود شکل داده است. استفاده آگاهانه از مصالح اصلی ساخت و ساز هر بنا که برگرفته از خاک‌‌‌ همان محل است فوایدی را در پی داشته است.

خاک به صورت‌های مختلف چینه، خشت، کاه گل، سیمگِل، ماده اولیه ساخت و ساز در مناطق خشک را تشکیل می‌دهد. زیرا علاوه بر در دسترس بودن و فراوانی این ماده، خصوصیات فیزیکی آنکه عایق خوبی با قدرت ذخیره‌سازی بالای گرما و سرما است، فضای داخلی بنا‌ها را متعادل می‌سازد. خشکی هوا و وفور معادن گچ و خصلت چسبندگی بالای آن باعث استفاده گسترده این ماده در بناهای خشتی شده است. ایران نمونه معماری خشت و گلی بی نظیری در میان سایر کشورهای جهان دارد.

هنوز خشت در بسیاری شهرهای ما، بویژه در بافت‌های تاریخی حضور دارد و ما باید و حتما این عنصر و جزء معماری را بیشتر بشناسیم و بیشتر درک کنیم. با اینکه ایرانی‌ها حس نوستالژیکی نسبت به خانه‌های خشت و گلی دارند و در ضمن در سال‌های اخیر اروپاییان نیز به اهمیت خشت و گل به عنوان یک متریالی که می‌توان به آن دوباره نگاه کرد، توجه نشان داده‌اند اما سوال اینجا است که چه کسی امروزه حاضر است در یک بنای خشت و گل زندگی کند؟ اغلب کسانی که به ستایش بناهای خشت و گل می‌پردازند در خانه‌هایی زندگی می‌کنند که به هیچ روی از خشت و گل در آن خبری نیست.

خشت گل در مناطق زلزله خیز می‌تواند فجایع وسیعی به دنبال داشته باشد اما از یاد نبریم که در همین دوران که خشت و گل را به عنوان متریالی ناکارآمد یاد می‌کنیم خانه‌هایی با شیشه ساخته می‌شود که در برابر یک باد ساده تاب مقاومت ندارد و تیز و برنده بر سر مردمان فرو می‌ریزد. گفته می‌شود مصالح به تنهایی تعیین کننده معماری و ارزش و مقاومت آن نیست. با طرح این مسائل باید یاد آور شد هنوز هم بسیاری از خانه‌های تاریخی خشت و گلی ما در همین شرایطی که ما از آسیب‌های طبیعی در نگرانی به سر می‌بریم، پا بر جا مانده و چهار ستون سالمی دارند.بناهایی که از سالیان سال باقی مانده‌اند و حتی هنوز هم با یک تغییر کاربری قابل استفاده هستند. یکی از بزرگ‌ترین و زیبا‌ترین خانه‌های خشت و گلی جهان خانه‌ای است در رفسنجان که در دو طبقه ساخته شده و بزرگ‌ترین خانه سقف دار خشت و گلی است که هنوز سالم است و هیچ زلزله یا باد و بارانی نتوانسته به آن آسیبی برساند.

خانه حاج آقا علی با زیر بنایی بالغ بر هفت هزار متر مربع یکی از بزرگ‌ترین خانه‌های خشتی و سنتی جهان است. این خانه توسط حاج آقا علی معروف به زعیم الله رفسنجانی یکی از تاجران ایرانی در سال ۱۱۳۶ شمسی بنا شده است. خانه حاج علی آقا در فاصله شش کیلومتری شهر رفسنجان واقع شده است. این خانه سابقا به خانه وقفی شهرت داشت. خانه دارای هشتاد و شش اتاق هفت دری، پنج دری، سه دری، و پستو بوده که در چهار بخش اصلی ساختمان حوضخانه، شاه نشین، پاییزی و زمستانی احداث شده است. یک آشپزخانه و یک انبار بزرگ نیز در این خانه قرار دارد. چهار حیاط، راهروهای سر پوشیده و روباز و سه هشتی نیز ارتباط قسمت‌های مختلف این خانه را تامین می‌کند.

تالار حوضخانه که وسیع‌ترین فضای سر پوشیده خانه است سقف آن در ارتفاع طبقه دوم با گنبدی عظیم پوشانده شده است. در زمینه مستطیل کار بندی شده و در مرکز آن کلاه فرنگی قرار گرفته است که نور فضای حوضخانه را تامین می‌کند. وسط حوضخانه حوض مستطیل شکلی قرار دارد که در گذشته با حوض‌های حیات‌های جانبی در ارتباط بوده است و آب آن از طریق قنات تامین می‌شده است. حوضخانه در دو طبقه ساخته شده که در طبقه بالای آن تعدادی اتاق و دو تالار در ضلع شمالی و جنوبی قرار گرفته است. نمای داخلی حوضخانه با اندود گچ و گچ بری‌های برجسته با طرح‌های اسلیمی تزیین شده است. تالار شاه نشین در مرکز ضلع جنوبی ایوانی نسبتا رفیع قرار دارد که در طرفین آن با حفظ تقارن دو راهرو دسترسی ایجاد شده است. تالار‌های پاییزی و زمستانی در اضلاع غربی و شمالی بنا قرار گرفته و نسبت به تالار شاه نشین و حوضخانه کمی ساده‌تر است.

درباره حاج آقا علی داستان‌های زیادی گفته می‌شود. وی یکی از تجار منطقه رفسنجان بوده که با ممالک هند و چین در رابطه بوده است. بشقاب‌ها و کاسه‌های چینی که داخل آن فرمان ۱۱۰ (علی) نوشته شده هنوز در دسترس مردم قرار دارد.

مزارع او تا شعاع ۴٢٠ کیلومتر کشت می‌شد. از مردمان آن زمان نقل می‌شد که او از کرمان تا یزد را بر روی ملک خویش راه می‌رفت. روایتی هست در میان مردم ان زمان که مابین راه بندر عباس و رفسنجان هر ٣٠ یا ۴٠ کیلومتر قریب ٢٠ منزل و مال التجاره حاج آقا علی افتاده بود که بارگیری و حمل می‌کردند و قافله از منزلی به منزل دیگر قطع نمی‌شد. در حدود ۴٠ کیلومتر طول قافله ایشان بود که مرکب و بارش مال حاج آقا علی بود. گله‌های گوسفند چند هزار تایی و منازل زیادی در گوشه وکنار ایران و مقدار زیادی طلا و نقره و اشرفی که وقتی از املاک او رفع توقیف شد معلوم نشد که این همه کالا کجا رفت و چه شد. حاج آقا علی امین التجار (امینیان) املاک زیادی را از خود بر جای گذاشت.

وی بر خری سوار شده پیشاپیش همراهان که همه اسب سوار و قاطر سوار بودند می‌رفت. فتح الله بک مباشر او که مردی متدین و خوش حساب بود همه این املاک را سررسی می‌کرد. در اواخر عمر ثلث اموال خود را وقف کرد که به روال شیخیه صرف خیرات و مبرات شود. این امر موجب اختلاف شدید دو پسرش حاج آقا حسن (شیخی) و حاج آقا حسین (بالاسری) شد. حاج آقا حسن مبلغی به روایت اغراق آمیز پنجاه هزار تومان به ناصرالدوله داد که کار به نفع او تمام شود.

حاج آقا حسین به تهران رفت و صد هزار تومان داد که حرف خود را به کرسی بنشاند و بدین طریق برادران به جان هم و ثروت پدر افتادند و اولیای امر هم که کیسه‌ای گشاد برای ثروت حاج آقا علی که از ذخیره یک من یک من جو جمع شده بود دوخته بودند به این آتش دامن می‌زدند تا بالاخره حاج آقا حسین توانست حکم سفاهت و جنون پدر را صادر کند و مردم کرمان دیدند مرد ثروتمندی را که روزی که دنیا به او رو کرده بود شترش در چاه چهل گزی افتاد و سالم بیرون آورده شد اما روزی که دنیا از او روی برتافت پیرمرد خودش به دکان نانوایی می‌رفت و با هزار زحمت یک قطعه نان که پسرش برایش برات کرده بود از نانوا می‌گرفت و به خانه می‌برد. اما به هرحال آنهمه ثروت و سرمایه و آن اعتبار بازرگانی بر اثر رقابت و لجاجت برادران یکسره از میان رفت و همه املاک فروخته شد...

اما خانه حاج آقا علی این همه جنجال دیده هنوز در دل کویر هر چشمی را به خود خیره می کند.

انتهای پیام/