سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: محسن آزرم در این گفتوگو به ما میگوید: "سر درآوردن از اینکه مردمان قرن نهم چه میخوردهاند دلیل خوبی است برای سر زدن به این کتاب. ولی حقیقت این است که اصلا فکر نمیکردم بخواهم این کتاب را آماده چاپ کنم و آمادهسازی برای چاپ نام دیگر آن "ویرایش متن"ی است که روی جلد کتاب آمده."
آزرم درباره شاعر این کتاب میگوید:" درعینحال باید حواسمان باشد که ابواسحاق بیشتر در بخشی از دیوانش که به نثر نوشته شده تحت تأثیر عبید زاکانی است ولی شعرهایش حقیقا یگانه است؛ هرچند پروفسور ادوارد براون در "تاریخ ادبی ایران" گفته ابواسحاق اطعمه و عبید زاکانی... و نظامالدین محمود قاری یزدی ــ هر سه ــ در باب اشعار مضاحک [Satire] و اشعار تقلیدی [Parody] در ادب فارسی کمنظیرند."
مشروح گفتوگوی ما چنین است:
جناب آزرم چهطور شد به سراغ ویرایش متن یک اثر کلاسیک رفتید؟ این را بنا به کارنامهای که از شما سراغ داریم میپرسم. با آثار کلاسیک فارسی خصوصا شعر میانه خوبی دارید؟
اجازه میدهید برای جواب دادن این به سؤال مقدمهای را بگویم؟ اوایل دههی هفتاد و دقیقترش را اگر بخواهید بیست سال پیش دانشآموز رشتهی ادبیات و علوم انسانی بودم؛ آنهم در سالهایی که مشهور بود (و هنوز هم هست؟) که پدران و مادران به بچههایشان میگفتند اگر میخواهید در زندگی آدم خوشبختی شوید دو راه پیش پایتان هست: یکی اینکه بروید دبیرستان و رشتهی علوم تجربی بخوانید و پزشک شوید و یکی هم اینکه بروید رشتهی ریاضی بخوانید و مهندس شوید و من نه دلم میخواست پزشک شوم و نه علاقهای به مهندس شدن داشتم.
از خوشاقبالی من و بچههای آن سالها بود که دبیرستانی بهنام فرهنگ در کوچهی پیشداد سیدخندان بهراه افتاد که از اول اعلام کرده بود فقط رشتهی ادبیات و علوم انسانی را آموزش میدهد و اگر کسی در آزمون ورودی و مصاحبههای مختلفش پذیرفته میشد و میتوانست روی صندلیهای مدرسه بنشیند قبول کرده بود که قرار نیست پزشک یا مهندس شود. سالهای اولی که دبیرستان فرهنگ بهراه افتاد فقط سه کلاس داشت: اول و دوم و سوم و آنقدر خلوت بود که همه باهم آشنا شوند و سر از کار یکدیگر درآورند و البته معلمها هم میانهی خوبی با شاگردهایشان داشتند و ناراحت نمیشدند اگر شاگردی از جوابشان قانع نمیشد و توضیح بیشتری میخواست.
یکی از بهترین معلمهای آن دوره دکتر روحالله هادی بود که چهار سال تاریخ ادبیات و متون ادبیات و نگارش و آرایههای ادبی و دستور زبان فارسی و عروض و قافیه را درس داد. شاگرد دکتر شفیعی کدکنی بود و همدورهی دکتر قیصر امینپور. اهل فارس بود و همیشه باافتخار از زادگاهش سورمق حرف میزد که از توابع آباده است. کلاسهای دکتر هادی مثل بیشتر معلمهای آن سالهایمان فقط به کتاب درسیای که آموزشوپروش منتشر کرده محدود نبود و دکتر هادی هم مثل بقیهی معلمهای آن سالهایمان مدام تشویقمان میکرد که بیشتر بخوانیم و در بند کتابهای درسی نمانیم و یادم نیست چندشنبهی چندمین ماه یکی از همان سالها بود که در میانهی حرفهایی که دربارهی نقیضه در ادبیات میزد نام بسحاق اطعمه را بر زبان آورد؛ شاعری که هیچچی دربارهاش نمیدانستم و دلم میخواست بیشتر بدانم. یادم میآید که دکتر هادی چند دقیقهای دربارهاش حرف زد و بعضی شعرهایش را از بر خواند و توضیح داد که کارش نقیضه ساختن بوده و با شعرهای حافظ و سعدی و خواجو و دیگران شعرهایی دربارهی غذا یا هم اطعمه نوشته و برای همین اسمش را گذاشتهاند ابواسحاق اطعمه و نکتهی آخری که دکتر هادی گفت جذابتر از همه بود: اینکه شعرهایش در ستایش غذاست و اصلا معشوق و محبوب در شعرهای او چیزی جز غذا نیست.
آن بیتها را یادداشت کردم و ماند گوشهی ذهنم که روزی و روزگاری دیوانش را پیدا کنم و بخوانم. ولی هرچه بیشتر گشتم کمتر پیدا کردم. دو کتابخانهای که عضو بودم این دیوان را نداشتند و چند کتابفروشیای که کارشان یافتن نسخههای کمیاب و نایاب بود گفتند سالهاست این کتاب را ندیدهاند. چند سال بعد، تقریبا آخر دههی هفتاد، "کتاب مستطاب آشپزی از سیر تا پیاز" نجف دریابندری منتشر شد و همهی پولی را که جمع کرده بودم خرج این کتاب کردم و بهعنوان هدیهی عید برای خودم خریدمش. نام نجف دریابندری و فهیمه راستکار کافی بود برای خریدن کتاب. کتاب را که ورق میزدم رسیدم به نام ابواسحاق اطعمه و بیت مشهورش (من آنچه وصف طعام است با تو میگویم / تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال) و همین دوباره یاد ابواسحاق انداختم که نمیدانستم دیوانش را کجا پیدا کنم.
اوایل دههی هشتاد دوستی خبر داد که مرکز میراث مکتوب تصحیح تازهای از دیوان ابواسحاق اطعمه را منتشر کرده. تصحیح دکتر منصور رستگار فسایی که اتفاقا دکتر هادی سالها پیش مدام از دانش سرشار میگفت. ولی پیدا کردنش آسان نبود. نمیدانم چرا تا چهار پنج سال پیش نمیشد کتابهای میراث مکتوب را در خیلی از کتابفروشیها پیدا کرد. این بود که بازهم جستوجو فایدهای نداشت یا دستکم من بلد نبودم جای درستی را بگردم و در نمایشگاه کتاب هم که به غرفهی میراث مکتوب میرسیدم و میگفتم دیوان ابواسحاق اطعمه را میخواهم میگفتند چاپش تمام شده.
دو سال قبل اینکه دههی هشتاد تمام شود به دعوت دوستان درجهیک شیرازیام برای جلسهی نقد و بررسی فیلمی راهی شیراز شدم و یادم نیست قرار نبود کجا برویم که صبح پنجشنبه با نیما تقوی سر از خیابانهای خلوتی درآوردیم که هنوز بخش اعظم مغازههایش تعطیل بودند و تنها مغازهای که آن ساعت باز بهنظر میرسید کتابفروشیای بود که ظاهرا علاقهای به کتابهای تازهچاپ نداشت. قدمزنان رفتیم طرف کتابفروشی و خوشبختانه باز بود. تقریبا همهی کتابهایی را که آنجا بود نگاه کردیم. انتخابهای محدودی داشتیم و هیچکدام باب طبعمان نبود. ردیفی هم پشت سر آقای کتابفروش بود که درست نمیشد دیدش؛ بهخصوص یکی از کتابها که آقای کتابفروش سرش را تکیه داده بود به آن. داشتیم خداحافظی میکردیم و دستخالی بیرون میآمدیم که آقای کتابفروش سری به نشانهی خداحافظی تکان داد و همینکه سرش تکان خورد عطف آن کتاب را خواندم: دیوان ابواسحاق اطعمهی شیرازی. پنج دقیقه بعد با دیوان بسحاق از آن کتابفروشی بیرون زدیم.
پرحرفی کردم؛ ببخشید ولی ظاهرا چارهای غیر این نداشتم. چیزهایی بود که باید به یاد میآوردم. پرسیدید میانهات با شعر و ادبیات کلاسیک فارسی چهطور است؟ جوابش این است که خوب؛ خیلی خوب. از خوشاقبالی من بوده که در خانهای بزرگ شدهام که دیوان حافظ تنها کتاب شعر و ادبیاتش نبوده و علاوه بر گلستان و بوستان و دیوان سعدی و مثنوی معنوی مولوی و غزلیات شمس تبریزی و فردوسی و خیام و نظامی و شاعران دیگر و البته تاریخ بیهقی و متنهای درجهیک فارسی، کتابهای تاریخ ادبیات هم در کتابخانهی پدرم بودهاند و از خوشاقبالی من بوده که برادر بزرگترم محمد شاعر است و علاوه بر این شعرهای معاصر ایران را از اوایل نوجوانی خواندهام. شعر بخش جداناشدنی زندگی من است؛ چه شعرهای فارسی و چه شعرهایی که ترجمه میشوند به فارسی و چه شعرهایی که خودم گاه و بیگاه ترجمه میکنم.
انتخاب شما انتخاب جالب و خاصی است: دیوان اطعمهی ابواسحاق حلاج. چه چیز موجب شد این کتاب را انتخاب کنید؟
دقیقا همان صفتی که بعد کلمهی دیوان آمده؛ یعنی اطعمه و اصلا بعد معرف این شاعر شده. سر درآوردن از اینکه مردمان قرن نهم چه میخوردهاند دلیل خوبی است برای سر زدن به این کتاب. ولی حقیقت این است که اصلا فکر نمیکردم بخواهم این کتاب را آمادهی چاپ کنم و آمادهسازی برای چاپ نام دیگر آن "ویرایش متن"ی است که روی جلد کتاب آمده. خواندن تصحیح دکتر رستگار فسایی واقعا مایهی لذت بود. هنوز هم هست.
وقتی مقدمه آن کتاب را دقیقتر خواندم و رسیدم به این نکته که یکی از نسخههای دیوان بسحاق چاپ سنگیای است که میرزاحبیب اصفهانی در استانبول منتشرش کرده، یاد مقدمهی جعفر مدرس صادقی افتادم که در ابتدای چاپ پاکیزهی "حاجیبابای اصفهانی" نوشته بود "مروری بر آثار چاپشدهی میرزا حبیب در دورهی اقامتش در استانبول و انتخابهای حسابشدهاش و در نظر گرفتن تذکر صریح خود او در مقدمههای "دیوان اطعمه" و "دیوان البسه" ثابت میکند که میرزاحبیب در تمام این سالها در حال تمرین و دستگرمی بوده و خودش را برای یک کار بزرگ آماده میکرده است." و این کار بزرگ همان "حاجیبابای اصفهانی" است.
فکر نمیکردم نسخهای از چاپ میرزاحبیب را بشود بهآسانی پیدا کرد. دوستی که در دانشگاه تورنتو درس میخواند خبر داد که نسخهای از کتاب آنجا هست و میتواند خواهش کند که نسخهی عکسیاش را آماده کنند و برایم بفرستد. اتفاق هیجانانگیز و خوشایندی بود. وقتی نسخهی عکسیاش به دستم رسید اولین چیزی که سراغش رفتم فرهنگ اطعمه و اشربهای بود به قلم میرزا حبیب اصفهانی که در انتهای کتاب آمده و دایرهالمعارف کوچک خوردنیها و نوشیدنیها است. ظاهرا در چاپها و تصحیحهای بعدی دیوان ابواسحاق این فرهنگ اطعمه و اشربه به دست فراموشی سپرده شده ولی حقیقت این است که بهاندازهی خود کتاب اهمیت دارد.
فکر کردم شاید بد نباشد تصحیح میرزاحبیب هم بعد اینهمه سال منتشر شود؛ بهخصوص که تصحیح سنجیده و عالمانهای است. کار تقریبا به نیمه رسیده بود که در جستوجوی یکی از چاپهای دههی چهل این دیوان ناگهان به اصل چاپ سنگی تصحیح میرزاحبیب اصفهانی رسیدم؛ آنهم در یکی از کتابفروشیهای تهران. هیجان و خوشیاش اصلا به کلمه درنمیآید. این دو سال و نیمی که به خواندنهای مکرر دیوان ابواسحاق اطعمه گذشته قطعا در شمار شیرینترین سالهای زندگی نهچندان طولانی من بوده.
به نظر شما خصیصههایی که میتواند مطالعه دیوان اطعمه را برای مخاطب امروزی جذاب کند چیست؟ چه ویژگیهایی در خود ابواسحاق و شعرهایش چشمگیر است؟
حتما میدانید که بخش اعظم کتابهایی که دربارهی غذا و آشپزی در زبان فارسی موجود است دربارهی غذاهای شاهانه و اشرافی است. آنچه از آشپزی دورهی صفوی یا قاجار به ما رسیده فهرست غذاهایی است که مردم کوچهوبازار دستشان به آنها نمیرسیده. عملا سندهای زیادی دربارهی آنچه مردم کوچهوبازار میخوردهاند در دست نیست. مایهی تأسف است و چه حیف.
بهقول آقای دریابندری در "کتاب مستطاب آشپزی" تنها سندی که نشان میدهد تودهی مردم در قرنهای گذشته واقعا چه میخوردهاند همین کتاب شعرهای ابواسحاق اطعمهی شیرازی است. تفاوت غذاهای شاهانه و اشرافی با غذاهای معمولی را در شعرهای مختلف این دیوان میبینید. خواندن فرهنگی هم که میرزاحبیب نوشته کمک میکند که از این غذاها بیشتر سر دربیاوریم.
شاید برای شما هم جالب باشد که بدانید در قرن نهم چیزی شبیه پیراشکی داشتهایم بهنام بورَک که بهقول آقای دریابندری همان برک ترکی است و بعدا تبدیل به پیروگ روسی شده و بهنام پیراشکی به فارسی برگشته. بورَک یا بغرا یکی از غذاهای متداول آن روزگار بوده. همینطور سمبوسه که اصلا کلمهای فارسی است بهمعنای مثلث؛ یا شیرینی ساق عروس که در گذشته به آن ساق عروسان میگفتهاند و همین شیرینیهای باریک و کوچکی است که همهی این سالها را دوام آورده و مانده. و اینها فقط ویژگیهای غذایی شعرهای او است.
ابواسحاق خیلی شاعر بامزهای است... فکر میکنم صفت خوبی نباشد اما خب واقعا بامزه است. مثلا میگوید "من آنچه وصف طعام است با تو میگویم / تو خواه از سخنم پند گیر و خواه ملال" یا آن نقیضه " کیاپزان سحر که سر کله وا کنند/ آیا بود که گوشه چشمی به ما کنند؟" این طنازی را با این شیوه و سبک در شاعران دیگر هم داریم؟ عبید، سوزنی یا هر طنزپرداز کلاسیک دیگری...
چرا خوب نباشد؟ بامزه بودن که خوب است. طنازی و نقضیهسازی و نقیضهپردازی البته عمری طولانی دارد و برای سر درآوردن از آن میشود به کتابی که مهدی اخوان ثالث در این باره نوشته رجوع کرد؛ کتابی که درواقع بهواسطهی جستوجوهای مکرر اخوان ثالث در ادبیات فارسی نوشته شده و بیش از آنکه کتابی تحقیقی (بهشیوهی معمول و متداول) باشد کتابی است نوشتهی شاعری صاحبذوق و آگاه که اتفاقا بسیار هم خواندنی است.
تا جایی که میدانم قبل و بعد بسحاق هیچکس صاحب چنین هنری نبوده که هم شعرش واقعا شعر باشد و هم اینگونه به غذاها پرداخته باشد. آقای دریابندری هم که شیفتهی طنز هستند و در زبانهای غیرفارسی هم به جستوجوی طنزهای درخشان برآمدهاند در "کتاب مستطاب آشپزی" نوشتهاند که شعرهای بسحاق اطعمه "از لحاظ تیزی طنز و شیرینی کلام در نوع خود در ادبیات جهان بیمانند است. در میان ما قدر این شاعر چنانکه باید شناخته نشده است و غالبا او را شاعری لوده و شکمباره تصور کردهاند و حال آنکه نقضیهسرایی او در حقیقت ریشخند زدن به لودگی و شکمبارگی است." میبینید که "شیرینی کلام" صفتی است که آقای دریابندری دربارهی شعرهای او به کار بردهاند.
اما اگر بخواهیم بدانیم کسانی دیگر غیر بسحاق هم دربارهی اطعمه و اشربه شعر نوشتهاند یا نه جوابش این است که شاعران دیگری هم بودهاند که البته هیچکدام بهاندازهی بسحاق شاعر و خوشسخن نبودهاند. یکی از این شاعران صوفی محمد هروی است که در عهد سلطان بایقرا در قرن نهم هجری زندگی میکرده و دیوانش را مرحوم استاد ایرج افشار تصحیح کرده و میراث مکتوب در سال ۸۶ بهنام "دفتر اشعار صوفی" منتشرش کرده. صوفی محمد هروی شاعر طراز اولی نیست؛ شاعری است متوسط و ایبسا کممایه که نهقدر کلمات را میداند و نه آداب کنار هم نشاندن کلمات را بلد است که این ظاهرا یکی از اسباب و لوازم شاعری است.
شماری از سطرهای دیوانش البته بانمکند: "در سرم تا هوای بریان است/ دیدهام چون کباب گریان است/ جگرم شد کباب ار پرسی/ دل بریان که راحت جان است/ هرکسی را هوای اطعمهایست/ دل صوفی به تابه بریان است." و البته مثل بسحاق همهی غزلهایش در ستایش طعام است و پاسخهایی به سئوالهایی که بهتعبیر خودش شاعرانی دیگر پیشتر پرسیدهاند. مثلا "حافظ" سروده که "دیدم به خواب خوش که به دستم پیاله بود/ تعبیر رفت و کار به دولت حواله بود" و "صوفی" در پاسخ به او نوشته: "دیدم به خواب خوش که برنجم نواله بود/ تعبیر آن صباح به بریان حواله بود/ ای خرم آن زمان که برای نهار من/ در سفره نانْ شیر و عسل در پیاله بود." و در جواب "صبا به تهنیت پیر میفروش آمد/ که موسم گل و نسرین و ناز و نوش آمد" نوشته: "چو دیگ قلیه برنجم سحر به جوش آمد/ دل رمیدهی من ساعتی به هوش آمد." وقتی هم مینویسد: "هر سحر کز شوق یاد نان و بریان میکنم/ صحن فرنی را بهیادش مرهم جان میکنم/ خواستم در گشنگی تدبیر از نان و کباب/ دردم افزون میشود چندان که درمان میکنم." همهچیز را بهتعبیری زمینی و دستیافتنی میکند. آرزوهایش هم طبعا در محدودهی اطعمه و اشربه است: "آرزوی کباب دارم و نان/ یارب از لطف خویشتن برسان/ خرم آن ساعتی که گرسنه را/ پیش آرند قلیه بادنجان/ آه از آن کشکک پر از روغن/ که دل ریش را بوَد درمان/ ای صبا در حریم قلیه برنج/ چون رسیدی، سلام من برسان."
درعینحال باید حواسمان باشد که بسحاق بیشتر در بخشی از دیوانش که به نثر نوشته شده تحت تأثیر عبید زاکانی است ولی شعرهایش حقیقا یگانه است؛ هرچند پروفسور ادوارد براون در "تاریخ ادبی ایران" گفته ابواسحاق اطعمه و عبید زاکانی... و نظامالدین محمود قاری یزدی ــ هر سه ــ در باب اشعار مضاحک [Satire] و اشعار تقلیدی [Parody] در ادب فارسی کمنظیرند.
به این کتاب چندان توجهی نشده است. با اینکه پیشتر هم این کتاب تصحیح شده و به طبع رسیده اما آن طور که بایسته باشد رسانهای نشده . مثلا همان تصحیح اخیر دکتر رستگار فسایی که قریب به 10 سال پیش منتشر شد. فکر میکنید چرا ابواسحاق توجه دیگران را به خود معطوف نکرده است؟
متأسفانه همینطور است. تصحیح انتقادی و عالمانهی استاد دکتر رستگار فسایی آنقدر که میبایست دیده شود به چشم نیامد. و چه حیف. میدانید؛ میرزاحبیب اصفهانی در مقدمهی این تصحیح نوشته: "اگرچه دیوان مولانا اسحاق در ایران مکرر چاپ شده بود، اما بهسبب نقصان نسخه و کثرت اغلاط آن قابل انتفاع نبود و کسی از آن بهرهای نمیتوانست برد." یعنی ۱۳۳ سال پیش این دیوان در ایران مکرر چاپ میشده. بعد از آن هم همینطور بوده. دستکم تا پنجاه سال پیش دیوان بسحاق اطعمه کتاب محبوبی بوده.
این که دقیقا چه اتفاقی افتاده سؤالی است که میشود مفصل دربارهاش حرف زد ولی عجالتا میشود به این اشاره کرد که تصحیحهای سنجیده و انتقادی استادان بیبدیل ادبیات فارسی معمولا دور از چشم خوانندگان این ادبیات میمانند. غیر از یکی دو تصحیح دیوان حافظ (مثلا تصحیح غنی و قزوینی) و کلیات سعدیای که مرحوم فروغی تصحیح کرده و دیوان شمس تبریزیای که نتیجهی سالها تحقیق مرحوم علامه فروزانفر است و تصحیح نیکلسون از مثنوی معنوی بقیهی تصحیحها متأسفانه آنقدر که باید اقبال عمومی نیافتهاند.
بههرحال شعرهای بسحاق شعرهایی است که برای مردم نوشته شده؛ برای عامهی مردم و حیف است که بهآسانی در دسترشان نباشد. "وصف طعام" اگر بتواند خوانندههای معدودش را به بسحاق اطعمه و شعرها و تیزبینی و طنزش علاقهمند کند کافی است.
میرزا حبیب اصفهانی را به دلیل تصحیح این کتاب و خصوصا ترجمه "حاجی بابای اصفهانی" همیشه تحسین کردهاند. انتخابهای او، برای کار ترجمه و تصحیح باعث شده او را آدم با ذوقی بدانند. نظر شما درباره میرزا حبیب چیست؟ به نظرتان این شم ادبی او از کجا نشأت میگیرد؟
میرزاحبیب اصفهانی یکی از مهمترین، اصیلترین، داناترین و آگاهترین ادیبان ایران است. شاید جواب اینکه شم ادبیاش از کجا نشأت میگیرد این باشد که بیشک از ذوق و علاقهاش به خواندن و دانستن. قطعا یکی از مهمترین مردمان زمانهاش بوده و تاریخ فقط به کسانی روی خوش نشان میدهد که کار مهمی کرده باشند و چیزی به جهان اضافه کرده باشند که بدون آن حتما ناقص بوده و خوشبختانه میرزاحبیب اصفهانی یکی از همین کسانی است که چیزهای زیادی به این جهان اضافه کرده و مهمترین این چیزها قاعدتا دو کتاب "حاجیبابای اصفهانی" و "سرگذشت ژیل بلاس" هستند. نهایت خوشذوقی مترجمی که فکر نمیکرده چون زبان دیگری بلد است باید ترجمه کند و همزمان فارسیاش را هم تقویت میکرده و دایرهی کلماتش را گسترده میکرده و ترجمه را به شکل اثری هنری میدیده.
قصد دارید بازهم در ادبیات کلاسیک فارسی سرک بکشید؟ تصحیح یا ویرایش متونی از این دست در برنامه کاریتان هست؟
سرک کشیدن در ادبیات فارسی؟ قاعدتا جوابش مثبت است. شوخی دوستانم از سالها پیش این است که بعضی کتابها را فقط تو میخری و آن کتابها شعرهای شاعران گمنام قرنهای گذشته یا متنهای قدیمیای است که کسی حوصلهی خواندنشان را ندارد؛ یا دستکم دوستان من حوصلهی خواندنشان را ندارند. شاید بهزودی کتابی صرفا ادبی منتشر نکنم. فعلا "وسط فیلمی سیاهوسفید" دارد آمادهی چاپ میشود که ۱۰۰ نامهی فرانسوآ تروفو است با مقدمههایی ژانلوک گدار و ژیل ژاکوب. کتابی که واقعا دوستش دارم. یک کتاب تکنگاری هم دربارهی علی حاتمی و نمایشنامهها و فیلمهایش هست که تقریبا آماده شده. تکنگاریای دربارهی فرانسوآ تروفو هست که باید به سرانجام برسد.
بعد از اینها نوبت "سفرهی اطعمه" است؛ کتابی بینهایت خواندنی که علیاکبرخان آشپزباشی آشپز مخصوص ناصرالدینشاه به دستور سلطان صاحبقران و توصیهی حکیم طولوزان که پزشک مخصوص ناصرالدینشاه بود نوشت. البته فقط متن آن کتاب نیست؛ بیشتر تحقیق، مطالعه یا سرک کشیدنی است در آشپزی دورهی قاجار با سرک کشیدن به کتابهای خاطرات آن دوره که شاید سال بعد منتشر شود؛ شاید هم دیرتر. نمیدانم. کار "دیوان البسه"ی مولانا نظامالدین محمود قاری هم که تقریبا شبیه همین کتاب است و میرزاحبیب اصفهانی تصحیحش کرده و در مقدمهی دیوان بسحاق نامش را آورده تقریبا تمام شده، ولی نمیدانم کی باید آمادهی انتشار شود. فعلا که عجلهای نیست.
دو تصویر از نسخه اصلی کتاب:
انتهای پیام/
مجتبا هوشیار محبوب