سرویس تئاتر هنرآنلاین: تاریخ را فاتحان مینویسند آنچنان که خود میخواهند و هماره در این نوشتار و تاریخنویسی کسانی به حاشیه رانده شده و عدهای دیگر به هیجوجه نظاره نمیشوند. میدانی است این تاریخ با دو قطب مجزا و معلوم که نوک پیکاناش همواره به سوی آنکه پیروز است میگردد و آنکه ضعیفتر است باید به گوشهای بنشیند و مغلوبشدن خود را نظاره کند؛ فارغ از اینکه در چنین نگارشهایی چه سرنوشتها و روایتهایی که پنهان میمانند و جایی برای خوشکردن جا در اذهان دیگران برای خود نمییابند. همین نگاه تکنگارانه تاریخنویسی مورخان عصر مدرن را بر آن داشت تا مسئله را بهگونهای دیگر ببیند و مرکزی که روایات تاریخی بر آن استوار است را اوراق کنند تا ببنند بر چه ستون و عماراتی این مرکز استوار است. پس مسئله عوضکردن چشم و زاویه نگاه است. زاویهی دیدمان را اگر از فاتحان برگیریم و بهسوی مفتوحان خیره شویم، با جهان پرصدایی همراه خواهیم بود که هرگز هیچ آوایی از آن به گوش احدی نرسیده است. در این میان کسان یا موجوداتی هستند که اصلا فاقد صدا هستند. ناظرانی منزوی که تنها چشم بودهاند و شاهد فتح، سرور، خون، خشونت، سرکوب بهصورت همزمان. چشمی مانند "اسب کرنگ" نمایش "هزار شلاق" که سالیانی شاهد اوج و حضیض شاهان قاجار بوده است و دم نزده است. "هزار شلاق" روایت نادانی، جهل، ظلم و حماقتهای حکومت شاهان قجر است از زاویه دید یک اسب. نمایشی به نویسندگی ناصر حبیبیان و کارگردانی احسان ملکی از استان لرستان که در روزهای پایانی جشنواره تئاتر فجر به روی صحنه رفته است.
اهمیت زاویه دید کرنگ، اسبی که از طلیعه حکومت لطفعلیخان قاجار تا هنگامه دوران مشروطه همراه شاهان است، با اشغال کل صحنه نمایان میشود. در واقع، کرنگ به شمایل یک عَلَم صحنه را به دو شق تقسیم میکند و تمام شاهان و اهالی درباره را زیر یال و کوپال خود میگیرد. اما کرنگ، اسب بکار گرفته شده در نمایش ملکی، قالبی است متافوریک برای آنانی که منصب قدرت را اشغال میکنند. به عبارت دیگر در این نمایش با چند کرنگ روبهرو هستیم؛ کرنگ در قالب ناظری بیصدا که شاهد تمام عیار سیاست و پیوند دائمیاش با منفعت است و کرنگ در قالب وضعیتی محقر که شاهان پس از نزولشان آن را اشغال میکنند. در هر دو صورت او شاهد روابط مسموم قدرت و سرنوشت محتوم تمام حاکمانی است که بهمیانجی زور حکم رانده و تودهها ( رعایایی) را به گوشهای پس زدهاند. ملکی در روایت خود بر برخی از واقعیات تاریخی چون چگونگی بهقدرت رسیدن آغامحمدخان قاجار، صدارت امیرکبیر، وضعیت رعایا، کشتهشدن میرزا تقیخان در حمام فین، بهقدرت رسیدن ناصرالدینشاه، مشروطهخواهی، نقش حرمسراها در دوران ناصری، خرافات و... تاکید کرده و از برخی دیگر عبور میکند. سرعت پیچیدن این واقعیات تاریخی در قالبی کمیک- درام (که در بسیاری از مواقع در دام هزلگویی گرفتار میماند) موجب آن شده که بر برخی از جنبههای تاریخی بیش از سایر بخشها تکیه و تاکید شود، اما بهنظر میرسد مقصود نویسنده از نوشتن این نمایشنامه و کارگردان در به اجرا درآوردن آن، بیش از آنکه معطوف به روایات تاریخی صرف باشد گونهای تاکید بر مواجهی ما با "دیگری بزرگ" یا همان "قانون" باشد. دیگری در شکل عریانش که همواره با سرکوب و خشونت سلفها یا خودهای ما سر کار داشته است و از آنجا که تاریخ در بسیاری از مواقع تکرار تجربههای منحصر است، این اتفاق کماکان ادامه دارد. این دیگری مابهازای بیرونی مشخصی ندارد. بیدلیل نیست که بازیگران بهصورت دایرهوار، در هر دوره تاریخی نقشهای متفاوتی را بازی میکنندو کرنگ در مرکز صحنه هربار به سویی میچرخد تا به نقل دورانی دیگر بپردازد. بازیگران گاهی در جایگاه اسب روانه اصطبل میشوند، باری دیگر بر منصب شاهی مینشینند، گاهی مردم عامی کوچه و بازار میشوند و زمان دیگری به قالب ملیجک در میآیند. این حرکات دورانی بهترین نشان برای انتزاعی و صوری بودن "دیگری" است. کرنگ و تمام آنهایی که جسم او را اشغال میکنند، سلفهای بیپناهی هستند که باید در برابر این دیگری از خود دفاع کنند. اگر این دیگری خواست نو شوند، اگر نخواست عقبمانده باقی بمانند.
نمایشنامهی حبیبیان به شکل متقنی اثبات میکند که میل ما میل دیگری/ قانون است و اگر بخواهیم در برابر این میل صدا شویم و در برابر گفتار آن بایستیم سرنوشتی جز از میان رفتن برایمان وجود نخواهد داشت. کرنگ نیز در نهایت حمال جنازه مشروطهخواهانی میشود که در برابر همین میل ایستاده بودند. شاید عصیان او و رم کردنش در خیابان لالهزار نوعی ترجیح فرار در برابر قرار یا رمیدن سلف شکستخورده در برابر همین دیگری بزرگ باشد.
انتهای پیام/
هاله میرمیری