سرویس سینمایی هنرآنلاین: محمدعلی باشهآهنگر کارگردان فیلمهای جنگی در سینمای ایران است. او با فیلم ˝ملکه˝ در میان منتقدان جایگاه خاصی پیدا کرد و بعد از آن جایزههای مختلفی را در جشنواره فیلم دفاع مقدس کسب کرد.
باشه آهنگر سینمای دفاع مقدس را سینمای سختی میداند و میگوید برای ساختن هر کدام از فیلمهایش با مشکلاتی روبرو شده است.
او این روزها پژوهش درباره آخرین فیلم خود به نام "سرو زیرآب" را انجام میدهد. گفتوگوی هنرآنلاین را با این کارگردان سینما در زیر می خوانیم.
در فیلمهای حوزه دفاع مقدس به لحاظ پرداختن به داستان، تفاوتهایی ایجاد شده است. مثلا در دهههای گذشته اکثر فیلمها در فصای خود جنگ و اتفاقات میدان جنگ رخ میداد، اما در این چند سال اخیر موضوعات اکثر فیلمهای دفاع مقدس به سمت شخصیت و یا آدمهای بعد از جنگ پیش میرود، نظرتان دراینباره چیست؟
مطمئنا دلایل مختلفی دارد. یکی از این دلایل حضور و صحنهپردازی فضای جنگ است که واقعا کار خیلی سختی است. خیلی از هنرمندان دیگر حوصله تهیه لوازم مورد نیاز یک صحنهپردازی را ندارند و آنهایی هم که باید به این قضیه کمک کنند یک مقدار سخت میگیرند. فیلمنامه را باید بخوانند و نظر بدهند خیلیها پول میگیرند برای این کار و تهیهکننده توان هماهنگی این کارها را ندارد. به نظرم یک مقدار هم دلزدگی از صحنهپردازیها برای تماشاگر و حتی خود کارگردان ایجاد شده است.
وقتی هنرمند از این خاکریزها و انفجارها و غیره که گاهی وقتها در خیلی از فیلمها همانند هم شدهاند، فیلمبرداری میکند، کمکم به تکرار میرسد. صحنه شما یک قاب مستطیل است که یک خاکریز دارد و چهارتا سرباز و تانگ و اینها که یک انفجار وسط زمین میخورد، هر کار هم که بکنیم باز هم همانند دیگر فیلمهای جنگی میشود. بعضی وقتها میشود از پلانهای ساخته شده قبلی استفاده کرد که من این کار را کردهام و کسی هم متوجه نشده است، چرا که نمیتوانستیم هواپیماها و بمب بارانها را بگیریم، صحنه مورد نظر را از راش فیلم دیگری برداشتهایم و در فیلم گنجاندهایم.
بارها صحنههای جنگی را در فیلمهای خارجی دیدهایم که با وجود ساختن بیش از اندازه فیلمهای جنگی و فضای داخلی جنگ، وقتی باز هم از این دسته از فیلمها ساخته میشود، جذابیت دارد، اما در سینمای ایران به تکرار میرسیم؟
ساختن فیلم جنگی در سینمای ایران واقعا کار مشکلی است گاهی بودجه کم میتواند به فیلم لطمه بزند. تقاضاهایی که یک کارگردان برای ساختن یک فیلم جنگی میکند با توجه به برآورد هزینه گاهی سالها طول میکشد تا فیلم با بودجه تعیینشده ساخته شود. من خودم تاوان این دورهها را پس دادهام. فیلمساز باید دنبال بودجه بگردد، دنبال عوامل بگردد و سیاستگزارانی که در سینما هستند تشخیص میدهند که این فیلم نباید ساخته شود و یا این فیلساز این فیلم را نباید بسازد.
بحث دیگر این موضوع بر میگردد به تعداد فیلمهایی که سینمای آمریکا در حوزه جنگ میسازد خیلی کمتر از فیلمهای ما خواهد بود. اما درایت و پروراندن فیلمنامه خیلی خوب بوده است به هر حال امکانات خوبی دارند که میتوانند فیلم خوب بسازند به خصوص بحث بودجه که به نظرم در ساختن فیلمهای جنگی خیلی مهم است.
یک انفجار واقعی در فیلمهای آمریکایی رخ نمیدهد از طریق پمپهای هوا آن انفجارها زده میشود. همه ترکشهایی که در فیلمهای آنها رخ میدهد هیچ کدام در واقعیت اتفاق نیافتاده است و جلوههای ویژه این کار را انجام میدهد. ما به سحتی در ایران فیلم جنگی میسازیم و از نظر سخت افزاری نمیتوانیم فیلمهای جنگیمان را با دیگر کشورها مقایسه کنیم. من از چهار فیلم جنگی که ساختهام، دو تا از آنها در خود میدان جنگ بوده است. فیلم "نیمه گمشده" که سال ۱۳۷۹ ساخته شده و دیگری فیلم "ملکه" است که در فضای جنگ رخ میدهد و صحنهپردازی خیلی سختی داشته است.
شخصیت زن در فیلمهای شما حضور پررنگی داشتهاند اما فیلم "ملکه" فارغ از این نگاه ویژه به زن است، در این مورد توضیح دهید؟
به این فکر نمیکنم که داستان فیلم بعدیام چه چیزی خواهد بود و همه داستان یک دفع در ذهنم پیش میآید. در فضایی همانند فیلم "ملکه" اصلا زن در آن دوره وجود ندارد. اگر باشد هم به کل فیلم لطمه وارد میکند. وقتی فضای فیلم کاملا یک فضای مردانه باشد نمیتوانی نقش زن را پررنگ کنی چرا که ممکن استشان زن در داستان پائین بیاید.
من به احترام شخصیت زن این کار را کردهام. شما یک تصویر از زن و یا دختر جوان میبینید که با دوربینهای دیدبانی در صحنهای از فیلم نشان داده میشود و یک تصویر بازتر از زنی میبینیم که سر قبر کسی است که برایش عسل میبرد و دیگر تا پایان فیلم شخصیت زن در طول داستان نمیبینیم؛ همین قسمت کوتاه از یک زن خیلی تاثیر داشت تا نشان دادن زنی که یک شخصیت پررنگ داشته باشد.
احساس میکنم زنها زحمت بیشتری در دوران جنگ کشیدهاند، مردها میرقتند در میدان جنگ و مبارزه میکردند ولی زنها در پشت جبهه در انتظار آمدن عزیزان خود میماندند، نمیدانم یک مادر چه طور توانسته مدتها دوری فرزند خود را تحمل کند. من الان فرزند دارم و اگر فرزندم دیر به خانه بیاید خیلی نگران میشوم. همانطور یک همسر شهید چطور میتواند سختیها و نبودن همسر خود را تحمل کند. مثلا شخصیت مینا در فیلم "فرزند خاک" ۱۶ سال به دنبال جنازه شوهرش میگردد و این خیلی سخت است.
همه داستان فیلمهای شما واقعیاند؟
همه داستانهایی که من کار کردهام واقعی هستند. در فیلم "بیداری رویاها" هم یک زن در یک مثلث عجیب زندگی گرفتار میشود که خیلیها در سکوت ملامتاش میکنند و نمیداند که باید چکار کند. همه اینها اتفاق افتاده و خاطراتاش موجود است، اما در فیلم "ملکه" جایی برای حضور زن وجود ندارد.
سینمای جنگ را ادامه میدهید؟
فیلم آخر من "سبز، سفید، سرخ" است که اسم آن به نام "سرو زیر آب" تغییر کرده است. سینمای جنگ را دوست دارم ،اما باید ببینم چه اتفاقی پیش میآید. کسانی که باید فضای ساختن سینمای جنگ را مهیا کنند، خیلی مهم هستندو فقط من نیستم.
شاید این سینمایی که من دنبال میکنم خیلیها دوست نداشته باشند و بارها دیدهام که به من گفتهاند که سینمای بنده را دوست ندارند و بعضیها هم دوست دارند. اگر مسئولان دوست داشته باشند از فیلمهایم حمایت کنند، من هم هستم، اما اگر بگویند نه که دیگر فیلمی نمیسازم.
فیلم "نیمه گمشده" را ده سال دنبالاش بودهام، "بیداری رویا" را ۱۰ سال و "فرزند خاک" را ۸ سال برای ساختن و پروانه نمایش آن تلاش کردم. از سال ۱۳۶۹ تا کنون، تنها چهار فیلم ساختم. فاصله فیلم اولم و دومی که ساختم یک دهه طول کشید. به هر حال دغدغه فیلمسازی دارم و اعتقادی فیلم میسازم از روی شکم سیری نیست و بقیه این ماجرا دست کسانی است که کمک کنند تا اگر فیلمنامهها و اندیشه من در این سینما ارزشمند است، به بار بشیند و ادامه پیدا کند.
خیلی از منتقدان فیلم "ملکه" را در سینمای جنگ فیلمی متفاوت میدانند. خود شما "ملکه" را چطور میبینید؟
واقعا فیلم "ملکه" متفاوت بود. جنگ که همان ویرانی و کشتار مردم بیگناه است که زندگی را نابود میکند. ما در فضا جنگ زندگی کردهایم. در فضای سینما، تعبیر ضدجنگ را بیشتر برای مواردی چون جنگ ویتنام بهکار بردهاند که نوک پیکان انتقادشان متوجه طرف تجاوزگر یا ایدئولوژی جنگطلب و ضایعات و پیامدهای جنگ بوده است. فیلمسازان بزرگی بعد از جنگ ویتنام در سینمای آمریکا فیلمهای شاخصی ساختند. من میخواهم این تعبیر را کمی باز کنم. کلا فضای جنگ در هیچ کشور و ایدئولوژیای پسندیده نیست.
البته در حوزه دفاع، نه تنها کشور ما، بلکه هر کشور دیگری هم ایستادگی میکند. پس این اتفاق منحصر به ما نیست. جنگ یک پدیده خانمانسوز است که انسانها، درختها و کلا زندگی را از بین میبرد. گاهی در فیلمهای جنگی ما خودمان سند جنگ هستیم. و به نظر من در مقطعی دیپلماسی صلح میتواند کارآیی داشته باشد.
با آغاز جشنواره فیلم مقاومت و هفته دفاع مقدس، حضور جشنوارههای مناسبتی در سینما را مفید میدانید؟
بیشتر فیلمهایی که ساختهام از همین جشنوارهها مورد تقدیر قرار گرفتند. از ابتداییترین دوره که به سالهای ۱۳۷۹ بر میگردد، فیلم "نیمه گمشده" به نمایش در آمد و من سه جایزه این جشنواره را کسب کردم. بعد از آن مدتی جشنواره دچار مشکل شد و برگزار نشد. تا اینکه در سال ۱۳۸۵ فیلم "فرزند خاک" را به جشنواره مقاومت رساندم و سال ۱۳۸۸ "بیداری رویاها" به نمایش در آمد و جایزه گرفتند. این جایزهها شامل بهترین کارگردانی و فیلمنامه را کسب کردند. جایزه بهترین بازیگر زن به هنگامه قاضیانی برای فیلم "بیداری رویاها" تعلق گرفت. تا کنون در چند دوره از جشنواره حضور داشتهام..
در دورهای هم مطلبی نوشتم که جایزه قلم طلایی را بدست آوردم. از سال ۱۳۸۹ بود که من درگیر مقدمات فیلم "ملکه" بودم. من فکر میکنم این جشنواره یکی از باشکوهترین جشنوارههای فیلم بوده است.
این با شکوهی شامل تشریفات و هزینههای سنگین برای برگزاری یک جشنواره میشود یا حضور فیلمهای جنگی در طول یکسال نشان از موفقیت و شکوه سیزدهمین دوره است؟
جشنواره یک نظم خوبی دارد که امیدوارم نبض خوبی هم داشته باشد. ما فیلمسازانی هستیم که معتقدیم مردمی هستیم. مخصوصا حوزه جنگ و دفاع مقدس به آدمهایی اشاره دارد که قشر ضعیف و متوسط را در نظر میگیرد. به عنوان مثال کشتیگیرها از قشر پائین جامعه میآیند. من درباره آدمهایی صحبت میکنم که وقتی رفتند جنگ خیلی مستضعف بودند.
حالا اگر در این مسیر جشنواره بدون هیچ پیش فرضی رفتاری بکنیم که در مواجه با مردم فاصله گرفته باشیم نقض غرض این جشنواره است. ما باید طوری عمل کنیم که مردم فکر نکنند ما خیلی شخصیتهای مهم و برتر از آنها هستیم. این برداشت اشتباه اتفاقاتی را در ذهن مردم بوجود میآورد که درست نیست. ما در برگزاری جشنواره کم کم به انسجام کاملی خواهیم رسید.
جشنوارههای موضوعی باید چه رویکردی داشته باشند تا متفاوتتر و متمایزتر از دیکر کشورها برگزار شود؟
در جشنوارههای موضوعی همانند جشنواره مقاومت ما جای خالی گروهی از هنرمندان و گروهی از مهمانان دوران دفاع مقدس را خالی میبینیم. پجشنوارههای جهانی یک جای مشخصی را انتخاب میکنند و آن جشنواره را با آن شهر میشناسند.
فکر میکنم تغییر مکان جشنواره مقداری به برگزاری آن لطمه میزند و از نظر بین المللی و حتی کشوری ممکن است هدف و نگاه به جشنواره تغییر کند. منظور من الزاما این نیست که جشنوارهها فقط در تهران باشند، اما معتقدم اگر در شهر دیگری هم برگزار میشود، قطعا برای انجام برگزاری جشنواره باید ساز و کار آن شهر را مهیا کنیم.
درباره فیلمنامهای که این روزها روی آن تحقیق میکنید، توضیح دهید؟
این فیلم یک درام اجتماعی جنگی است که داستانی همزمان با چند ماه بعد و قبل از تصویب قطعنامه ۵۹۸ را روایت میکند، با این حال دلالتهای امروز آن بر تاریخ معاصر بودن فیلم غلبه دارد. در چهار منطقه متفاوت از جمله کویر، کوهستانهای تله سنگ لرستان، اهواز و تنگه بلاغی در فارس و بخشی از آن هم در زیر آب فیلمبرداری میشود. البته مطلوب ما این بود که بسیاری از پلانها در فصل بهار فیلمبرداری شوند اما با توجه به شرایط و اینکه کمی نسبت به برنامهریزیها عقب هستیم هنوز آماده نشدهایم.
برای ساخت این فیلم با توجه به هزینههای موجود، ارگانهای مختلف با شما همکاری خواهند کرد؟
اگر دستگاههای مختلفی از جمله نیروهای مسلح، ارگانهای نظامی، بنیاد سینمایی فارابی و نیز بخش خصوصی به قولهایی که دادهاند وفا کنند آمادگی داریم در اولین فرصت کار را شروع کنیم چون همینطور که ما سه سال است پای این کار نشستهایم امیدواریم آنها هم به آنچه گفتهاند عمل کنند. جلسات برای ساخت این پروژه از سال ۹۱ با دستگاههایی که از این طرح استقبال کرده بودند دنبال شده است اما در سال ۹۲ بخشهای بسیاری با مشکلات مالی مواجه بودند ولی با این حال این مذاکرات همچنان ادامه دارد.
انتهای پیام/
صبا شادور