سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: مدتی پیش بود که معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خبر مهمی اعلام کرد مبنی بر اینکه اعتبارات خرید کتاب در استان‌ها به ۳ میلیارد تومان رسیده است؛ رقمی که افزایشی 300 درصدی را نسبت به سال گذشته نشان می‌دهد. علاوه بر این صالحی گفته بود که امسال در حوزه اعتبارات برنامه‌ای 88 درصد در استان‌ها نسبت به سال گذشته افزایش داشته‌ایم.

این در حالی است که اخیرا دبیر هیأت انتخاب و خرید کتاب نیز از افزایش نزدیک 400 درصدی بودجه خرید کتاب برای استان تهران خبر داده است. مصطفی امیدی گفته این بودجه در سال گذشته بالغ بر 800 میلیون تومان بوده که برای امسال به 3 میلیارد تومان رسیده است‌. این دو خبر، بدون شک از اهمیت بالایی برخوردار بود و عجیب اینکه در رسانه‌های مختلف چندان به آن پرداخته نشد. در حالی که اگر به روند خرید کتاب از سوی وزرات ارشاد در دولت‌های سابق دقیق شویم، علاوه بر این افزایش چشمگیر، به لحاظ کیفی نیز با ارتقای قابل توجهی روبه‌رو خواهیم بود. از این رو در این گزارش هنرآنلاین به سال‌های اخیر بازگشته‌ایم تا تا طی روندی مقایسه‌ای، به اهمیت این دو خبر اخیر بیشتر پی ببریم.

آن طرح ناکارآمد

شش سال پیش وقتی وزارت بازرگانی با گوشه چشمی به طرح پیشنهادی ناشران فعال مبنی بر حذف یارانه کاغذ، تصویب این طرح را به شورای اقتصاد دولت پیشنهاد داد، احتمالاً برخی پیامدهای منفی آن را می‌توانست به‌راحتی پیش‌بینی کند.

علاوه بر مسئولان این وزارتخانه، مسلماً خود اعضای شورای اقتصاد و کارگزاران فرهنگی دولت هم از پیش‌بینی جنبه‌های سلبی طرحِ حذف، ناتوان نبودند، و در این میان به نظر می‌رسید تنها سر همان ناشران فعال که طرح را پیشنهاد داده بودند بی‌کلاه ماند؛ آن 300 ناشر فعال و پرکار، که اغلب هم ناشران غیردولتی بودند، تصور می‌کردند با اجرای این طرح، دست ناشران کم‌کار و خارج‌ از چرخه‌ اصلی‌ نشر کشور از اخذ یارانه کاغذ کوتاه می‌شود و این امر نیل به سوی عدالتی فراگیر را سبب خواهد شد که طی آن وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بتواند بودجه حاصل از حذف یارانه کاغذ را صرف دیگر امور مفیدتر مربوط به نشر کتاب کند.

یکی از امور حمایتی که قرار بود جایگزین حمایت از طریق اعطای یارانه کاغذ شود، خرید کتاب از ناشران از منبع مالی حاصل از حذف آن یارانه‌ها بود. خرید کتاب توسط وزارت ارشاد از دو لحاظ برای ناشران اهمیت داشت، اول به جهت انگیزه‌های مالی که سبب می‌شد بخشی از نقدینگی ناشران از این طریق تأمین شود و دیگر از جهت تزریق کتاب به کتابخانه‌های عمومی کل کشور که به نوعی ویترینی برای کتاب‌های عرضه شده ناشران محسوب می‌شود.

اما مدت‌زمان زیادی لازم نبود تا این ناشران پی ببرند که طرح‌شان، با وجود این‌که روی کاغذ می‌توانست بسیار مثبت اجرا شود، [و به جای اینکه همه ناشران ـ چه خرده‌پا و چه پرکار ـ از یارانه برابر اما در عین حال ناعادلانه برخوردار شوند از خریدهای مکرر دولت از ناشران برجسته و فعال بهره‌مند شوند] دچار یکسویه‌نگری‌ها و گزینش‌های خودی و غیرخودی شده است.

آغاز ماجرا

نحوه اطلاع‌رسانی خرید‌های هیات خرید کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دو سال ۸۴ و ۸۵ غیرشفاف بود و کسی نمی‌دانست و هنوز هم نمی‌داند که 11 میلیارد تومان بودجه برای خرید از چه ناشرانی و با چه کیفیتی استفاده شد، اما ابتدای سال 86 با حذف یارانه کاغذ در حوزه نشر کتاب، رقمی معادل ۸۶ میلیارد تومان در اختیار معاونت فرهنگی و وزارت ارشاد وقت قرار گرفت و بر اساس اعلام‌ها مقرر شد بخش‌هایی از این مبلغ به سمت خرید کتاب از ناشران سوق داده شود و در هر بار خرید، فهرست مشخص و مدونی نیز منتشر شود تا مانند دو سال گذشته شک و شبهه‌ای ایجاد نشود.

اما وقتی فهرست منتشر شد، مشکلات دیگری را دامن زد. بر اساس اعلام اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، هیات خرید کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد پس از برگزاری هفت جلسه، لیست خریدی را منتشر کرد که نشان می‌داد از بین بیش از 4 هزار ناشر که هر چند کم اما فعال بوده‌اند، با هزینه‌کردن شش میلیارد و هفتصد میلیون تومان تنها از حدود ۴۸۰ ناشر یا به عبارت دیگر 12 درصد کل ناشران فعال، کتاب خریداری شده است و ۸۸ درصد ناشران از خرید کتاب وزارت ارشاد سهمی نبرده‌اند.

انتشار این فهرست نشان داد که در آینده نزدیک نیز همه ناشران پرکار ـ و به‌خصوص آن 300 ناشر ـ چندان از این خریدها نفعی نخواهند برد. کتاب‌هایی که ارشاد خریده بود، اغلب مربوط به کتاب‌هایی می‌شد که یا ناشران دولتی منتشرشان کرده بودند یا به هر حال با سلیقه اهالی وزارتخانه کاملاً همخوان بود.

پس از این بود که مدیران چند انتشاراتی بزرگ طی نامه‌هایی جداگانه انصراف خود از فروش کتاب به ارشاد را به نشانه اعتراض به روند خریدهای ارشاد که به زعم مدیر نشر نی "ناعادلانه و شبهه‌ناک" بود، اعلام کردند.

روابط عمومی معاونت فرهنگی وزارت ارشاد در آن زمان به این اعتراضات واکنش داد و البته بیشتر به مقایسه خریدهای دولت قبلی از ناشران و دولت جدید پرداخت و ادعا کرد که اگر هم‌اکنون روند خرید گزینشی است، سابق بر این هم بوده است و چرا ناشران آن موقع اعتراض نکرده‌اند. معاون فرهنگی وزارت ارشاد وقت نیز مشخصاً در پاسخ به نامه انصراف جعفر همایی، مدیر نشر نی، آورد که شیوه خرید کتاب قبلی "تساوی‌نگرانه و ناشرمحور" بوده و شیوه جدید خرید کتاب، "کتاب‌محور" است و این شیوه است که رونق کتاب و کتابخوانی را سبب می‌شود.

او درباره ایراد خرید از ناشران دولتی نیز این پرسش را مطرح کرده بود که "آیا اینکه به جرم دولتی یا عمومی بودن، آثار خوب فراوانی از ناشران خریداری نشود و در واقع مخاطبان و مراجعه‌کنندگان به کتابخانه‌‌ها از دسترسی به این کتاب‌های ارزشمند محروم بمانند بی‌عدالتی است یا آنکه صرفاً به خود کتاب و ارزشمندبودن آن توجه شود؟". این‌ها پاسخ‌هایی بود که راه واکنش‌های بعدی را می‌بست. چون به نظر می‌رسید اختلاف نظر بنیادین است و اهالی وزارتخانه این شیوه را حتی عادلانه‌تر نیز می‌دانند.

تا اطلاع ثانوی نمی‌خریم

خرید سلیقه‌ای و گزینشی کتاب از ناشران از سوی وزارت ارشاد در شش ماهه دوم سال 90 به اوج خود رسید، آنجا که هیات خرید کتاب این وزارت، در جلسه‌های 433، 434 و 435 تصمیم به خرید تنها از 11 ناشر را گرفت. این خریدها مربوط به حدود 8 هزار نسخه از چند عنوان محدود می‌شد. در یکی جلسات هیات خرید کتاب نیز که در 26 فروردین ماه سال 91 برگزار شد، مقرر شد که برای شش‌ ماهه نخست سال از کمتر از صد ناشر کتاب خریده شود که انتشار فهرست کتاب‌ها نشان داد تفاوتی در رویه ایجاد نشده است.

جالب اینکه بعدها همین روند ناقص نیز متوقف شد. با اینکه آشکارا بسیاری از ناشران فعال سهمی از این خریدها نداشتند، اما این توقف روند، آب سردی بود بر ناشرانی که همواره چشم امید به این خریدها داشته‌اند.

این نگرانی‌ها تا آنجا ادامه داشت که سرپرست معاونت امور فرهنگی وزارت ارشاد، وادار شد دلیل متوقف‌شدن خرید کتاب در این وزارتخانه را توضیح دهد. علی اسماعیلی در گفت‌وگویش با خبرگزاری مهر، دلیل این توقف را لزوم بازبینی در انتخاب‌های شورای حمایت از کتاب‌ها عنوان کرده بود.

اجرای تعهدات کندتر از گذشته

بعدها سرپرست معاونت امور فرهنگی وزارت ارشاد وقت درباره خریدها گفت: پس از این خرید بر اساس میزان اعتبارات انجام خواهد گرفت و با کاهش اعتبارات، خرید این بخش هم کاهش پیدا خواهد کرد. علی اسماعیلی صراحتاً حداکثر اعتبارات این بخش را 4 درصد کل منابع تهیه و تولید شده دانسته و درباره انتخاب عناوین کتاب‌های خریده شده توسط ارشاد گفته بود: "شورای انتخاب خرید کتاب با اعضایی که دارد، طی دستور‌العملی خرید خواهند کرد. در این شورا نماینده وزیر، مسوول کانون فرهنگی هنری مساجد، مدیرانی در حوزه کتاب و ... حضور خواهند یافت. این شورا هم کلیه کتاب‌های چاپ اول آن سال را در کنار کتاب‌هایی که جایزه گرفته‌اند از 300 تا 500 نسخه خریداری خواهد کرد". او تاکید کرده بود: "بحث تعهدات ما نیز انجام خواهد شد و ممکن است این به علت محدودیت اعتباری کندتر پیش رود".

***

آن‌چه مسلم است این است که این روند کند و گاه متوقف خریدهای ارشاد از ناشران برگزیده تا مدت‌ها نارضایتی ناشرانی را به دنبال داشت که در اوضاع بد اقتصادی همواره گوش به وعده‌ها می‌سپردند؛ حمایت‌هایی که هیچ‌گاه به صورت عملی انجام نشد، اما حالا با خبرهای امیدوارکننده معاون فرهنگی وزیر ارشاد و همچنین دبیر هیأت انتخاب کتاب این وزارتخانه، مبنی بر افزایش‌های چشمگیر بودجه مربوط به خرید از ناشران شهرستانی و تهرانی، و همچنین اصلاح بنیادین شیوه‌های خرید، ناشران به آینده کارشان امیدوارت شده‌اند.

انتهای پیام/