سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: علی موسوی گرمارودی از جمله شاعران و ادیبان سرزمین ماست که کوشش‌های فراوانی برای ترجمه متون دینی داشته است. ترجمه او از قرآن کریم و صحیفه سجادیه که چند سالی است عرضه شده مورد توجه خواص و عموم قرار گرفته و ترجمه او از قرآن به عنوان کتاب سال انتخاب شد. به تازگی این چهره ادبی کشورمان خبر از آمادگی ترجمه‌اش از نهج‌البلاغه برای انتشار داد. به همین بهانه هنرآنلاین با این استاد دانشگاه گفت‌و‌گویی انجام داده که در ادامه می‌خوانید.

به تازگی خبر از انتشار ترجمه‌ای از نهج‌البلاغه داده‌اید که کار روی آن بیش از 6 سال به طول انجامیده. در آغاز درباره این کار و قدم گذاشتن در وادی ترجمه چنین کتابی صحبت کنید.

آنگونه که میدانید نهج‌البلاغه کتابی است که سید رضی آن را از منابع مختلف اسلامی و از بین خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات حکمت آموز حضرت علی (ع) جمعآوری کرده است. نهج‌البلاغه به لحاظ زیبایی سخن، یک معجزه است. حضرت امیر صلوات الله علیه در خطبه 233 نهج البلاغه میفرمایند: "ما خاندان پیغمبر سخن سالاریم. سخن در ما ریشه دوانده و شاخه‌هایش را به سر ما فرو افشانده." از سخن ایشان شاهد آوردم تا بگویم علی (ع) امیرالکلام‌اند.

چرا ترجمه این کتاب تا این اندازه طولانی شد؟

یکی از دلایل اینکه ترجمه نهج البلاغه شش سال به طول انجامید این بود که ترجمه این کتاب حتی از قرآن هم مشکل‌تر است. (آنگونه که می دانید چاپ چهارم ترجمه قرآن به قلم من برنده جایزه کتاب سال شد. ترجمه بنده از صحیفه سجادیه هم اکنون و پس از سه سال از اولین چاپش به چاپ 13 خود رسیده است.) با وجود تجربه ترجمه قرآن و صحیفه سجادیه، ترجمه نهج البلاغه سخت بود. از سوی دیگر وسعت حوزه‌های مختلف مطروحه در نهج البلاغه به سبب اشتغال ذهنی، فکری، جسمی و جانی که حضرت داشتند کار ترجمه این کتاب را با دشواری بیشتری رو به رو کرد. ایشان هم امام و پیشوا بودند و هم تجربه حضور در میدان‌های جنگ را داشتند. ایشان حتی در خطبه "قاصعه" این موضوع را شرح می دهند که چگونه وقتی کودک بودند پیامبر تربیتشان را به عهده گرفت و از منزل ابی طالب به خانه حضرت محمد (ص) منتقل شدند. علی (ع) در این مورد می‌گویند به قدری کوچک بودند که پیامبر ایشان را روی سینه خود قرار می‌دادند و بعد از نرم کردن غذا با دندان‌های جلوی خودشان، آن را در دهان حضرت علی (ع) قرار می‌دادند.

کمی درباره بخش‌های مختلف نهج‌البلاغه سخن بگویید.

نهج‌البلاغه دارای حوزه‌های وسیعی است و به سه بخش اصلی تقسیم می‌شود. بخش اول شامل خطبه‌هاست. بخش دوم به نامه‌ها می‌پردازد و بخش سوم نیز مختص حکمت‌ها (کلمات قصار کوتاه) است. از مجموع 59 نامه در بخش نامه‌ها با نامه‌هایی مواجه می‌شویم که بسیا‌ر طولانی هستند. به عنوان مثال نامه 53 عهدنامه حضرت امیر با مالک‌ اشتر است و شهرت فراوانی دارد. این نامه حدود 35 صفحه است. تعداد خطبه‌ها هم بالغ بر 241 عدد است که برخی از آنها بسیار طولانی هستند. از سوی دیگر شمار کوته گویه‌ها( کلمات قصار) هم به 480 می‌رسد.

مسجع بودن یکی از نکات مهم موجود در کتاب شریف نهج‌البلاغه است. فصاحت موجود در این کتاب اعجاب‌آور است...

نهج‌البلاغه کتابی است که به لحاظ حجم از قرآن بزرگتر است و حوزه‌های بسیار وسیعی در مورد امامت، خلافت، آنچه بر حضرت گذشته و جفاهایی که در حق ایشان روا داشته اند، نصایحی که علی(ع) به اصحاب فرموده‌اند، نامه‌هایی به منظور عزل استاندارانی که خلاف انصاف عمل کرده‌اند، نامه‌هایی که در طول جنگ صفین به برای معاویه فرستاده‌اند یا به دشمنان و دوستان خود نوشته‌اند مسائلی از این دست صحبت کرده است. در عین حال هر آنچه حضرت فرموده‌اند در قالب شیواترین جملات بیان شده و اغلب هم مسجع است. اگر به خطابه‌های حضرت زینب(س) بعد از حادثه عاشورا و وقتی ایشان را به اسیری بردند دقت کنید سجع را در کلام زیبای ایشان می‌بینید. ابن زیاد با شنیدن جملات حضرت زینب(س) گفت: سخن گفتن با سجع در خاندان زینب (س) سابقه دارد. دشمن اعتراف می‌کند که ایشان از امیره‌های کلام هستند. خطابه‌های فاخر حضرت زینب (س) ثمره بزرگ شدن در دامان پدری است که تمامی فرمایشاتش فاخر بود.

از شاخصه‌های مهم این ترجمه در مقایسه با سایر ترجمه‌هایی که تاکنون از نهج البلاغه ارائه شده از نظر شما به عنوان مترجم کار چیست؟

حضرت هر جا لازم دانسته ضرب المثل یا شعری در میان سخنانش به کار برده است. یکی از کارهای بنده در این ترجمه از نهج البلاغه این بود که با هر نام یا هر شعری از دوستان، دشمنان، استانداران و کارگزاران ایشان مواجه می‌شدم درباره آن شخص از 5 تا 15 خط توضیح در زیرنویس می‌آوردم.

دشمنان هم درباره ویژگی‌های حضرت سخن گفته‌اند؟!

بله،عمروعاص از دشمن‌ترین دشمنان حضرت در شعر جُلجلیه به ویژگی‌های منحصر به فرد حضرت اشاره کرده است. ماجرا به دوران استانداری عمروعاص در دوران حکومت معاویه بازمی‌گردد. معاویه در نامه‌‌ای که برای او نوشت گفت:"حالا که تو استاندار مصر شدی چرا خراج مصر را به من نمی‌پردازی؟". عمروعاص نامه به معاویه نوشت و در قالب شعر به معاویه گفت: "تو با گستاخی از من خراج می‌خواهی. من به امید استانداری مصر با مردی به بزرگی علی (ع) دشمنی ورزیدم". او در شعر خود بسیاری از بزرگواری‌ها و فضایل حضرت را ذکر می‌کند.

مجموعا در این اثر برای سهولت دسترسی خواننده چه کوششی شده است؟

علاوه بر ترجمه متن که روبه روی متن اصلی آورده شده، تا آنجا که مقدور بود آنچه که خواننده علاوه بر متن باید بداند در حاشیه‌ها آورده ام. بسیاری از لغت های موجود در متن اصلی با استفاده از منابع قدیمی معنا شده اند. در انتهای کتاب هم فهرستی از منابع استفاده شده که بسیاری از آنها از جمله منابع قدیمی هستند و تعداد آنها قریب به 100 منبع است ، فهرست شده است.

نوع زبانی که برای ارائه ترجمه استفاده کردید چگونه است؟

زبان به کار رفته در ترجمه این کتاب درست مثل زبان استفاده شده برای ترجمه قرآن و صحیفه سجادیه، "زبان معیار" است منتها چاشنی و نمکی از آرکائیسم (باستان گرایی) هم در آن به کار رفته است. به هر حال متن نهج البلاغه متعلق به 1400 سال پیش است و نیاز به یک پرداخت باستانی در آن احساس می شود. البته به هیچ وجه ترجمه به سجع نرسیده است.

همانطور که می‌دانید ترجمه مرحوم استاد محمد جعفر شهیدی از نهج‌البلاغه از نمونه‌هایی است که درباره‌اش بسیار سخن گفته اند. نظر شما درباره کار استاد چیست؟

ترجمه استاد محمد جعفر شهیدی از نهج البلاغه یک کار کلاسیک تمام عیار است. من برای ایشان احترام زیادی قائل هستم. خوب است بدانید ایشان علاوه بر اینکه در دوره دکترا استاد بنده بود، استاد راهنمای من هم بود.کتاب شعر و زندگی "ادیب الممالک" بنده که در دو جلد به چاپ رسیده حاصل زحمات ایشان است. ترجمه ایشان در نهج البلاغه به نوبه خود یک کار هنری بسیار بزرگ و ماناست. اما سعی من در ترجمه نهج البلاغه این بود که علاوه بر خواص، عموم مردم هم بتوانند به راحتی از آن استفاده کنند.

هدف شما از کاربرد "زبان معیار" در تمامی ترجمه‌های‌تان از متون قدسی چه بوده است؟

خیلی ها با من تماس می گیرند و درباره ترجمه کتاب قرآن تشکر می کنند. آنها می گویند با این ترجمه، قرآن را به راحتی می خوانند. به عنوان مثال در عبارت «ومکروا و مکرالله» قصدم این بود که هم ادب توحیدی را رعایت کنم و هم عبارت را به فارسی برگردانم. وقتی خداوند می گوید مشرکان حیله ورزیدند و خدا حیله ورزید، خداوند می تواند در مورد خود هر گونه که بخواهد صحبت کند اما ما به عنوان بندگان باید "ادب توحید" را رعایت کنیم. من سعی کردم ترجمه به زبان معیار و زیبا باشد بنابراین این گونه آن را برگرداندم:" آن‌ها نیرنگ ورزیدند و خداوند نیرنگ آنان را بیرنگ کرد". پس به طور کلی باید بگویم که سعی کردم بهترین کلمه‌های جانشین را انتخاب کنم، البته می دانم کارم مانند بال ملخی است در ساحت قدسی قرآن، صحیفه و نهج البلاغه.

جناب گرمارودی از دنیای شعر و کارهای دیگرتان بگویید؟

اما شعر هر وقت خود خواست به سراغ ما می‌آید. هم اکنون مشغول کار روی کتابی تحت عنوان "النقض" اثر عبدالجلیل رازی قزوینی از دانشمندان قرن ششم هجری قمری هستم. این کتاب پر است از مباحث قرآنی ، حدیثی، و کلامی که من آن را به فارسی معیار امروز بر می گردانم. در مورد این کتاب باید اضافه کنم اگر کسی با زبان کتاب آشنا باشد فوق العاده زیباست. موسسه "دار الحدیث" از من خواست این کار را انجام بدهم و دو سوم آن تمام شده است. از سوی دیگر همچنان روی کتاب زندگی نامه خودم هم کار می کنم اما با وجود وقتی که سال هاست روی آن گذاشته ام هنوز بخش کودکی ام تمام نشده است.کتاب هایی در مورد شاعران برجسته در دست دارم که از نوع کتاب هایی است که قبلا برای «"مشفقی بخارایی"، "عرفی شیرازی" و "پروین اعتصامی" تهیه کردم. الان روی "بیدل دهلوی" کار می‌کنم، در ادامه ممکن است به "سپهری" و شاعران جدید نیز برسم. رساله دیگری تحت عنوان "تاکید در قرآن" را هم در دست دارم که متاسفانه تنها بخشی از آن را نوشته‌ام.

انتهای پیام/

گفت‌وگو از رضا نامجو