سرویس فرهنگ و ادبیات هنر آنلاین// پیمان خاکسار رشته دانشگاهی‌اش تدوین است، سالیان بسیاری است که تدوین می کند، در جشنواره‌های سینمایی از جمله آخرین جشنواره سینمایی فجر جایزه می‌گیرد اما به گفته خودش مگر چند نفر صداگذارهای فیلم‌های سینمایی را می‌شناسند که تدوین‌گرها را بشناسند. به ما می‌گوید "معروف‌ترین فیلم‌های سینمایی را هم از شما بپرسند نمی‌دانید تدوین‌گرش کیست" و خب راست می‌گوید. اما پیمان خاکسار در حوزه ترجمه کاملا شناخته شده است. کتاب‌هایی که خاکسار ترجمه می‌کنند غالبا با فروش و استقبال خوبی مواجه می‌شوند و بارها تجدید چاپ می‌شوند. نکته دیگر در ترجمه‌های خاکسار معرفی نویسندگانی است که در ایران ناشناخته‌اند؛ نویسندگانی که غالبا پیش از ترجمه او در ایران یک اثر هم از آنها ترجمه نشده است. اگر اشتباه نکنم در این مصاحبه کمی هم اذیتش کردیم با سوال‌هایی که به قول خودش برآمده از نوعی نخبه‌گرایی بود. خاکسار هم انصافا خیلی مدارا کرد...

جایی از شما خواندم که می‌گفتید ملاک ترجمه اثر برای شما خوش‌خوانی اثری است که با آن مواجهید؟ واقعا این گونه است؟

نه لزوما. مثلا "اومون را" یا "سومین پلیس" کتاب خوش‌خوانی نیست واقعا.

پس ملاک شما برای ترجمه اثر چیست؟

سلیقه خودم. کتابی که خودم دوست داشته باشم. به هر حال "سلیقه" برساخته تمام چیزهایی است که آدم را ساخته. برآیند تربیت فکری‌ هر فرد، چیزهایی که خوانده، گوش کرده و تحصیل او سلیقه یک نفر را می‌سازد و این "سلیقه" به نظرم امری متافیزیکی و غیر قابل توضیح است. من کتابی را می‌خوانم و وقتی که می‌بینم نظرم را جلب کرده به فکر ترجمه‌اش می‌افتم. دو سه بار اولی که ترجمه کردم دیدم سلیقه‌ام را مردم دوست دارند و می‌خرند و می‌خوانند و رفته رفته به این "سلیقه" اعتماد کردم.

ممکن است ناشر به شما کار را سفارش بدهد؟

ناشر هم هرگز به من سفارش اثر نداده است و همیشه سلیقه‌ام ملاک ترجمه بوده است. خوش‌خوانی برایم مهم است اما نه لزوما تنها چیزی که باعث ترجمه اثر شود. خوش‌خوانی نه تنها برای من بلکه برای مترجم‌های دیگر هم ویژگی مهمی است. به نظرم این ویژگی باید برای نویسندگان هم پر اهمیت باشد همچنان که برای خوانندگان این طوری است.

اما خب این موضوع، موضوعی نسبی است. شما می‌گویید "سومین پلیس" خوشخوان نیست و من می‌گویم هست. خیلی‌ها را هم می‌شناسم که این نظر را دارند.

باز هم صحبت از سلیقه آدم‌ها ست. ممکن است کسی دوستش داشته باشد همچنان که من خودم این کتاب را کتاب خوش‌خوانی می‌دانم اما من فکر می‌کنم چون ادبیات پست مدرن در ایران کم ترجمه شده و آشنایی ما با آن کم است با آثاری از این دست سخت ارتباط برقرار می‌شود. من فکر می‌کنم اگر در صفحات اول وارد دنیای "سومین پلیس" نشوی دیگر نمی‌توانی وارد دنیای آن بشوی. آن وقت است که دنیای عجیب و غریب "سومین پلیس" چیزی نیست برای خواننده جز یک فضای گنگ. به دلیل اینکه "سومین پلیس" فانتزی غریبی دارد و بسیاری از اتفاقاتی که در این رمان می‌افتد بی‌منطق است و نمونه آن به نظرم در ادبیات ترجمه ایران کم است. اما "سومین پلیس" یکی از مهم‌ترین رمان‌های پست مدرن تاریخ ادبیات است و در ایران از پست مدرن‌ها خیلی کم ترجمه شده است، وقتی هم ترجمه شده کم خوانده شده است. "سومین پلیس" یک اثر یکه است ؛ اگر کسی در آغاز وارد دنیای آن شود از آن لذت بسیاری خواهد برد و اگر نه خواندن این رمان برای خواننده کار خسته‌کننده‌ای خواهد بود .

تقریبا تمام کتاب‌هایی که ترجمه کرده‌اید با استقبال خوبی مواجه شدند اما من فکر می‌کنم در میان کتاب‌هایی که ترجمه کرده‌اید آثاری هستند که با اینکه خوش‌خوان‌اند آثار بزرگ و قابل تاملی هستند و بعضی هم نه صرفا سرگرم‌کننده و خوش‌خوانند. شاید بتوان این‌گونه مطرح کرد که آثار ترجمه شده شما دو جور مخاطب دارند.

فرق هست بین مخاطب صرف ادبیات و کسی که نویسنده است، سلیقه خاص خودش را دارد و یک روند خاصی از ادبیات را دنبال می‌کند. به عنوان مثال غالب مخاطبان ادبیات دنبال زبان و مسئله زبانیت در قصه نیستند. مشکلی که بین نویسندگان ایرانی هست؛ آن قدر به زبان قصه می‌پردازند که خود قصه‌گویی را فراموش می‌کنند. برای همین هم خیلی از نویسندگان ما قصه‌گوی خوبی نیستند. یکی از هدف‌های من در ترجمه کتاب‌هایی که می‌کنم این است که شکل جدیدی از ادبیات داستانی را به خوانندگان معرفی کنم. من هیچ وقت نویسندگان شناخته شده ترجمه نکردم. هر 14 کتابی که ترجمه کردم نویسندگانش از تقریبا ناشناخته بوده تا ناشناخته مطلق.

خب این یکی از ویژگی‌های خوب ترجمه‌های شماست. اینکه نویسنده‌ای که مطرح نیست را مطرح می‌کنید.

نه، این نویسنده‌ها مطرح هستند. بعضی از نویسندگانی که من آثارشان را ترجمه کردم نسبت به خیلی از نویسندگانی که در ایران مطرح هستند، مطرح‌تر و مشهورترند.

منظورتان اینجا از مطرح بودن چیست؟ به عنوان مثال سداریس همان مقامی را دارد در ادبیات آمریکا که توماس پینچن دارد یا بارتلمی؟

از توماس پینچن که اصلا در ایران چیزی ترجمه نشده است و اتفاقا کتاب‌هایش هم غیرقابل ترجمه است و کسی نمی‌تواند ترجمه‌اش کند. شما الان از پینچن حرف می‌زنید بدون اینکه کلمه‌ای از آن خوانده باشید، چرا؟

خب ما اسمش را در آنتولوژی‌ها خواندیم.

آنتولوژی‌ای وجود ندارد. اصلا چیزی از او ترجمه نشده است. چرا فکر می‌کنید نویسنده خوبی است؟

اسم این آدم به کرات تکرار شده. مثلا در بعضی از کتاب‌هایی که حسین پاینده درباره رمان نوشته یا ترجمه کرده مثل مدرنیسم و پسامدرنیسم در رمان.

تعریف کرده، درباره پینچن نوشته ولی آدم باید پینچن را بخواند. الآن همه از اولیس جویس حرف می‌زنند ولی چه کسی اولیس را خوانده است. اولیس را نمی‌شود خواند، همین‌طور پینچن را هم نمی‌شود خواند. پینچن را من نمی‌توانم بخوانم همان‌طور که هیچ کس نمی‌تواند بخواند. متن‌های خیلی مشکلی هستند این آثار.

پس سداریس مطرح است و ما خبر نداریم؟

بسیار زیاد. در جلسات و نشست‌های آثار سداریس از فرط شلوغی کسی نمی‌تواند داخل سالن بشود. تمام برنامه‌های تلویزیونی سر و دست می‌شکنند تا سداریس را به برنامه‌شان ببرند. البته چند سال است که کتاب‌هایش به قوت قبل نیست و کمی محبوبیتش را از دست داده است. اما مثلا چند وقت پیش در روز کتاب یک فهرست کتاب منتشر شده بود شامل 10 کتابی که به انتخاب مردم بهترین هدیه است برای روز کتاب. در این فهرست "بالاخره یه روزی قشنگ حرف می زنم" در رتبه چهارم بود.

ولی من فکر می‌کنم این شلوغ بودن نشست‌هایی که از آن حرف می‌زنید یا مردم‌پسند بودن آثار سداریس و فروش‌شان دلیلی بر بزرگ بودن او نمی‌شود.

ولی سداریس یک نویسنده بزرگ است و این بزرگی صرفا به خاطر مردمی بودنش نیست. سداریس الان مطرح‌ترین طنزپرداز آمریکاست. اولین طنزنویسی که آمریکایی‌ها از او نام می‌برند همین سداریس است به واسطه دو کتاب "بالاخره یه روزی قشنگ حرف می‌زنم" و یک کتاب دیگر.

من فکر می‌کنم در سوالی که به پینچن اشاره کردم حق مطلب را نتوانستم ادا کنم. شاید هم مثال خوبی نزدم. ببینید شما هر کتابی که درباره ادبیات داستانی بخوانید به نام مارسل پروست برمی‌خورید، اگر من پروست را نخوانده باشم به واسطه تکرار نام مارسل پروست در کتاب‌های آنتولوژیک، تئوریک و غیره مجبور می‌شوم که "در جست و جوی زمان از دست رفته" را بخوانم. هر چقدر که این کتاب ملال انگیز باشد.

در فیلم لیتل میس سان‌شاین (Little Miss Sunshine) یک کاراکتر هست که "پروست" شناس است. یکبار که دارد با خواهرزاده‌اش حرف می‌زند می‌گوید" فکر نکنم پروست را غیر از من و یه مشت اندیشمند دیگه کسی خونده باشه. مگه میشه پروست رو خوند." یعنی یک پروست‌شناس خودش اعتراف می‌کند که پروست را نمی‌شود خواند.

با اینکه من هم پروست را با مرگ خواندم ولی نمی‌شود منکر تاثیرگذاری این نویسنده در ادبیات داستانی بود. همین فلن اوبراین که شما ترجمه کردید همان طور که می‌دانید تاثیر خیلی زیادی از جیمز جویس گرفته و جویس هم نویسنده‌ای نبوده که مردم کارهایش را دوست داشته باشند و بخوانند.

البته دوبلینی‌هاش را برای مثال خود من خیلی دوست دارم و اتفاقا زبان خیلی ساده‌ای هم دارد.

ولی جویس با اولیس و فینیگانزویک (Finnegans Wake) است که به عنوان نویسنده‌ای تاثیرگذار و پر اهمیت مطرح می‌شود.

مطمئن باشید فینیگانزویک را جز آدم های دانشگاهی کسی نخوانده است چرا که اصلا نمی‌شود آن را خواند. اما فلن اوبراین برای آکادمیسین‌ها رمان ننوشته و کتاب‌هایش فروش خیلی خوبی داشته‌اند و حتی سریال بسیار پر بیننده "لاست" هم از این کتاب تاثیر گرفته است . فلن اوبراین کتابی دارد که یک روزه چاپش تمام شده است. من فکر می کنم یک مشکلی که ما به صورت تاریخی با آن دست به گریبان هستیم این است که ما فکر می‌کنیم طنز چیز بدی است. انگار از اول عاشق تراژدی و غم بودیم.

چطور؟

ببینید "اتحادیه ابلهان" جزو بزرگ ترین آثار ادبی آمریکاست. یک اثر طنز مطلق است. این کتاب سال 1969 نوشته و 1981 چاپ شده است. یعنی حدود 30 سال در ایران ترجمه نشده است و این واقعا برای من جای سوال دارد. برای "سومین پلیس" ممکن است مترجمی به خودش بگوید کار سختی است و بعد از این همه تلاش باید ببینیم آیا استقبال می‌شود یا خیر اما واقعا برایم جای سوال دارد که چرا "اتحادیه ابلهان" ترجمه نشد.

شاید کسی نمی‌شناخته این کار را؟

مگر می‌شود کسی این کتاب را نشناخته باشد. حتی این کتاب پیش از این از جانب احمد اخوت معرفی شده بود.

خب به نظر شما چرا ترجمه نشده است؟

به خاطر همان جدی نگرفتن مسئله طنز. انگار که کار طنز برای مترجمان ما پرستیژ ندارد.

اما خب داشتیم باز هم آثار طنز شاخصی که ترجمه شده است. مثل "سلاخ خانه شماره 5 " کورت ونه‌گات.

بله، این کتاب را آقای بهرامی ترجمه کرده‌اند. آقای بهرامی دو نویسنده را به خوبی به ما معرفی کرده‌اند؛ یکی کورت ونه‌گات و دیگری جی جی بالارد. او عمر خودش را برای این کار گذاشت و مترجم متفاوتی است.

باز هم هست، مثلا تریسترام شندی لارنس استرن.

تریسترام شندی یک اثر کلاسیک و مطرح است. اینگونه نیست که یک مترجم به این فکر بیفتد که اگر ترجمه‌اش کند شأن‌اش پایین می‌آید. درثانی این‌ها از استثنائات هستند. و نکته آخر اینکه طنز این کتاب بسیار نخبه‌گرا ، دیریاب و آکادمیک است. این کتاب به چاپ دوم هم نرسید و استقبال خوبی هم از آن نشد.

شما خودتان این کتاب را دوست دارید . کتاب هایی مثل ژاک قضا و قدری یا سفرهای گالیور جاناتان سوویفت چطور؟

بله، همه را دوست دارم اما خب طنز این کتاب‌ها برای خواننده امروز نیست. الان با هر کسی صحبت می‌کنید می‌گوید که شرم‌آور است تیراژ کتاب در ایران 500 نسخه شده است ولی من می‌گویم شرم آور نیست. اصلا شرم آور نیست. یک شاعری که اسمش را هیچ‌کس نشنیده است، یک مجموعه شعر 40 صفحه‌ای منتشر می‌کند که به نظرم 500 نسخه هم برای تیراژش زیاد است. یک داستان‌نویس که چهار تا داستان با فونت 14 منتشر می‌کند در 85 صفحه انتظار دارد تیراژ کارش بالا باشد. یا یک نفر می‌آید یک مقاله از دلوز، یک مقاله از ژیژک و یک مقاله از لاکان ترجمه می‌کند و دوباره همین انتظارات را دارد که تیراژ اثرش مثلا 10 هزار نسخه باشد. الان کسی جویس نمی‌خواند. مردم دست کم نمی‌خوانند. از این جهت به نظرم کتاب‌هایی که باید، در ایران ترجمه نمی‌شوند. کافکا در دنیا خوانده می‌شود اما فقط "مسخ" و "محاکمه"‌اش. آلبر کامو خوانده می‌شود اما فقط "بیگانه"‌اش.

خب تکلیف کسانی که مخاطبان این گونه ادبیات هستند چه می‌شود؟

به اندازه کافی از این دست کتاب‌ها ترجمه شده است. من برای یک جمع کوچک ترجمه نمی‌کنم. مثلا از "سومین پلیس" اصلا استقبال خوبی نشد که من کتاب اولش را ترجمه کنم. ولی مثلا از بوکوفسکی استقبال شد و من "هالیوود" را هم ترجمه کردم.

از "هالیوود" هم به اندازه "عامه‌پسند" استقبال شد؟

نه خب، "عامه‌پسند" هنوز هم به قوت روزهای اول مورد توجه است.

شاید یکی از دلایل این استقبال خوب از "عامه پسند" این بوده باشد که همه جور مخاطب را جذب خودش می‌کند.

خب من اصلا ادبیات مرز ترجمه می‌کنم.

ادبیات مرز؟

این اسمی است که برای کارم می‌گذارم. یعنی من دوست ندارم مخطبان را از هم جدا کنم، دوست دارم کاری را ترجمه کنم که همه بخوانند. کاری که به قول شما مخاطب عام و خاص هر دو از خواندنش لذت ببرند.

البته این خیلی هم آرمان‌گرا ست.

اما این اتفاق افتاده. مثلا درباره همین "اتحادیه ابلهان" این موضوع مصداق دارد.

خود من اولین بار این کتاب را دست یکی از مسافران مترو دیدم که همان طور که می‌خواند می‌خندید.

چنین حرفی را من به خودم نمی‌گیرم و نهایتا به خودم می‌گویم که همین که ترجمه‌اش خوب درآمده خیلی خوب است. اما این حرف شما به عرش می‌رساندم از لذت، به خاطر اینکه توانستم در دست یک نفری که با مترو به خانه یا سرکارش می‌رود کتابی بگذارم که بخواند و لذت ببرد. من دوست ندارم مردم کتابی را تا نصفه بخوانند و رهایش کنند؛ کاری که خود من زیاد کردم. حتی کلی کار ترجمه دارم که نصفه رهایش کردم و میانه کار دیدم کاری نیست که فکر می‌کردم.

درباره کار آخرتان "اومون را" کمی صحبت کنیم. هنگام خواندن این کتاب به این فکر می‌کردم که " ویکتور پلوین" یک جور ذهنیت فلسفی دارد. شاید نگاه نامعمول و متفاوت او به زندگی و اتفاقاتی که دور و برش می‌افتد موجب این فکر شد. به نظر شما این‌گونه است؟ می‌شود گفت نویسنده کتاب ذهنیتی فلسفی دارد؟

به نظر من "پلوین" یک فیلسوف است که برای حرف‌ها و نظریاتش قالب رمان را برگزیده است. فکر می‌کنم "پلوین" بیشتر از اینکه یک نویسنده بزرگ باشد یک اندیشمند بزرگ است. فلسفه "پلوین" البته فلسفه سر راستی نیست بلکه فلسفه‌ای است آمیخته با عرفان؛ عرفانی البته غیر شرقی. "پلوین"نگاه ویژه‌ای به دنیا دارد. هر چند خود قصه "اومون را" سخت خوان نیست ولی درک معانی لایه‌های زیرین این داستان واقعا دشوار و توأمان لذت بخش است.

به عنوان سوال آخر آقای خاکسار... کار جدید چه دارید؟

یک کتاب جدید ترجمه کرده‌ام که الان در انتظار مجوز آن هستم. یک رمان مفصل از استیو تولتز؛ نویسنده استرالیایی که اولین اثرش است.

پس نویسنده این کتاب را هم در ایران نمی‌شناسند؟

بله، همین طور است.

انتهای پیام/

مجتبا هوشیار محبوب