میرزین العابدین: سینما را از زوایای مختلف می شود نگاه کرد ولی در سینمایی که زیبایی شناسی مورد بحث قرار داده می شود نمی توان فرم و محتوا را جدا کرد . وقتی هنوز به دستور سینما واقف نیستیم، وقتی منتقد ما هیچ یک از اطلاعات را نمی داند چطور می خواهید آن شخص نشانه شناسی بکند وقتی نشانه را نمی داند.
امین: وقتی نتوانستیم گرامر حد وسط را پیدا بکنیم همین اتفاقات می افتد. نکته دیگر این که بسیاری از نویسندگان ما شان خودشان را در این می دانند که فقط درباره فیلم های خارجی بنویسند و این خوب نیست . جریان مقابلی هم وجود داشت که می خواست نقد سینمایی را به سمت عوام زدگی پیش ببرد . در حقیقت آسیب اصلی نقد نه متوجه نخبه گرایی بلکه متوجه عوام گرایی است .
عظیمی: در نیویورک تمام جریان های فیلم سازی آمریکا به فعالیت خودشان ادامه می دهند ولی آرا انجمن منتقدانشان سرنوشت فیلم را رقم می زند و حرفشان بسیار تاثیر گذار است و عضو هایش از سراسر دنیاست پس فضلیت می تواند باشد به شرطی که درست به آن نگاه شود . در سینما خیلی از چیزها را باید بدانید. موسیقی، تئاتر و ادبیات وعکس را باید بشناسید.نگاهی که به یک فیلم صورت می گیرد باید بسیار عمیق باشد و مطالعات زیادی باید داشت که بتوان ارجاعاتی که می شود از خلال آن بیرون بکشید . همیشه فکر می کنم که وقتی به عنوان یک منتقد می نویسم وقتی استانداردها را در سینمایمان نمی بینم باید فریاد بزنم و بگویم شما این استاندارد ها را رعایت نکردی و من می فهمم که تو بی سوادی. فکر می کنم منتقد در مواجهه با فیلمساز مدعی العموم تماشاگر است. مشکل سینمای ایران فیلم نامه نیست مشکل کارگردانی است . مشکل بازیگری است مشکل فیلم برداری است مشکل تدوین گر است . وظیفه ی من این است که به مخاطب بگویم مواظب باش سرت کلاه نرود. من فقط به این دلیل است که می نویسم . من مخاطب سینمای ایرانم .در تمام نوشته هایم حرف اول و آخرم مخاطب است. برای مخاطبمان ارزش قائل بشویم . یک جاهایی هم موافق فیلم هستم چون شان مخاطب و استاندارد ها را رعایت کرده پس فیلم خوبی است . می خواهم بگویم چرا در رسانه کار می کردم من از اول تصورم این بود که رسانه به گسترش دانایی کمک می کند وبه بسیاری از اتفاقاتی که امروز گریبان گیرش هستیم کمک می کند.
می توان نگاه هستی شناسانه به سینما داشت. به دلیل پیوند آن با زندگی وتجاربی که می توان آیینه وار انعکاس داد. چیزی که تمام نمی شود چون فیلمی که ساخته می شود تمام نمی شود و همین طور به حیات خود ادامه می دهد و برحسب تعداد مخاطبی که این فیلم را می بینند بر آن خوانش صورت می گیرد. من احساس می کنم ما از آن رو که امانت دار بودیم تحلیل گر شدیم . وظیفه ی من به عنوان کسی که دارد نقدی انجام می دهد بیان آن چیزی است که می دانم در آن استاندارد وجود دارد و به عنوان خوانش اصلح پذیرفته شده. حقیقتاً من با این نوع نگاه می نویسم و جایی که نمی دانم اظهار نظر نمی کنم . اجازه می دهم که آدم های دیگر هم سوالاتشان را مطرح کنند . ولی جاهایی که فاقد استاندارد باشد وارد نمی شوم .
فکری ارشاد: به نظر من مهم ترین فعالیت بشری فیلم ساختن و از آن مهم تر حرف زدن و نوشتن درباره سینما است. از این منظر است که من نقد فیلم را دوست دارم و در این حوزه کار می کنم . این نوشتن ها ممکن است کدهایی به یک مخاطب معمولی سینما بدهد که یک سکانس از یک فیلم را بهتر بفهمد. اگر من در نوشته ام کاری بکنم که فقط یک بیننده به درکی از یک سکانس از یک فیلم برسد احساس می کنم کار خیلی مهمی انجام داده ام . به این علت سینما را مهم ترین کار دنیا می دانم که عین زندگی است . هیچ چیزی را در پدیده های مختلف مثل ورزش ، علم ،سیاست و هنر های دیگر مثل سینما به زندگی نزدیک ندیده ام .
عظیمی: بحث دیگر که می گویند وقتی که دارید فیلمی را نقد می کنید شرایط سینمای ایران را بسنجید باید بگویم که این به من مربوط نیست. فیلم یا خوب است یا بد .من فکر می کنم که شرایط سینما هیچ ربطی به منتقد ندارد. بر اساس استانداردها فرقی ندارد که در بورکینافاسو فیلم می سازی یا در هالیوود چون برای هر دو یک استاندارد وجود دارد . ما بضاعت سینمای ایران را در نظر می گیریم برای این که فیلم ها را نقد کنیم . حرف من با منتقدانی است که افتخارشان این است که راجع به سینمای ایران نمی نویسند . من شخصا افتخارم این است که در تمام سال هایی که به جشنواره فیلم فجر می روم یک فیلم خارجی نمی بینم . جای فیلم خارجی جشنواره نیست. جشنواره فیلم فجر برای من منتقد فرصتی است که یک سال سینمای ایران را از نزدیک ببینم و با آن درگیر شوم . بنا بر این فکر می کنم که امکانات هیچ ربطی با فیلم سازی ندارد.
میرزین العابدین: بگذارید با یک مثال عینی شروع کنیم ، من بلدم بنویسم بلدم جمله بسازم به من اگر خودکار بدهند مداد بدهند یا زغال مگر فرقی می کند؟ مهم این است که سینما دستور زبان دارد و در این دستور زبان امکاناتی وجود دارد. این که شما بلد نیستید با آن گرامری که دارید جمله ی درستی بسازید به ما ربطی ندارد . تو اشتباه کردی من به تو تذکر می دهم چرا ناراحت می شوی. ساحت انسان مشرق زمین همواره با سلوک در ذهن خودش ارتباط داشته . عمق میدان بیشتر در فیلم های آمریکایی است. در سینمای اروپا ما بیشتر مدیوم شات داریم برای این که تفکر و فلسفه اصلا اجازه دیگری نمی دهد. به ما می گویند پشت هر منتقد یک فیلم ساز شکست خورده است. چه جوابی داریم ؟
فکری ارشاد: به نظر من وظیفه منتقد سینما فیلم ساختن نیست .اگر فیلم ساخت به بوته ی نقد گذاشته می شود. من منتقد سینما هستم. این قدر عاشق سینما هستم که نمی خواهم بسازمش می خواهم ستایشش بکنم و اگر روزی فیلم بسازم از جایگاه منتقد خارج شده ام و آن روز من لزوما یک فیلمسازم . اما وظیفه ی فیلمساز نقد نیست اگر این طورباشد باید در حوزه های دیگر هم این را مطرح بکنیم . یکی از آسیب هایی که نقد سینمایی ایران دارد بخصوص با توجه به مدل فرهنگی ای که در آن زندگی می کنیم ارتباط و دوستی میان منتقد با سینماگر است . آیا درست است که منتقد سینما با سینماگر یا بازیگر دوست باشد ؟
عظیمی: من فکر می کنم که نباید دوست باشند. برای اینکه به حیطه ای داخل می شوند که در آن نقد واقعی انجام نمی گیرد. چون نگرانم فیلمسازی که نقدش را نوشته ام فردا جواب سلام من را خواهد داد یا نه ؟ پس دیگر هر آن چه که من می نویسم یک نقد واقعی نیست. من فکر می کنم که هر دو طرف باید بتوانند این توان روحی را افزایش بدهند. فیلمساز باید این توانایی را در خود گسترش بدهد که اگر من نگاه منتقدانه به اثر او دارم معنی اش توهین به شخص او و فهم او و توهین به اثر او نیست. من به واسطه شغلم به جای مخاطب نشسته ام. چه دوست داشته باشیم یا نداشته باشیم وقتی اثر زاده می شود به مولف آن ربطی ندارد. این اثر وسط گذاشته می شود و هر کس به فراخور نگاه خودش آن را تاویل می کند.
رفاقت می تواند بیرون از سینما وجود داشته باشد . من با خیلی از فیلمسازان و بازیگران دوست هستم ولی اعتراف می کنم که اگر من بگویم بالای چشم شما ابروست ممکن است به آن ها بربخورد.اما من این اعتقاد را دارم که در دوستی و رفاقت باید بتوانی نه بگویی . من در این مواقع نگران نمی شوم . چون نگاهم به فیلمشان بر اساس استاندارد ها بوده است.
امین: به نظرم در هر ارتباط انسانی مهم ترین قضیه این است که جنبه اش را داشته باشیم و چه من منتقد یا روزنامه نگار وچه آن دوست فیلمساز این دانش و قوه ی تحلیل را داشته باشیم که حوزه ی حرفه ای و حوزه ی روابط دو حوزه متفاوت است و دلیلی ندارد که این ها با هم تداخل پیدا کنند . برای فیلمساز داشتن دوستان نویسنده و روزنامه نگار یک مزیت است و بعضی از این فیلم سازان تلاش بسیاری می کنند که که دوستان خبرنگار و نویسنده داشته باشند .
میرزین العابدین: موافقم که فیلم به عنوان یک اثر مستقل به حیات خودش ادامه می دهد. فکر می کنم در چنین رابطه ای دوستی ها خیلی مهم تر از سینما می شود. وقتی که ما هر دو در یک چیز اشتراکی داشته باشیم همیشه باید به کامل شدن آن کمک کنیم پس اگر انتقادی از آن ها می شود باید به این فکر کنیم که ما هردوعنوان سینما را دوست داریم. پس این دو مقوله کاملا از هم دیگر تفکیک می شود.خیلی از فیلم سازها اصرار دارند به دوستی با منتقد ها و تا زمانی که منافعان تامین می شود این دوستی شیرین و خوب است اما هر گاه که نقدی از آن ها می شود ماجرا بر عکس می شود .
فکری ارشاد: فیلم سازان باید رابطه شان با منتقدان چه طور باشد؟
عظیمی: خیلی از آن ها می خواهند سر به تن منتقد نباشد به دلیل تذکری که می دهند .خیلی ها می گویند نقدهایی که نوشته می شود را ما نمی خوانیم که به نظرم دروغ می گویند. تمام نقدها را فیلم سازان چه بزرگ و چه کوچک می خوانند. من به شخصه خیلی دوست فیلمساز ندارم شاید نمی توانم با فیلمسازان ارتباط برقرار کنم. اما از این جهت خوشحالم که دیگر بدهی ای به فیلم ساز ندارم وخیلی راحت نگاهم را بیان می کنم. یکی از دوستان منتقد حرف خیلی درستی زد وگفت آقای فیلمساز اگر "همشهری کین" مطرح است اگر "تروفو" و "گدار" مطرح است منتقدها هستند که مطرحشان کرده اند. این منتقد بوده که 15 سال بعد از فیلم همچنان راجع به آن نوشته و فیلم را زنده نگه داشته است. در مورد فیلم سازان وطنی ما هم این مسئله صادق است.من فکر می کنم اگر یک فیلم ساز مقصد و منظور و مرضی ندارد باید فارغ از احساسات به نقد نگاه بکند و ببیند که چه گفته شده. اگر ایرادی از کار فیلم سازگرفته شده باید سعی کند در فیلم بعدی آن ایراد را رفع کند. ولی متاسفانه فیلمسازهای ما خود را با منتقدان طرف می بینند.
منتقدان هم باید در درجه اول شان حرفه ای خودشا ن را رعایت کنند و من سعی می کنم خودم این کار را انجام دهم . احساس می کنم وقتی که ما به یک فیلم نگاه می کنیم در واقع همان تفکر فیلمساز است که می بینیم. مگر می شود که یک فیلم یا یک فیلمساز روند فیلم سازی اش را بدون منتقدها بتواند ادامه بدهد؟ ولی برعکس این ما هستیم که در مظان اتهام قرار داریم و گاهی اوقات در معرض برخورد های شدید هم قرار می گیریم.
فکری ارشاد: در همه ی کشورهایی که سینما و ادبیات سینمایی خوبی دارند جریان نقد وجود دارد. در جاهای دیگر نیز این جریان غالب نقد وجود دارد. حتی ما شاهد هستیم که در آمریکا کافی ست یک جمله از منتقدان معروف در پشت دی وی دی فلان فیلم نوشته بشود تا این فیلم پر فروش ترین باشد . ما چنین جریانی را نداریم و باید سوال کرد چرا نداریم ؟
عظیمی: در واقع از همان ابتدا در سینمای ایران شاید نقد نویسی خیلی بحث فراگیری نبوده واگر بخواهیم مقصر آن را پیدا کنیم شاید خود منتقد ها باشند برای اینکه هیچ وقت چنین ارزشی را برای نوشته های خودشان قائل نیستند در عرصه تجسمی این اتفاق تقریبا می افتد آن چیزی که درباره ی اثر نوشته می شود ظاهرا موثراست شاید به خاطر محدود بودن مخاطبان است . ولی در سینما به دلیل تشتت افکاری که منتقدین داشته اند اتفاق نمی افتد . برای فیلمسازها مهم است که درباره فیلمشان چه گفته می شود ولی بر مخاطبان موثر نیست . نمی توانیم این را بر خودمان منتصب بکنیم که نوشته های ما آنقدر اهمیت داشته که طیف عظیمی از مخاطبان را نسبت به فیلمی بد بین بکند .بنا بر این ما در تاریخ سینمای ایران متهم نیستیم که اگر فیلمی سقوط کرده مقصر بوده ایم.
امین: در بحث تاثیر گذاری که اشاره کردید ما رسانه تاثیر گذار نداریم یعنی رسانه ها به دلایل مشخص و واضح چه رسانه های مکتوب چه رسانه های دیداری و شنیداری نقش تاثیر گذاری شان را ایفا نکرده اند. بحث اساسی این است که نقش رسانه به درستی و به قدرت ایفا نشده و بسیاری از گرفتاری های ما وقتی حل می شد که رسانه شخصیت خودش را پیدا کند و بتواند مسئولیتش را به صورت نسبی انجام دهد.
میرزین العابدین: وقتی که انتشارات پنگوئن شکل گرفت جماعتی که این انتشارات پایه ریزی کردند خودشان هم منتقد بودند و هم نویسنده. قبل از انقلاب ما این جمع ها را داشتیم که سهراب سپهری و فروغ فرخ زاد و احمد شاملو سر یک میز در کافه نادری جمع می شدند و با هم راجع به مبانی ادبی شعر نو صحبت می کردند ولی در سینما حتی انجمن منتقدان ما هم نتوانست این نوع از دوستی را بین افراد به واسطه مقصود بزرگ تری به نام سینما ایجاد کند. در واقع نمی توانیم وارد چنین مباحثی بشویم و فاقد آن درک هستیم که چه سودی را می تواند در دراز مدت داشته باشد. چندین تشکل حرفه ای سعی کردند دور هم جمع بشوند که بعد از مدتی همه متلاشی شدند به دلیل اینکه ما قائل به قدرت رسانه نیستیم.
آدم ها هر چه قدر هم وزن داشته باشند برای ادامه به رسانه احتیاج دارند . وقتی رسانه از قدرت خودش استفاده نکند به هر دلیلی اعم از کمبود نیرو متخصص وقتی از قدرت رسانه استفاده نشود زیر مجموعه رسانه هم صاحب قدرت نمی شود . امین: شبکه های اجتماعی دارند هر انسان را یک رسانه می کنند . این رویکردی است که رسانه ها را به عنوان رسانه های فردی نگاه می کنند . الان روزنامه نگاری یک نفره است . در وضعیتی که شخص می تواند یک رسانه باشد چون تربیت رسانه ای نداشته ایم و سابقه ی رسانه ای وجود نداشته شبکه های اجتماعی بیشتر به هواداری رفاقتی محدود می شود و فقط محض تخلیه ی روحی است و هیچ خاصیتی ندارد .
پایان نشست