هنرآنلاین: باعث تاسف فراوان است که وقتی موضوع پژوهش‌های هنری را با محققین و صاحب‌نظران این عرصه در میان می‌گذاری، اولین حرفی که به میان می‌آید خلاء بزرگ منابع تحقیقی و پژوهشی در کشور است.

نبود جریان‌های مستمر و پیوسته در پی‌گیری و واکاوی مباحث، نیاز به پژوهش از یک سو و بی‌دغدغه بودن نهادهای متولی فرهنگ و هنر و مدیران آن‌ها به عنوان تنها مراجعی که می‌توانند وظیفه حمایت از پژوهش‌گران و محققین را برعهده بگیرند، فعالیت‌ها در این حوزه را در گستره پایان‌نامه‌های دانشجویی و اندکی از نشریات تقلیل داده است. تا حدی که که بسیاری از صاحب نظران از درگیر شدن در گفت‌وگو در این‌باره پرهیز می‌کنند و معتقدند وقتی اتفاق خاصی در عرصه پژوهش نمی افتد اساسا درباره چه چیزی باید حرف زده شود. با این حال آن چه در این بین تاکید می‌شود لزوم برون رفت از این وضعیت و ضرورت غیرقابل انکار حمایت از پژوهش‌گران و محققین برای جبران این نقیصه است که به گفته این صاحب نظران آسیب‌های زیادی به همراه داشته و موانعی برای فعالیت‌های هنری ایجاد کرده است.

سهم هنر در حوزه پژوهش کمترین سهم است

محمدرضا درویشی آهنگ‌ساز و پژوهش‌گر موسیقی در خصوص پژوهش‌های موسیقایی گفت: سهم فرهنگ به ویژه هنر و به ویژه موسیقی در حوزه پژوهش کمترین سهم است و به این ترتیب خطر بزرگی متوجه فرهنگ و هنر و به خصوص موسیقی است. به این امر توجه نمی‌شود، یعنی آن قدر مشکلات دیگری در کشور در اولویت قرار دارد که این موضوع در رتبه هزارم هم نیست و این جای تاسف دارد.

او افزود: در حال حاضر پژوهش‌های موسیقی در قالب پایان‌نامه‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد آن هم به تعداد اندک در دانشگاه هنر و پردیس هنرهای زیبا انجام می‌شود. تعدادی از آثار پژوهشی را هم ناشرین به چاپ می‌رسانند که تعدادشان آن قدر محدود و اندک است که می‌شود گفت، نسبت به نیازهای کل کشور قابل اغماض است و نهادهای دولتی هم نسبت به این امر بی‌تفاوت هستند.

مؤلف دایرةالمعارف سازهای ایران درباره پژوهش‌های بخش دولتی اظهار کرد: آثار پژوهشی هم اگر در بخش دولتی اتفاق افتاده جنبه سفارشی داشته مثلا سازمان مناطق آزاد قشم چند سال قبل سفارشی به من داد درباره موسیقی جزایر چهارگانه تنگه هرمز یعنی قشم، هنگام، لاوک و هرمز که به سرمایه این سازمان انجام شد و از سوی موسسه ماهور در دسترس علاقمندان قرار گرفت. خوب این مربوط به منطقه کوچکی از ایران است، مناطق دیگر چه می‌شود. برای این موضوع نه در خود استان‌ها سرمایه‌گذاری می‌شود و نه از طریق مرکز که در مجموع جای تاسف دارد.

درویشی در پایان سخنانش اولویت پژوهش در حوزه موسیقی را در پرداختن به موسیقی نواحی عنوان کرد و گفت: پژوهش‌هایی که از جمله خود من در این‌باره انجام داده‌ایم به هیچ وجه کافی نیست و خیلی کارها مانده که باید انجام شود. این موسیقی‌ها باید ثبت و ضبط و منتشر شوند تا از بین نروند. الان چیزی که به شدت موسیقی نواحی را تهدید می‌کند از دست رفتن استادهای بزرگ است و عدم جایگزینی نسل بعد و این دیگر قابل جبران نیست. این موضوع برای هیچ‌کس اهمیت ندارد. حفظ و ضبط این‌ها در اولویت مطلق است. این در حالی است که اغلب هنرمندان این عرصه شناسایی شده‌اند اما بودجه‌ای لازم است که آثارشان ضبط شود. این بودجه را کجا باید تامین کند. بخش خصوصی که نمی‌تواند این کار را بکند.

باید به دنبال پژوهش‌های دست اول باشیم

آیدین آغداشلو نقاش مطرح و باسابقه کشور هم ارزیابی خود از پژوهش‌های هنری به ویژه در عرصه هنرهای تجسمی را چنین تشریح کرد: به گمان من مسئله پژوهش در مورد هنر در حال حاضر می‌تواند شرایط مطلوبی را پیدا بکند. به خاطر اینکه گروه قابل توجهی از جوانان فارغ‌التحصیل و علاقمند هستند که در رشته‌های مختلف هنری کار کرده‌اند و این‌ها اگر کارشان را بر مبنای یک روش مشخص و منسجم پایه‌ریزی کنند به احتمال زیاد به نتیجه خواهیم رسید. یکی از پایه‌های تحقیق همیشه پایان‌نامه‌های دانشگاهی و منابع این چنینی بوده. این‌ پایان نامه‌ها هم‌چنان در جریان هست؛ اما من نوعی از رفع تکلیف در این‌ها دیده‌ام که بیش از این که پژوهش در حقیقت به یک نکاتی برسد که قبلا وجود نداشته یا به این صورت مطرح نبوده آن وقت می‌توانیم بگوییم حاصل خوبی داشته، ولی بیشتر پژوهش‌هایی که در زمینه پایان‌نامه‌های دانشگاهی انجام می‌شود جنبه‌های خیلی کلی و عمومی دارند. بعضی وقت‌ها این پایان‌نامه‌ها نظایر خیلی زیادی در اطراف خودشان در همان دانشکده یا سایر دانشکده‌ها دارند.

او در همین زمینه افزود: شاید بشود به کمک استادان راهنما موضوعات پژوهشی و همین طور حجم و میزان کار پژوهش در یک حد قابل قبولی مطرح شود و هر تحقیق و پژوهشی را به عنوان پایان‌نامه‌های رشته‌های مختلف هنری نپذیرند، چون بارها و بارها نسخه‌هایی به خود من عرضه شده و من متوجه شده‌ام که نمونه‌های بسیاری از آن‌ها را در جاهای مختلف دیده‌ام.

نویسنده کتاب "ازخوشی‌ها و حسرت‌ها" در ادامه تاکید کرد: پژوهش های دست اول مهم‌ترین نکته‌ای است که ما باید به دنبالش باشیم. پژوهش‌هایی که به وسیله پژوهش‌گران ایرانی درباره هنر و تاریخ ما صورت بگیرد. البته این کار در خارج از ایران بسیار زیاد انجام می‌شود. پژو‌هش‌های متعدد و مفصلی را در سال‌های گذشته شاهد بوده‌ایم که به وسیله متخصصین غیرایرانی انجام شده، حتی در زمینه خوشنویسی مثل کتاب خانم "شیلا ولر" یا متونی که خانم "شیلا کمبی" منتشر می‌کند. ولی نکته اصلی این است که پژوهش‌گران ایرانی احتمالا می‌توانند قادر باشند که با یک نقطه نظر درونی به پژوهش خودشان روح متفاوتی ببخشند. البته کار دشواری است و منابع تحقیق در ایران اندک است و بیشتر منابع خارجی هستند. منابعی که پژوهش‌گران خارجی در اختیار دارند بسیار زیاد است و کتابخانه موسسات مختلف فرهنگی جهان غرب مملو از منابع دست اولی است که اصلا در اختیار ایرانی‌ها نیست. در خود ایران ما هم منابعی در اختیار پژوهش‌گران گذاشته نمی‌شود و موزه‌ها و کتابخانه‌های مهم این‌ها را به صورت انبار شده نگهداری می‌کنند. در نتیجه یک پژوهش‌گر هر چقدر هم حسن نیت داشته باشد دستش به جایی بند نخواهد بود.

آغداشلو خاطرنشان کرد: اما اگر بودجه کافی از طرف موسسات تحقیقاتی در اختیار پژوهش‌گران گذاشته شود آن وقت می‌شود توقع داشت که کارها به مسیر درستی بیفتد و ادامه پیدا کند. در دولت‌های مختلف موسسات دولتی و خصوصی سهم عظیمی را برای پژوهش اختصاص می‌دهند. این جا اغلب به نظر می‌رسد که پژوهش یک امر تفننی است یعنی کاری است برای این که یک عده‌ای مشغول و سرگرم شوند. اما واقعیت این است که اساس تمدن غرب بر مبنای پژوهش بنا شده و هم‌چنان هم این طور است.

او در خصوص پژوهش‌های انجام شده در سال‌های اخیر اظهار کرد: در ایران مثلا در طول همین سال‌های گذشته چند پژوهش قابل توجه و دست اول مخصوصا در زمینه هنر اسلامی عرضه شد و بسیاری از این‌ها حرف‌های جدیدی درباره هنر و فرهنگ ایران داشت مثل کتابی که حمیدرضا قلیچ‌خانی در مورد خوشنویسی منتشر کرد یا ده‌ها کتاب مختلف که در این جا مجال اسم بردن از آن‌ها نیست، و یا کتابی که حمیدکشمیرشکن درباره ریشه‌ها و موقعیت هنر معاصر ایران منتشر کرد. ده‌ها پژوهش این چنینی وجود دارد اما از میان این‌ها نوع پژوهش‌های دست اول را اگر بشود جدا کرد از پژوهش‌هایی که برای رفع تکلیف انجام می‌شود آن وقت شاید بتوان آمار قابل توجه‌‎تری داشت.

این هنرمند در ادامه بیان کرد: روح پژوهش در میان جوانان و محققین ما وجود دارد. این یک امر مبتنی بر سابقه و سنتی است. ما در مواردی که متاخرتر است به دلیل وجود نداشتن پشتوانه و منابع کافی در دست پژوهش‌گر دچار نقصان می‌شود و از یک پژوهش عمیق به پژوهشی ساده و کلی که بیشتر انشاء و کلی‌بافی است تبدیل می‌شود. من مطمئن هستم که اگر موسسات تحقیقاتی ما چه دولتی و چه خصوصی بودجه بالایی را برای این کار اختصاص بدهند و اگر کسانی که امر هدایت و بررسی این پژوهش‌ها را بر عهده دارند سخت بگیرند و آسان نگذرند و شاید یکی از مهم‌ترین نکات این باشد که پژوهش‌گران ما شان اصلی پژوهش‌ها را در نظر بگیرند و به هر متن قطوری که از زیر دست‌شان بیرون می‌آید اکتفا نکنند آن وقت اتفاقات خوبی می‌افتد. من در طول یک دهه گذشته نمونه‌های قابل توجهی از پژوهش‌های بسیار مفید دیده‌ام که خیلی متفاوت بوده و اسباب خوشحالی شده ولی در عین حال سنتی در این چند دهه باب شده که بیشتر کسانی که می‌نویسند فلسفه‌بافی می‌کنند و انشاء می‌نویسند و کلی بافی می‌کنند و این را با یک پژوهش بدیع و تازه و با طراوت اشتباه می‌گیرند. به نظر من اگر این مسائل تا حدود قابل توجهی برطرف شود با آن بدنه پژوهشی کار ما می‌تواند زمینه‌ساز پرش اهل فرهنگ باشد که به همه این پژوهش‌ها نیاز دارند تا زمینه کارشان را درست بسنجند.

کتاب‌های تالیفی و پژوهشی کمتر چاپ می شود

حمید دهقانپور مدرس سینما درباره تولیدات پژوهشی در این عرصه بیان کرد: در عرصه سینما در زمینه ترجمه خوشبختانه کتاب به اندازه کافی یا قابل قبول وجود دارد اما متاسفانه کتاب‌های تالیفی و پژوهشی کمتر چاپ می‌شود. به هر جهت کار تالیف و پژوهش کار بسیار سنگین سختی است و پژوهشگر یا باید از یک سری ویژگی‌های علمی برخوردار باشد و در ضمن با متد و تکنیک‌های مختلف تحقیق آشنا باشد. به همین دلیل که این کار بازدهی کمتری دارد کمتر اهالی حوزه فرهنگ و هنر به سراغش می‌روند. کتابی که خود من تحت عنوان " تراژدی‌های چهارگانه شاهنامه و تبیین جنبه‌های سینمایی آن‌ها" نوشته‌ام در حقیقت یک کار پژوهشی- تحقیقی است که حاصل شش سال کار است در حالی که کار ترجمه کتاب را می‌توان در یک دوره پنج شش ماهه انجام داد.

او تاکید کرد: من نیازهای مخاطبین در زمینه پژوهش و تحقیق در زمینه سینما را در شرایط فعلی مناسب و کافی و وافی نمی‌دانم. جبران این خلاء یکی از وظایف برخی از نهادها مثل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یا وزارت علوم است که در هر دانشکده یک معاونت پژوهشی دارد. به ویژه باید تحقیقاتی که جنبه بومی دارند با تشکیل گروه محققان و ایجاد انگیزه برای آن‌ها اجرایی شود و با انعقاد قراردادهای مختلف از آن‌ها بخواهیم هرکدام در یک زمینه در ادبیات و آثار کهن ما جستجو کنند تا بتواند در سینمای آینده ما تاثیرگذار باشد. به این ترتیب می‌توان به یک اندیشه نوین که برخاسته از متون کهن اسطوره‌ای و دینی این مرز و بوم باشد دست پیدا کرد. من در کتابی که عنوان کردم به این پرداخته‌ام که تمام تکنیک‌های سینمایی را می‌توانیم از شاهنامه فردوسی الهام بگیریم و بر اساس آن شیوه‌های نوینی از تدوین و دکوپاژ را ارائه بدهیم که به باور من این شیوه‌های نوین می‌تواند به ارائه شکل‌های جدید از سینما و فیلم‌سازی که برگرفته از تفکر و خرد ایرانی است کمک کند.

رئیس سابق دانشکده سینما - تئاتر دانشگاه هنر خاطرنشان کرد: متاسفانه مدیرانی که عرصه پژوهش را مدیریت می‌کنند در این زمینه سرمایه‌گذاری دراز مدت نمی‌کنند که از گروهی از پژوهش‌گران بخواهند براساس اصول علمی و فنی و درست در یک حوزه بسیار مشخص پژوهش کنند. من در سخنرانی اخیر آقای دکتر روحانی رئیس جمهور کشور چنین نویدی را دیدم، حالا این که محقق خواهد شد یا نه بحث دیگری است. امیدوارم که محقق شود و دولت در زمینه پژوهش و تحقیق سرمایه‌گذاری کند.

همه سازمان ها و نهادها باید یک مرکز پژوهشی داشته باشند

شیرین بزرگمهر از هنرمندان باسابقه عرصه تئاتر نیز درباره پژوهش‌های دانشگاهی اظهار کرد: من فکر می‌کنم با وجود چند نشریه علمی - پژوهشی که در دانشگاه هنر و هنرهای زیبا و مجله صحنه و مجله نمایش هست، این‌ها یک زمینه‌هایی را فراهم کرده که اعضای هیات علمی همراه با دانشجویان‌شان کارهای پژوهشی‌شان را به این نشریات بدهند و این نشریات مشوقی شده تا هم استادها بتوانند در زمینه کار پژوهشی فعالیت کنند و هم دانشجویان با آنان همراه شوند. بسیاری از پایان‌نامه‌ها تبدیل به مقاله‌های علمی- پژوهشی می‌شوند و در این نشریات به چاپ می‌رسند. در این سطح به نظر من فعالیت خیلی خوبی هست چرا که محملی پیدا شده تا مطالعات پژوهشی استادان ارائه شود. قبلا این امکان وجود نداشت یعنی مثلا دانشگاه هنر هنوز علمی - پژوهشی نشده بود. اکنون نشریات وزین‌تر شده‌اند. مثلا من که عضو هیات تحریریه یک نشریه به اسم "هنرهای اسلامی - سنتی" که در اصفهان منتشر می‌شود و همچنین عضو هیات تحریریه نشریه دانشگاه هنر به نام "نامه هنر" هستم؛ وقتی نگاه می‌کنم می‌بینم که با شور و شوق بسیاری مقاله‌ها ارسال می‌شود و هروقت که جلسه هیات تحریریه تشکیل می‌شود لااقل بیست مقاله فرستاده می‌شود برای این که مطالعه شود و در اختیار داور قرار بگیرد. من فکر می‌کنم این خیلی خوب است فقط اگر امکان این باشد که این نشریات خیلی خوب توزیع شود و در اختیار قرار بگیرد.

او در ادامه بیان کرد: من بعید می‌دانم که نهادهای دیگری از جمله مرکز هنرهای نمایشی کار پژوهشی بکند و البته کار پژوهشی متعلق به دانشگاه‌ها است. نمی‌شود از یک تشکیلاتی که برنامه‌ریزی تئاتر ایران را بر عهده دارد انتظار داشت کار پژوهشی هم بکند، ولی اگر در چنین حوزه‌ای هم فعالیت کند عالی است. در حال حاضر تعداد مقاله‌ها زیاد است ولی تعداد نشریه‌ها کافی نیست و تعداد زیادی پشت خط باقی می‌مانند. گاهی اوقات ما به این‌ها پذیرش می‌دهیم ولی خیلی طول می‌کشد تا به چاپ برسند. من فکر می‌کنم تعداد علاقمندان به پژوهش در حوزه تئاتر اصلا کم نیست اما نشریاتی که این‌ها را پوشش دهند تعدادشان پایین است.

مدیر گروه نمایش دانشکده"سینما و تئاتر" در پایان خاطرنشان کرد: در شرایط ایده‌آل همه سازمان‌ها و نهادها باید یک مرکز پژوهشی داشته باشند و حتی در مورد نتایج فعالیت‌های خود این سازمان‌ها کار پژوهشی صورت بگیرد و ارزیابی شود. من خودم چند سال پیش یک کار پژوهشی داشتم که یک سال اجراهای تئاتر مرکز هنرهای نمایشی و بنیاد فارابی را از طریق ارزیابی و پرسش‌های کیفی به نتایج کمی منجر و اشکالات عنوان می‌شد. جالب است پژوهشی که به طور مستقیم به مرکز هنرهای نمایشی مربوط می‌شد از طرف خود این نهاد با استقبال چندانی مواجه نشد و تنها به یک تشکر بسنده شد.

انتهای پیام/