سعید دشتی کارگردان فیلم سینمایی «بیلبورد» به تهیه کنندگی محمدرضا مصباح و مهدی فتاحی که از آثار راه یافته به چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر است درباره این فیلم گفت: «بیلبورد» یکی از معدود آثاری است که بهصورت کاملاً مستقل و در بخش خصوصی تولید شده و هیچگونه بودجهای از نهادها و ارگانها دریافت نکرده است. برای من، بهعنوان اولین تجربه فیلم بلند سینمایی، این استقلال اهمیت زیادی داشت. پیش از ساخت این فیلم، شش فیلم کوتاه، سه تا چهار مستند و نزدیک به ۱۰ تئاتر را کارگردانی کردهام و بهواسطه همین تجربهها، پیشینهای در حوزه هنرهای نمایشی داشتهام که در شکلگیری نگاه این فیلم نیز تأثیرگذار بوده است.
«بیلبورد» درباره خودِ سینماست
وی درباره مضمون اصلی اثر توضیح داد: این فیلم، از زاویهای به سینما میپردازد و فکر میکنم یکی از معدود آثار حاضر در جشنواره باشد که خودِ سینما را بهعنوان موضوع مورد توجه قرار داده است. داستان فیلم، بهطور کلی، درباره مواجهه یک انسان با مفاهیمی مانند معنای زندگی، موفقیت، پیشرفت شغلی و تأثیر این مفاهیم بر روابط خانوادگی است؛ موضوعی که همواره یکی از دغدغههای شخصی من بوده است.
وی ادامه داد: نسبت میان خانواده و فضای کاری، بهویژه در حرفهای مانند سینما، مسئلهای است که سالها ذهن من را درگیر کرده و تلاش کردهام این دغدغه را در بستر داستان روایت کنم. طبیعتاً بخشی از این نگاه، حاصل زیست شخصی و تجربههایی است که خودم در این فضا داشتهام.
این کارگردان مطرح کرد: در کنار لایه اصلی داستان، فیلم دارای یک روایت معمایی و ملتهب اجتماعی است و وجوه جامعهشناختی و روانشناختی نیز در آن وجود دارد به همین دلیل مخاطب عام هم میتواند با بخشهایی از فیلم ارتباط برقرار کند. با این حال، اگر بخواهیم از منظر «خانواده سینما» به فیلم نگاه کنیم، تلاش کردهام در قالب روایت و با نگاهی انتقادی، بخشی از دغدغهها و مسائل جریان حاکم بر سینما را بازتاب دهم. اینکه این تلاش تا چه اندازه موفق بوده است، بعد از نمایش و اکران فیلم مشخص خواهد شد، اما تمام سعی من این بوده که بر اساس تجربههایی که در سالهای فعالیت در این فضا داشتهام، این دغدغهها را صادقانه در فیلم مطرح کنم.
این کارگردان درباره مدتزمان تولید فیلم و زمان آغاز پروژه توضیح داد: ایده ساخت این فیلم از سال گذشته بهطور جدی مطرح شد و حتی قصد داشتیم وارد مرحله تولید شویم، اما بعدتر و همزمانی با شرایط جنگی باعث شد این اتفاق عملی نشود. امسال و با وجود فضای ملتهب موجود، تصمیم گرفتیم پروژه را وارد مرحله پیشتولید کنیم. حدود یک ماه درگیر پیشتولید بودیم و در مجموع، فرآیند تولید فیلم طی ۳۰ تا ۳۵ جلسه فیلمبرداری انجام شد. طبیعتاً این بازه زمانی برای ساخت یک فیلم سینمایی کوتاه و فشرده محسوب میشود، بهویژه با توجه به اینکه هدفگذاری ما رسیدن به جشنواره بود و همین مسئله چالشهایی را در مسیر تولید ایجاد کرد.
دشتی ادامه داد: هرچند زمان تولید محدود بود، اما از آنجا که حدود یک سال پیش از شروع رسمی پروژه، وارد نوعی «پیشپیشتولید» شده بودم، کاملاً میدانستم چه میخواهم بسازم. پلانها مشخص بود و درباره فضای فیلم، جلسات متعددی با عوامل پشت صحنه داشتیم. همین آمادگی قبلی باعث شد سرعت تولید بالا برود و بتوانیم در زمان محدود، هم فیلم را به پایان برسانیم و هم مراحل فنی و پستولید را انجام دهیم تا به جشنواره برسیم.
وی در پاسخ به پرسشی درباره همکاری با تهیهکنندگان فیلم گفت: این پروژه با همراهی ۲ تهیهکننده، آقای مصباح و آقای فتاحی، شکل گرفت. آقای مصباح تجربه همکاری زیاد با فیلمسازان مستقل و بهویژه فیلماولیها دارند و همین موضوع برای من بسیار ارزشمند بود. همکاری با این ۲ تهیهکننده بهویژه در شرایطی که بسیاری از فیلمسازان اول در مسیر پیدا کردن تهیهکننده با مشکلات و پیچیدگیهای جدی مواجه هستند، برای من تجربه مثبتی بود. خوشبختانه در این پروژه، همراهی و حمایت آنها نقش مهمی در پیشبرد کار داشت و توانستیم بدون حاشیههای معمول، فیلم را به مرحله تولید و نمایش برسانیم.
این کارگردان در ادامه و با اشاره به دشواریهای فیلمسازان اول در مسیر پیدا کردن تهیهکننده گفت: واقعیت این است که فیلمسازان اول معمولاً در مرحله جذب تهیهکننده با مشکلات جدی مواجه هستند. من هم بعد از ساخت فیلمهای کوتاه و مستند، طی چند سال با افراد مختلفی گفتگو داشتم و مسیر سادهای نبود. برای من باعث افتخار بود که با آقای مصباح آشنا شدم. حدود دو تا سه سال پیش تصمیم داشتیم این پروژه را آغاز کنیم، اما هر بار به دلایل مختلف و شرایطی که پیش میآمد، نمیشد. با این حال در کارنامه محمدرضا مصباح میتوان به فیلم هایی اشاره کرد که با فیلمسازان جوان و مستقل ساخته شدهاند و این نشان میدهد حمایت از نسل جدید، یک رویکرد جدی برای وی است.
تولید فیلم غیرکمدی در بخش خصوصی کار سختی است
وی با اشاره به شرایط دشوار تولید در سینمای مستقل مطرح کرد: امروز تولید فیلم در بخش خصوصی، بهویژه برای آثار غیرکمدی، کار بسیار سختی است. چرخه اقتصادی سینما تضعیف شده و تضمینی برای بازگشت سرمایه وجود ندارد، اما با وجود همه این شرایط، آقای مصباح همهجانبه پشت فیلم ایستادند و از پروژه حمایت کردند. آقای فتاحی نیز در کنار ایشان بهصورت کاملاً حرفهای از فیلم حمایت کردند و حضور هر ۲ تهیهکننده نقش مهمی در به سرانجام رسیدن پروژه داشت. خوشبختانه با همراهی این تیم، توانستیم فیلم را به مرحله تولید برسانیم و در نهایت به جشنواره ارائه کنیم.
دشتی درباره فیلم اظهار کرد: در سالهای اخیر، چه در سینمای ایران و چه در سینمای جهان، نمونههای متعددی از این دست آثار ساخته شدهاند. در همین سالها در سینمای بینالملل فیلمهایی مانند «Marriage Story» یا «The Fabelmans» و آثار مشابه دیگری را دیدهایم که به نوعی به زیست هنرمند و نسبت او با زندگی شخصی و حرفهای میپردازند. بنابراین این موضوع، مسئلهای جهانی است و صرفاً به سینمای ایران محدود نمیشود.
این کارگردان با اشاره به تفاوت رویکرد فیلمش توضیح داد: آنچه برای من اهمیت داشته، نه صرفاً انتخاب سوژه، بلکه نحوه مواجهه با آن است. رویکرد ما نسبت به شخصیت اصلی و نسبت او با حرفه، زندگی شخصی و انتخابهایش، کاملاً متفاوت از نمونههایی است که پیشتر دیدهایم. این تفاوت در نگاه نویسنده و کارگردان به شخصیت و جهان فیلم شکل گرفته و فکر میکنم همین مسئله باعث میشود فیلم، هویت و رنگ خودش را داشته باشد. احساس میکنم این اثر، جزو معدود فیلمهایی است که در فضای جشنواره، مسیر متفاوتی را دنبال میکند و الزاماً در امتداد جریان رایج سینمای اجتماعی متداول حرکت نمیکند. اینکه این تفاوت تا چه حد دیده و درک شود، طبیعتاً به مواجهه مخاطبان و منتقدان با فیلم بازمیگردد.
جشنواره فرصتی برای دیده شدن و مواجهه با اهالی سینما و رسانه
دشتی درباره جشنواره فیلم فجر مطرح کرد: جشنوارههای سینمایی در ایران، پیش و پس از انقلاب، همواره به اشکال مختلف وجود داشتهاند و این مسیر، فارغ از تغییر دولتها و حاکمیتها، ادامه پیدا کرده است. سینما راه خودش را میرود و جشنواره هم بخشی از این مسیر است؛ شبیه یک جریان مداوم که مانند رودخانه، مسیر خود را در طول زمان حفظ میکند. حضور در جشنواره برای من، بیش از هر چیز، فرصتی است برای دیده شدن فیلم و مواجهه آن با اهالی سینما و رسانه، نه فراتر از این. به نظر من، جشنواره بستر مهمی برای دیده شدن فیلمهاست، بهویژه برای فیلمسازان اول. تاریخ سینمای ایران نشان میدهد که بسیاری از فیلمسازان شاخص، آغاز مسیر حرفهای خود را از همین جشنواره داشتهاند؛ از جمله اصغر فرهادی و دیگر فیلمسازانی که امروز جریانساز محسوب میشوند و نخستین مواجهه جدی آثارشان با مخاطب و منتقد، در جشنواره فیلم فجر اتفاق افتاده است.
وی افزود: فارغ از اینکه در هر دوره چه شرایط اجتماعی یا سیاسی بر جامعه حاکم بوده، جشنواره در مقاطع مختلف، حتی پس از دورههای پرتنش اجتماعی، همچنان برگزار شده و به حیات خود ادامه داده است. پس از سالهایی مانند ۱۳۸۸، ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸ نیز این روند ادامه داشته و این تداوم، بهخودیخود قابل تأمل است. از نظر من، مهم است که به جشنواره از زاویه کارکرد فرهنگی آن نگاه کنیم. جامعهای که امکان گفتگو، آگاهی و مواجهه فرهنگی در آن فراهم باشد، ظرفیت بیشتری برای پیشرفت و رشد دارد. رویدادهایی مانند جشنوارههای سینمایی، تئاتر و کتاب، بسترهایی هستند که آگاهی را به جامعه تزریق میکنند.
دشتی یادآور شد: زمانی که مسیرهای فرهنگی و آگاهیبخش محدود یا مسدود میشوند، تبعات آن میتواند در قالب افزایش تنش، خشونت و بیثباتی اجتماعی بروز پیدا کند. به همین دلیل، نقش و جایگاه عرصه فرهنگ و هنر، فراتر از یک رویداد صرف، در سلامت اجتماعی اهمیت دارد. من معتقدم سینما، تئاتر و بهطور کلی عرصه فرهنگ، بسترهایی هستند که باید فارغ از هر شرایطی به مسیر خود ادامه دهند و وظیفه اصلیشان آگاهیبخشی به جامعه است. اینکه سینمای ما و فیلمهایی که در جشنوارهها حضور دارند یا در طول سال اکران میشوند تا چه اندازه آینه جامعه هستند، بحث جداگانهای است و میتوان درباره آن بهطور مفصل صحبت کرد. ممکن است برخی آثار مستقیماً به دغدغههای اجتماعی بپردازند و برخی دیگر اساساً مسیر متفاوتی را دنبال کنند و اولویتشان مسائل دیگری باشد که به ساختار تولید و چرخه اکران بازمیگردد.
وی در پایان صحبتهایش مطرح کرد: با این حال، سینمای اجتماعی همواره یکی از جریانهای آگاهیبخش بوده و در مقاطع مختلف توانسته در نگاه و نگرش جامعه تأثیر بگذارد. حتی اگر امروز سینمای ما در یکی از لاغرترین و دشوارترین دورههای خود قرار داشته باشد، باز هم نباید این مسیر متوقف شود. نباید جلوی این جریان را گرفت؛ چراکه فرهنگ مانند رودخانهای است که میتواند تغییر ایجاد کند و مسئولیت سینماگر نیز، تلاش برای حفظ و ادامه همین مسیر آگاهیبخش است.
سعید دشتی پیش از این کارگردانی نمایشهای «تهران/پاریس/تهران»، «نیوجرسی»، «پدرخوانده» و «کلکسیونر» و همچنین فیلمهای کوتاه «لیبیدو» و «زنی که شاعر بود» را در کارنامه خود ثبت کرده است و این اولین فیلم سینمای او به حساب میآید.
امین حیایی و آناهیتا درگاهی بازیگران اصلی این فیلم هستند و گفته میشود امین حیایی در این فیلم نقش متفاوتی ایفا کرده است. مهتاب سعید، عباس کریمی، مرتضی علیآبادی، نازنین بیوک، محمدرسول صفری، نفس جافری، مسعود سقلاطوننیا، مارال مهاجر، سعید محمدی و با حضور محمود گبرلو، دیگر بازیگران فیلم سینمایی «بیلبورد» را تشکیل میدهند.