سرویس موسیقی هنرآنلاین: در موسیقی همواره با واژگانی چون ترکیب و تلفیق بر میخوریم که از لحاظ کاربرد و اجرا دو مقوله جدا از یکدیگر هستند. واژه ترکیب را میتوان به تعبیری ساده اینگونه تعریف نمود، موسیقی که از ترکیب دو سبک جداگانه به عنوان مثال الکترونیک و سنتی بوجود آید را موسیقی ترکیبی گویند.
در موسیقی تلفیقی علاوه بر ترکیب دو سبک ادغام هارمونی و سازبندی مناسب خاص خود را دارد، و هر زمان که دو سبک جدا از هم در جان یکدیگر فرو بروند و شنونده را دچار سردرگمی در حس شنیداری، برای شناخت آن سبک کند را تلفیق میگویند.
گرچه در خارج از کشور ما هر نوع تلفیق و ترکیب را یکسان دانسته و آن موسیقی را با نام "فیوژن" میشناسند. امروزه ترکیبهایی مورد توجه شنوندگان در اقصی نقاط جهان قرار میگیرد که دقیقا دو سبک فولک و سبکی نوین در هم آمیخته شوند، به همراه سازبندی که هارمونیهای آنها آنچنان از هم جدا نباشند، زیرا این ترکیب (فیوژن) موسیقی کاملا نو را به گوش شنونده میرساند که گویی آن را قبلا در جایی شنیده و هم راه در طول آهنگ است. اما در تلفیق آهنگساز و تنطیمکننده یک قدم جلوتر میروند و نوعی موسیقی را به شنونده معرفی میکنند که تفکیکناپذیر است و رفتاری نوتر دارد. یکی از نمونههای بینظیر از این نوع موسیقی را در آثار استاد کیهان کلهر میتوان شنید، در آثار دو نوازی ایشان، اکثر مواقع به ترکیبهای زیبایی میرسیم و در کارهای گروهنوازی که در قالب سازهای زهی صورت میگیرد تلفیقهای بینظیری را میشنویم. در این آثار ریشههای دو سبک نزدیک به هم با آواها و نواهایی مشترک ادغام میشوند و همکلامی تفکیکناپذیری را میآفریند که گویی دو سبک جدا در این موسیقی وجود نداشته و فقط یک نوا را میشنویم. این تفکیکناپذیری هنری بس بزرگ است زیرا علاوه بر علم و شناخت آهنگساز نسبت به دو یا چند سبک، وی توانایی نوازندگی و همچنین سازبندی مناسب را از اولویتهای خود قرار میدهد.
تلفیق از دیدگاه بسیاری از موسیقیدانان حاصل رشد ترکیبهایی است که به موفقیت و تکامل رسیدهاند و اکنون موسیقی از منظر کاملا علمیتر میبایست مورد بحث و اجرا قرار گیرد، چرا که تنها دیگر اشارهای گذرا به سبکی خاص مدنظر نیست، بلکه حضور و ترکیب هارمونیها میتواند فضایی نوتر را بیآفریند. برای تلفیق علاوه بر هارمونی که بالاتر بحث گردید عدهای از هنرمندان دست به ابداعاتی جدیدتر زدهاند تا بتوانند به خواستههایشان برسند، به عنوان نمونه ساخت سازهای نوین و یا تغیر دادن سازهای قدیمی از جمله این اقدامات است. ویولونهای الکترونیک، سینتی سایزر ها یا حتی دست بردن در پردهبندی سازها و ادغام سازهای کوبهای با هم نمونه تلاشهایی در این زمینه است. گرچه ساختن هارمونی و یا حتی چینش سازها از عوامل مهم این جنبش موسیقایی است اما ذوق و شناخت آهنگساز و نوازنده است که میتواند حال و هوایی نو را بیآفریند. در بسیاری از آلبومهای ماندگار نوازندگان حاضر به تغیری در ساختار سازشان نشده و توانستند با همان استاندارد مشخص ترکیبی نو بیآفرینند و با رشد ترکیبها، تلفیقهایی بیبدیل به وجود آوردند. یکی از نمونههایی که میتوان در موسیقی ایران نام برد که با استاندارد ساز خود ایجاد فضاهایی متنوع و نو نموده است مسعود شعاری است. وی علاوه بر تلفیقهای شرقی و یا کلاسیک به فضاهای موسیقی جاز و بلوز هم نزدیک شده است.
موضوع بسیار کلیدی در این مورد این است اگر سولویی به عنوان مثال شرقی با سازی غربی نواخته شود یا این اتفاق در فضایی بالعکس صورت پذیرد میتوانیم بگوییم ترکیب صورت گرفته است، خیر!
امروزه موسیقی فیوژن به هیچ عنوان این دیدگاه سادهانگارانه را قبول ندارد یا حتی اگر این اتفاق را بتوانیم موسیقی فیوژن بنامیم اما رشد و ابداعات نوینی که هر روز صورت میگیرد دید و سلیقه جهانیان را هم ارتقا میدهد و دیگر نمیتوان نظر آنان را جلب کرد.
موسیقی فیوژن خدمات بسیار زیادی را در زمینه گسترش و بست موسیقی ملل مختلف داشته است. موسیقیهای خاورمیانه، خاور دور، هند، امریکای جنوبی و ... تا سالیان دراز تنها برای اهالی آن مناطق محبوب بود اما امروزه با تلفیق، معرفی بسیار شایستهای به جهانیان گردیده و حتی آنان را ترغیب به شناسایی بیشتر این موسیقیها داشته است.
یکی از مهمترین شاخصههای ترکیب و تلفیق حضور لحظاتی سردر گم است که شنونده را بعد از همراهی در یک لحظه توسط تغییراتی هارمونیک که آهنگساز ایجاد میکند دچار سر در گمی کامل کند که شاید در آن لحظه تفکیک برایش کاری بس سخت باشد. در حقیقت یک شکاف در میان آهنگ میتواند وقفهای تاثیرگذار برای شنونده باشد که خود را تا بخواهد با آن وقف دهد حتی با چندین بار شنیدن دوباره زمان ببرد. یکی دیگر از تاثیرات خوب موسیقی فیوژن آشنایی شنونده با سایر سبکهایی است که شاید تا به حال به آنها گوش نداده یا علاقهای را در وی ایجاد نکرده است، همین موضوع باعث آشنایی بیشتر و عمیقتر شدن شنوندگان میگردد.
ریشه بسیاری از سبکهای موسیقی که از صد سال گذشته آفریده شدهاند را میتوان در تلفیق و ترکیب سایر سبکها با یکدیگر دید. به عنوان نمونه در کشور جاماییکا آفریقایی تبارها سبکی خاص از موسیقی خود را با سازبندی نوین دهه شصت و هقتاد میلادی به همراه لهجه عجیبشان با ابداعاتی نو آفریدند و موسیقی قدیمیشان را باز با نام موسیقی رگه به جهان معرفی نمودند. آهنگسازان این سبک از دو رکن گویش خاص و رفتارهای هارمونی این اتفاق نو را به جهان شناساندند. سردمداران این سبک به گونهای از پیشوایان موسیقی اعتراضی هم بودند.
اگر به زمانی دورتر برویم سبکهای موسیقی فولکلور کشور امریکا ریشه در تلفیق و ترکیب فرهنگهای مختلف از اسپانیا و بریتانیا گرفته تا فرهنگی افریقایی، همگی در هم نفوذ پیدا میکنند و از ابتداییترین آنها که آن را به موسیقی کانتری میشناسیم تا موسیقی بلوز، جاز و سبکهای مختلف راک از همین راه به وجود میآیند. اما دیگر امروز نمیتوان نام فیوژن را به عنوان مثال روی سبک بلوز نهاد، چرا که از دل همین ترکیبها سبکهای مستقل نوینی با شناسنامه جدید (به گونهای سازبندی، هارمونی، چینش آکورد و نوع ملودی) بوجود آمده است که دیگر خود قابلیت ایجاد ترکیبی جدا با سایر سبکها را دارد. به گونهای میتوان گفت که تاریخ همواره گواه رشد موسیقی بوده است، در اثر مهاجرت اقوام مختلف به سایر کشورها علاوه بر فرهنگ، موسیقی و آداب و سنن و مضامین عاشقانه و عرفانی هم صادر گشته و ادغام به وجود میآمد.
عدهای از محققان ریشه موسیقی فولک کشور اسپانیا را ادغامی از موسیقی باستانی اروپا و موسیقی ایرانی میدانند، چرا که این موسیقی با موسیقی نواحی (خراسان) از یک ریشه هستند و ممکن است این اتفاق به زمانی بازگردد که مسلمانان رفت آمدی در مناطقی از کشور اسپانیا داشتهاند و هنر موسیقی به مانند معماری صادر شده است. امروزه ما هم از این قاعده مستثنی نیستیم، چرا که با رشد فضاهای مجازی و شبکههای اجتماعی بیش از پیش معرفی و ارسال فرهنگهای مختلف پیش میآید.
علاوه بر آفریده شدن موسیقیهای نو، علم و قدرت شنیداری بشر هم تغییر یافته است و هر روز سخت گیرتر از قبل میشود و این مطلب کار هنرمندان این عرصه را مهمتر و سختتر از قبل میکند. تا پیش از این تنها هارمونیهای نو مهم میبودند اما امروز علاوه بر آن سازبندی و افت و خیزها و شکستهای هر آهنگ تاثیرگذار است.
شاید زمانی تنها میان آهنگسازان ایرانی این مطلب مطرح بود که اگر کسی بخواهد در گام مینور آهنگی بسازد میبایست نزدیک به دستگاه بیات اصفهان یا دشتی، همچنین گام ماژور در ماهور تعریف میشد. اما امروز مرزی وجود ندارد چرا که افت و خیزها، سکوتها و حتی موسیقی زمینهای که در اصطلاح از (پد) در زیر نوای ایرانی استفاده میشود این امکان را به آهنگساز میدهد که هیچگونه حصاری برای خود نگذارد و تا جایی که میشود به امیال خود در این زمینه دست یابد. با ظهور تکنولوژی و بگونهای ورود موسیقی به صنعت دستگاههای مختلفی برای ایجاد فضای جدید به وجود آمدند که امکان رشد و تنوع را فراهم نمودند. اما با همه اینها رشد موسیقی در گرو زمان و امانتداری پیشینیان است.
ترکیب و تلفیق به صورت جداگانه سالیان درازی است که در موسیقی ایرانی شکل گرفته است. موسیقی سنتی ما همواره به شکلی راز آلود و با قوانینی مختص به خود برای جهانیان تاثیرات خاص خود را داشته است، اما با این همه راه درازی برای معرفی زوایایی بیشتر خود در ویترین موسیقی دنیا دارد. تاریخ ترکیب یعنی به گونهای همنوازی ارکسترال موسیقی سنتی بصورت گروهی در ایران به زمانی باز میگردد که نوشتن نت توسط اساتیدی چون علینقی خان وزیری شکل گرفت. پیش از آن هم طبقهبندی دستگاههای ایرانی توسط حسینقلی خان و میرزا عبدا... صورت پذیرفته بود. پس با رنسانسی که اساتید خبرهای چون روح ا.. خالقی با هماهنگی و اجرای ارکسترال برای اولین بار انجام دادند و همچنین اضافه شدن سازهایی کاملا اروپایی به مانند پیانو و ویولون با نوازندگی کامل ایرانی اتفاق نوینی در ترکیب موسیقی ایران به وجود آمد. در این راه زحمات اساتیدی چون ابولحسن صبا و مرتضی محجوبی برای ارتقای دو ساز ویولون و پیانو را نباید از یاد برد. اما در آن زمان موسیقی کاملا ایرانی با سازهایی غیر ایرانی نواخته میشد که کاملا ترکیبی پویا بود. شاید به گونهای بتوان گفت که از رشد و تغییراتی که موسیقی در ادامه این روند برداشت آهسته راهی برای تلفیق هم باز نمود.
به گونه ای از نخستین تلفیقها را عباس مهرپویا انجام داد، چرا که او با تلفیقی از موسیقی هند و روز دنیا مینواخت و آهنگسازی میکرد و با نوای کاملا ایرانی میخواند. این اتفاقات نو سالیانی چند نزولی چشمگیر داشت، اگرچه موسیقی ما دارای ابعاد وسیعی در فضاسازی است اما کماکان راه درازی را باید در این زمینه طی نماید. بسیاری از فیلمها و سریالها را با موسیقیهای متن از فضایی ایرانی در کنار موسیقی راک، الکترونیک، کلاسیک ... را امروزه میشنویم، خصوصا در آثار استاد احمد پژمان که همواره شاخصه علم و شناخت از آلات موسیقی و هارمونیها نقش برجستهای در جان دادن به فضای فیلمنامه را داشته است. و یا در آثار آریا عظیمینژاد که نسبتا این آثار در مدت زمانی طولانی در ذهن شنوندگان حک گردیده است (او یک فرشته بود - پایتخت ). با تلفیقی از موسیقیهای محلی و روز دنیا حسی جدید را به شنوندگان القا میکند.
معذل کلام هم برای آهنگسازان مشکلاتی را به وجود میآورد. چرا که همواره کلام (بخش آوازی) برای ما ایرانیان جلوه دیگری دارد و چه بسا تاثیرگذارترین نغماتی که با ساز نواخته میشود تاثیر آواز را بروی شنونده نمیگذارد و به همین رو آهنگسازان گاهی از آوازی در پس زمینه موسیقی غربی استفاده مینمایند تا حال و هوای شنوندگان را بتوانند بصورت قالب تغییر دهند. آن بخش هم میتواند دارای شعری مفهومی باشد هم خیر تنها آوازی ساده. این اتفاق نه تنها امروزه در کشور ما بلکه در موسیقی فیلمهای هالیوودی هم استفاده میشود.
امید است با همت موسیقیدانان برجسته و جوانان پر شور و توجه علمیتر به این مقوله بسیار مهم برای جهانی شدن موسیقی عمیق کشورمان گامهای موثری برداشته شود.