به گزارش هنرآنلاین ، برنامه "حیاط خلوت" رادیو گفت و گو، روز گذشته به سید حسن ارژنگ نژاد مجسمهساز پیشکسوت به بهانه دیدار و بازسای مجسمه میدان حر سر زده است.
در کجا به دنیا آمدید و تحصیلاتتان در کجا بوده است؟
متولد 1300 هستم و در مشهد به دنیا آمدم. تحصیلات ابتداییام در مدرسه عنصری مشهد گذراندم. در مشهد دوره ابتدایی را گذراندم. سپس به تهران آمدم و در مدرسه شبانه در مدرسه علمیه درس میخواندم. مدرسه نزدیک کارگاهمان پشت مسجد سپهسالار بود. دوره متوسطه را در مدرسه علمیه گذراندم ولی دیگر نتوانستم تحصیلات عالیه را داشته باشم و فقط کار کردم.
در کارگاه چه فعالیتی را انجام میدادید؟
اولین کارمان نمای بانک ملی بود.
چگونه شد که به مجسمه سازی و نماسازی روی آوردید؟
پسرخاله من به نام غلامرضا رحیم زاده ارژنگ از بادکوبه به ایران آمده بود. او در تیف، دوره ای را گذرانده بود که مجسمه سازی و نقاشی و طراحی بود ولی نتوانسته بود برای همیشه بماند و دوران عالی آکادمیک را بگذراند. پدر و مادرش فوت شده بودند و پدرم او را به ایران آورده بود و در منزل ما بود. من با ایشان طراحی و نقاشی را تمرین میکردم.
ایشان یک کار نقاشی تهیه کرده بود که دانشگاه و ساختمان دارایی و دادگستری و از همه مهمتر نشان دادن دانشگاه بود، این نقاشی باعث جذب وی در شهرداری شد. بعد از اینکه در شهرداری مستقر شد برای اینکه کارگاهش را مستقر کند، همه اعضای خانواده را به کارگاه خواند و اولین کار، نمای میدان حر بود. این کار اولین برنامه ای بود که ما شروع کردیم. ایشان در آن زمان 22 ساله بودند و بنده 12 ساله بودم. از وردست ایشان کار را شروع کردم و سه سال طول کشید تا اسکلت اولیه میدان حر انجام شد.
طرح اولیه میدان حر متعلق به پسرخاله شما است؟
بله. ایده و فکر برای ایشان بود و ما گروهی کار میکردیم. چون هیچ وقت کاری به تنهایی به جایی نمیرسد. این طرح به نام عقل و جهل بود و تا به حال اسمهای مختلفی رویش گذاشته شده است. نام گذاری این طرح برای منطقه دلیل داشت و دلیلش این بود که جوانها این پیکر را ببینند و بیندیشند که یک آدم سالم میتواند موفق شود و اژدها که سمبل پلیدی است را از بین ببرد، با اجرای این ایده، جوانها متنبه شده و از فکرهای پلید خارج میشوند و به سوی زندگی سالم گام برمی دارند.
اشاره داشتید به ساخت پیکره دانش و جهل در میدان حر امروز، مواد بکار رفته در پیکره چه بود؟
از گچ است. آن هیکل 10 متر بود و ما با داربست کار نکردیم و در حیاط کار کردیم. یک دست انداز 80 سانتی بود که در شبهای تابستان در آنجا پشه بند زده میشد و خانواده استفاده میکردند.
کار دو پارچه انجام شد. دو تا پنج متری و البته یک پایه ده متری و ریشه پایه ده متری هم بود و جمعاً 30 متر یکپارچه است که جرثقیل نتوانست آن را یکپارچه جابه جا کند.
این برنامه در چه سالی انجام شد؟
شهریور 1320 این برنامه را شروع کردیم و سه سال طول کشید. این کار سنگین بود برای اینکه ما نتوانستیم همه هزار قالب را با اینکه شماره گذاری شده بود و با رنگهای سیاه و قرمز علامتگذاری کرده بودیم سوار کنیم، بیشتر توانستیم بیرون این کار را سوار کنیم؛ وقتی که بتن ریختیم و قالبها را در آوردیم دیدیم که آنقدر چیزهای اضافی وجود دارد که همه را تراشیدیم تا اینکه با سیمان نرم تر، بازسازی کردیم و این کار درآمد و به این شکل شد که الان است.
در کنارش شیرهایی هم بوده است.
بله، چهار شیر بود.
ساخت آنها هم بر عهده شما بود؟
همان موقع ساخته شده بود، زمانی که دوباره خواستم بازسازی کنم از کتاب قدیم تهران استفاده کردم و پایه را برابر زمان قدیم که اجرا کرده بودیم بازسازی کردم.
چه سالی بازسازی کردید؟
حدوداً چهار سال پیش بازسازی مجدد کردیم. این کار در زمان 1312 قرادادش بسته شده در سال 1315 انجام شده و به وسیله استادم غلامرضای رحیم زاده این طرح، طراحی شده و بازسازیاش هم بنده انجام دادم.
از شاگردان و همراهان و خویشاوندان شما از آن هنگام کسی مجسمه سازی را ادامه داد؟
هیچ کسی الان نیست.
ارژنگ تا چه سالی زنده بود؟
آخرین کارگاه ما در چهار راه نصرت بود که پسرخالهام در آنجا فوت کرد. آخرین کارمان که از آن کارگاه درآمد، فردوسی مشهد است و در طوس نصب شده است.
طرح اولیه آن با ارژنگ بوده است؟
خیر، آن را ما کار میکردیم ایشان کسالت داشت و بعد هم فوت شدند. در پارک مشهد، 12 مشاهیر خراسان را کار کردهام و جلوی دانشکده دامپزشکی اسب و گاو را با ورق مس اجرا کردم و آخرین کارم هم آرش کمانگیر است.
مجسمه ای که در میدان حر هنوز پابرجاست، نخستین کار شما بود و یا پیش از آن شما کارهای دیگری هم داشتید؟
خیر، این اولین کار ما بود.
البته اشاره کردید که نماسازیهایی را پیش تر داشتهاید؟
وقتی که برای این برنامه آمدیم، کارهای زیاد دیگری هم انجام دادیم اما آنها جزو کارهای روزمره بود مثل کتاب نقاشی برای بچه که در 18 سالگی من، انجام شده است.
اشاره داشته باشم، که دفترهای نقاشی ارژنگ، سالهای سال تنها دفتر نقاشی بود که در میان دانش آموزان توزیع میشد. این دفترهای نقاشی ارژنگ کار خود شما بوده است؟
بله، کار خود من بوده است با پیشنهاد دو دوستی که کتاب فروشی داشتند. در مسیری که کتاب میخریدم رفت و آمد داشتم. بعد از آشنایی با دو کتابفروش، وقتی ایشان با شغلم آشنا شدند، به آنها گفتم که شبها نقاشی میکنم و قرار شد طرحی را تهیه کنم و به آنها بدهم تا منتشر کنند که این کتاب نقاشی شروعش از آنجا شد.
طراحی را از چه کسی آموختید؟
از پسرخالهام که استادم هم بود و من بعداً دامادش شدم. ایشان هم طراحی نقاشی و هم نقش برجسته را با من شب هنگام، کار میکردند و کم کم روی فلز کار کردم و نقش برجستههای مسی و برنجی و آلومینیومی کار کردم. کار خود را در پارکها و آب نماها شروع کردم.
مجسمه ای که در میدان حر هنوز پابرجاست و در سال 1315 به بهره برداری رسید، نخستین کار شما بود یا پیش از آن هم کار دیگری داشتید؟
این اولین کار ما بعد از آمدن از مشهد به تهران بود.
اشاره ای داشتید به ساخت نماهای بسیاری از ساختمانهای تهران، از این نماها با ما صحبت میکنید.
با دایر کردن اولین کارگاه، بانک ملی از ما تقاضای کاری را کرد. آنها سر در آجری داشتند که از قرار آن محل برای سردار اسعد بختیاری بود. آن فضا را متراژ کردیم و نمایی به ورودی بانک دادیم. زنجیرهایی بود که از برنز اجرا کردیم البته ایده آن برای پسرخالهام بود و ما کار کردیم.
بعد از آن، از ما خواستند که مرحله دوم کار را به صورت تخت جمشیدی اجرا کنیم و بعد میدان توپخانه و آن حوضها و پایههای سربازها را اجرا کردیم.
از کارهایی که به طور مستقل خودتان کار کردید، با ما صحبت میکنید.
مقدمه کار انفرادی من از سعادت آباد بود. بعد از شهریور سال 1320، کارگاهی نزدیک خانه مان اجاره کردم. در آن کارگاه با جهانگیر آهی مدیر کارخانجات ونک قرارداد فضاسازی را امضا کردیم که ماهی 2 هزار تومان تعیین کردند و نزدیک به چهار سال با آنها کار کردم.
اینها کارهای مجسمه سازی بود و یا فضا سازی بود؟
فضاسازی بود ولی بعداً در همانجا کارگاه مجسمه سازی خودم را دایر کردم.
خروجی کار چه بود؟
یک پارک بود.
آن پارک هنوز هم وجود دارد؟
خیر، پارک دیگر نیست.آنجا را برای کارگرها، کارمندان و مهندسین شهرکی نزدیک ونک ساختند و تصادفاً این فضا را که فضایی مناسب، ولی کثیف و آلوده بود انتخاب کردیم. در آنجا چهار سال شبانه روزی کار کردم. در طول کار مجسمه سازی همکاران دیگری را هم داشتهاید؟
خیر، تنها بودم. مقدار کارهایی که من شروع کردم ابتدا از پارکها و بیشتر آب نماها بود. اولین کاری که شروع کردم دوازده مشاهیر خراسان بود. کارهای مختلفی ساختم مجسمههای زیادی برای ارومیه ساختم. یک مجسمه برای سنندج ساختم. توامان با این برنامه با وزارت فرهنگ و هنر کار میکردیم.در دانشگاهها روش اجرایی کار برای دانشجویان پیش بینی نشده است.
در کجا به دنیا آمدید؟
متولد مشهد هستم دارای سه فرزند هستم یک پسر و دو دختر. پسرم در آلمان است ولی با دو دخترهایم زندگی میکنم.
در آلبوم شما، عکسهای صدیقی مجسمه ساز مشهور را میبینم، در این باره توضیح دهید.
نمای دادگستری را با هم کار میکردیم ایشان نمای جنوبی و شمالی کاخ دادگستری را کار کردند و من هم انوشیروان دادگر را کار میکردم. ایشان 53 سال داشت و من 25 سال و با چکها کار میکردیم.همزمان با آن از دانشگاه جندی شاپور اهواز مجسمه ای را درخواست کردند. به آنجا رفتم و از من ماکتی را خواستند و من ماکت فوتبالیست را به صورت برگردن اجرا کردم.
در رابطه با مجسمه فردوسی در مشهد با ما صحبت کنید.
این مجسمه را با لباس محلی کار کردیم.مجسمههایی هم در ایتالیا و هم در فرانسه دارم. من مهمان یکی از دوستانم در ایتالیا بودم یک روز، روز تولد دخترش بود، من با پسرم رفته بودم و از او درخواست کردم خمیر مجسمه سازی برایم تهیه کند و یک اسکلتی از وسایل خانه آنها درست کردم و همان روز پرتره آن را کار کردم و بعداً آن را برنز کردند.
دوست دیگری هم در فرانسه داشتم و زمانی که خواستم همسرم را برای درمان سرطان به انگلستان ببرم، ابتدا ایشان را به ایتالیا و بعد فرانسه بردم. در فرانسه مهمان یکی از دوستانم شدم و در حدود دو الی سه ماه در آنجا از ما پذیرایی کردند، در آنجا برایشان مجسمه ای ساختم.
شرکت در چند نمایشگاه در آلبوم شما یاد شده مثل اولین نمایشگاه بروکسل در سال 58 میلادی در بلژیک به مدت سه ماه و 17 روز . حضور شما در این نمایشگاه به چه صورت بود؟
دیدن کارهایی بود که برای من خیلی اهمیت داشت، آنقدر کارها خارق العاده بود که تصمیم گرفتم فایبر را به ایران بیاورم چون همه نوع مواد ترکیب میشود و ماده خوبی ایجاد میشود، ولی متاسفانه در ایران استفاده نشد و فقط از آن گل گیر و سپر میسازند. اخیر شهرداری از فایبر استفاده کرده ولی با این حال چیزی که من میخواستم نیست.
از آثار مجسمه سازی امروز با ما صحبت کنید، امروز آثار مجسمهها و به خصوص آثار شهری را چگونه میبینید؟
به چند نمایشگاهی که دعوت شدهام، مجسمههای سنگی که در این نمایشگاهها اجرا شده، کارهای بسیار جالبی بود البته مقدار کار کم است و بیشتر از ایدههای خارجی استفاده میشود که تبدیل به کار میشود. متاسفانه در دانشگاههایمان این پیش بینی نشده که روش اجرایی کار را هم دانشجویان بدانند. یک مهندس یا یک مجسمه ساز باید از ابتدا با مواد به کار رفته آشنا باشد. زمانی که من کار مجسمه سازی را شروع کردم در آن زمان دانشگاهی نبود و فقط کار کردم اما آنقدر به نمایشگاههای خارج رفتم و آثار را دیدم و برداشت درست را از آنها کردم.
بعد از انقلاب اولین کاری که کردم این بود که به شهربازی پیشنهاد کردم تا گوریل انگوری را بسازند و آن را ساختند من این مجسمه را در هنگام بارش برف و در عرض 15 روز آن را ساختم. سپس تونل وحشت، قطار کرم شب تاب ساختیم و خیلی کارهای دیگر.
چه توصیه ای برای مجسمه سازان نسل جوان دارید؟
اعتقادم بر این بوده که حیف شدند چون منطق کار درست نیست چون در هر حرفه هم باید تحصیل باشد و هم عمل، چون بدون عمل کار بی نتیجه میشود مثلاً مهندس شهرساز داریم که اصلاً از فضا سازی چیزی بلد نیست.
شایان ذکر است؛ برنامه "حیات خلوت" شنبه تا چهارشنبه ساعت 6 صبح از رادیو گفتوگو به روی آنتن میرود و فایل صوتی آن برای علاقمندان در سایت موجود است.