به گزارش سرویس معماری هنرآنلاین// برای سکونت و زندگی، شهر، خانه‌ای است بزرگ و همان‌گونه که خانه‌ باید از صفات و مزایایی برخوردار باشد تا سکونت و زندگی را مطلوب و آسایش‌بخش سازد، شهر نیز باید دارای کیفیات و ویژگی‌هایی برای تأمین آسایش و راحتی باشد تا مانند خانه محیطی گرم و صمیمی و دلپذیر فراهم کند. این‌ها همه در حالی است که در بسیاری موارد و البته در بسیاری از کشورها، هنوز خانه از بسیاری از صفاتی که باید و می‌تواند داشته باشد، محروم است: طرح آن مطابق با زندگی ساکنین نیست، نسلی تازه گرفتار و محبوس طرح معمارانه و ساختمانی است که خود در آن دخالتی نداشته و نسل یا نسل‌های گذشته برای او باقی گذاشته‌اند، تسهیلات و تجهیزات یا کافی نیستند و یا کیفیت مطلوب ندارند، عرصه‌های خصوصی و عرصه‌های جمعی زندگی به گفتة "چرمایف" و "الکساندر" از یکدیگر جدا نشده و هیچ‌یک حرمت و حریم خویشتن را نیافته‌اند و در نهایت خانه به عوامل زیبائی و معیارهای هنرمندانه آراسته نیست.

جالب و البته تلخ اینجاست که امکان چیرگی بر مشکلات یک خانه به مراتب از امکان رفع مشکلات یک شهر بیشتر است و البته نباید فراموش کرد که اصولاً در مقام مقایسه، به مسئله خانه - دست‌کم از این نقطه نظرها- بیشتر از مسائل شهر توجه شده است. نگاهی به تلاش‌های معماران در چند دهه اخیر نشان می‌دهد که رسیدن به یک خانه با سیمایی مطلوب و کارکردی دلپسند همواره مسئله‌ای است که معماران، دست‌اندرکاران، هنرشناسان و خبرگان به آن توجه کرده‌اند اما به موضوع سیمای شهر کمتر توجه شده، در حالی که سیمای شهر و معماری ساختمان‌ها به طور مستقیم با یکدیگر در ارتباطند. مسئله توجه به سیمان شهر، فقدان آن و کوشش در شناسائی و به وجود آوردن آن، از جمله مهمترین مشکلات هر شهر است، به خصوص شهرهای بزرگی چون تهران. سیمای شهر در واقع تمام عواملی از شهر که به دیده می‌آید و چشم قادر به تماشای آن است را شامل می‌شود. تمام این عوامل به صورت انفرادی و خاصه در حالتی که به شکلی پیوسته و دسته‌جمعی در هر لحظه از زمان به شکل ترکیب چند یا چندین عامل با هم عمل می‌کنند.

تماشای شهر، هر چقدر که مناظر آن معمولی بوده، می‌تواند دلپذیر باشد. اما شهر نیز مانند یک بنای نفیس معماری، ساختمانی است که در فضا قد برافراشته با این تفاوت که مقیاسی بزرگ‌تر دارد و تنها با گذشت زمان، شکل و سیمای نهایی خود را به دست می‌آورد. از این رو می‌توان گفت که طرح شهر فی‌المثل مانند موسیقی، هنری است که به زمان بستگی دارد، اما برخلاف موسیقی نمی‌توان در طرح یک شهر، زمان را تنظیم کرد. ممکن است تسلسل زمانی که در طی آن شهر نشو و نما پیدا می‌کند در شرایط گوناگون و برای مردم مختلف، دگرگون شود، قطع گردد یا از میان برود. این در حالی است که تغییر آب و هوا و تغییر نور به شهر رنگ‌های گوناگون می‌دهد که به تأثیر این تغییرات، سیمای شهر نیز گوناگون می‌شود.

شهر نه تنها عاملی است که مورد مشاهده میلیون‌ها مردم از هر طبقه‌ای که باشند و هر روحیه‌ای که داشته باشند قرار می‌گیرد، بلکه محصول کار سازندگان بسیاری است که مدام ساختمان آن را بر اساس احتیاج و امیال خود تغییر می‌دهند. پس سیمای کلی شهر می‌تواند برای مدتی ثابت بماند اما اجزای آن مدام در حال تغییر هستند و بخش عمده این تغییرات، حاصل کار معماران است. کوین لینچ (استاد دانشگاه‌های آمریکا) در سیمای شهر اولین متفکری بود که مفهوم شهر را دگرگون کرد و آن را از پدیده‌ای دو بعدی و کاغذی - چنان که موسوم نقشه‌کشان شهری بوده- به پدیده‌ای چند بعدی و زندگی بخش بدل کرد و این گونه بود که مانند معماری، مفاهیم هنری و البته اجتماعی پا به دنیای طراحی شهری گذاشتند.

پاره‌ای از دلایل چند بعدی دانستن شهر مربوط به آن است که در حال حاضر وسایل ما برای تجسم و ادارک و نیز ترسیم شهر در فراسوی دوبعد، ناقص است. اما پاره‌ای دیگر از دلایل، مربوط به نقص اصولی است که در شناخت شهر در ورای مفاهیم دوبعدی آن داریم. اصول معماری از دیرزمان مورد بحث و مطالعه قرار گرفته است. ویترویوس Vitruvius معمار و صاحب‌نظر رومی در نخستین سده پیش از میلاد از سه اصل استحکام Solidité، آسایش commodité و زیبایی beauté سخن به میان آورد تا به تأثیر معماری کلاسیک یونان، نخستین سنگ‌های مبانی معماری را پایه‌گذاری کند. پس اگر نمای شهری را متشکل از بناهای شهری بدانیم، وقتی که از دید معماری با این کلمه برخورد می‌کنیم اشاره مستقیمی به نمای ساختمان‌ها داریم که حاصل کار معماران و طراحان است؛ نمای مختص یک بنا در چهارچوب پلان معماری. اما زمانی که زاویه دید ما شهرگرایانه باشد، بحث منظر شهری مطرح می‌شود که گستردگی بیشتری دارد و مجموعه المان‌های معماری و محیطی را که در کنار هم قرار می‌گیرند؛ را شامل می‌شود.

حال از تفاوت‌هایی که بین نمای شهری در دیدگاه معماری و شهرسازی وجود دارد بهره می‌بریم و قضیه را به سوی کش‌مکش قدیمی معماران و شهرسازان می‌کشانیم با این سوال که کدام از این دو گروه، مقصر اصلی شرایط کنونی نماهای شهری ما هستند؟ معماران یا شهرسازان؟

نمی شود به این سوال پاسخ روشنی داد چرا که اصولا بین این دو گروه تفکیک آنچنانی نمی‌توان برقرار کرد؛ معماری از طراحی شهری جدا نیست و شهرسازی از معماری تک بناها. بنابراین این سوال مطرح می‌شود که آیا نهادهای بالادستی تاکنون توانسته‌اند نظارتی بر آنچه در شهرها معماری و ساخته می‌شود، داشته باشند یا خیر؟ باید گفت که وزارت مسکن سابق به عنوان دستگاه متولی در این خصوص و شهرداری‌ها به عنوان مدیران اجرایی شهرها و همین‌طور سایر بخش‌ها، هیچ‌وقت به مقوله سیمای شهری به صورت جدی نپرداخته‌اند و تعریف روشنی از آن نکرده‌اند. در بحث نمای ساختمان‌های کنونی، چیزی که بیشترین تأثیر را دارد، سلیقه‌های شخصی است. حالا این سلیقه‌ها در سطح گسترده هم می‌تواند نقطه قوت باشد هم نقطه ضعف. البته در حیطه معماری یک بنا می‌توان به سلیقه رفتار کرد اما وقتی وارد حیطه عمومی می‌شویم، جامعه حقی بر گردن تک تک ساختمان‌ها دارد که باید توسط معماران اجرا شود. ممکن است که سازنده به دلیل مسائل اقتصادی و یا عدم دانش کافی نتواند سازه‌ای منطبق با فضای اطرافش بسازد آن وقت است که دستگاه‌های اجرایی باید با نظارتی ارشادی وارد عمل بشوند.

انتهای پیام/ مهندس سید ابراهیم بنی مهد کارشناس ارشد معماری از دانشگاه تهران