سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: فرید قدمی متولد 1364 است. از او پیش از این کتابهای بسیاری در حوزه رمان، نظریه و ترجمه منتشر شده است. فرید قدمی در حوزه تالیف و ترجمه قریب به 30 عنوان کتاب دارد. از آثار اوست: رمانهای "زنها در زندگی من یا داف معبد دلفی"، "دومینانت یا مامان اون زنه رو که داره میدوئه میبینی"، "مایا یا قصهی آپارتمانی در خیابان کریمخان"، تالیف "سیاست ادبیات: تزهایی دربارهی نوشتار" ، و ترجمههایی از جمله " ولگردهای دارما" اثر جک کرواک، "بارش کلاهمکزیکی: یک رمان ژاپنی" اثر ریچارد براتیگان، "جلجتا" و " گربه و ماه" از ویلیام باتلر ییتس، "جوراب ساقبلند سفید" نوشته دی. اچ. لارنس، مجموعه داستان "عمارت آزادی" اثر رینگ لاردنر و دیگران، "وضعیت محاصره" اثر محمود درویش و "زوزه" اثر آلن گینزبرگ (به همراه مهرداد فلاح).
گفتوگویی که میخوانید به مناسبت انتشار اثری است از ویلیام باروز با عنوان "کریسمسِ گَردی" که به تازگی توسط انتشارات روزنه منتشر شده است.
ویلیام باروز... خیلی وقت است که منتظر ترجمهای از او هستیم... خیلی سال است... فکر میکنی چرا تا به حال نتوانستهایم چیز درخوری از او به فارسی بخوانیم؟ مسأله فقط ممیزی است؟ به نظر تو آیا مترجمان ما، خیلِ شاعران معاصر، نویسندهها و خلاصه جامعه ادبیمان به او توجه جدی دارند و صرفاً بهخاطر مقتضیات زمانه این اعتنا آشکار نیست؟
نه، اصلا اینطور فکر نمیکنم؛ یعنی فکر نمیکنم که ما توجه زیادی به باروز داشته و داریم اما بهخاطر عدم امکان انتشار آثارش در ایران این علاقه و توجهمان آشکار نشده. فکر میکنم دو مسألهی مهم در اینجا هست: اول اینکه متأسفانه ادبیات و تفکر در ایران بدل به امری تجاری شده، نه روشنفکرانه. برای همین، اغلب مترجمهای ما میروند سمت ترجمهی آثاری که فروششان تضمین شده است و ناشران هم برای کارهای پرفروشی که توی دست دارند دنبال مترجم میگردند. برای همین است که میبینیم از یک کتابی که پر فروش میشود، حالا به هر دلیلی، سی چهل تا ترجمه میآید بیرون، یا ناگهان همه میروند سراغ نویسندهای که تا دیروز ناشناس بوده در ایران اما امروز کتابش پرفروش شده! مثلاً جورج اورول، چند تا ترجمه از "مزرعهی حیوانات" به فارسی هست؟ آدم حتا نمیتواند بشمرد! یا یکدفعه همه هجوم میبرند سمت فلان فیلسوف یا نویسنده! پس اغلب مترجمهای ما چندان پیگیر ریتم تفکر نیستند، بلکه دنبال تپیدن با نبض بازارند. دوم اینکه اغلب نویسندهها و روشنفکران ما تنها به منابعی محدود و اغلب مُد روز اکتفا میکنند، همهی مترجمها و نویسندههای ما چسبیدهاند به چهار پنج تا اسم محدود و برندگان جوایز ادبی روز دنیا. بگذارید از باروز کمک بگیرم. باروز به ما یاد میدهد که تفکر چیزی بهجز مونتاژ نیست، و من وقتی که فکر میکنم تنها دارم مونتاژی از متونی را که خواندهام، دیدهام یا شنیدهام میسازم. پس عجیب نیست که نویسندگان و شاعران ما همه شبیه هم مینویسند و فکر میکنند، چون همهشان فقط مشغول متونی محدود و مشابهند. در این وضعیت کمتر کسی میلی به نویسندهای مثل باروز پیدا میکند. سادهتر بگویم: ادبیات ما آنقدر به بنجلیاش مینازد که نیازی به باروز، آنائیس نین، آرتو، بالارد، رابله و امثالهم ندارد، ادبیات ما به همین جومپا لاهیری و آلیس مونرو و پل استر و کریستین بوبناش راضی است، به مهملاتی که توانسته مهر تأیید نهادهای فرهنگی غربی را بگیرد.
مخاطبان فارسی زبان چیزی از "ناهار لخت" (Naked Lunch) باروز نخواندهاند... همچنان که سطری از Finnegan's Wake جویس یا بخش قابل توجهی از "اولیس" (Ulysses) همین نویسنده را... به این فهرست آثار صدها نفر دیگر مثل "رنگین کمان جاذبه" توماس پینچن، "زن ستوان فرانسوی" فاولز و خیلیهای دیگر را هم میشود اضافه کرد... اگر معتقدی این یک خلأ به حساب میآید، فکر میکنی این گسست فکری-ادبی چه بلایی سر ما میآورد؟ فهم ما را از ادبیات آوانگارد کژمژ میکند؟
من فکر میکنم ترجمهی آثار مهمی از این دست خیلی مهماند، همانقدر که ترجمهی آثار روز دنیا مهم نیستند، مثلاً ترجمهی رمانی که پارسال در فرانسه چاپ شده و کلی هم سروصدا کرده واقعاً بیاهمیت است. ما هنوز اثری از رابله را به فارسی ترجمه نکردهایم، آنوقت چسبیدهایم به آنا گاوالدا! ببینید، انبوه مهملات تألیف و ترجمهای که بازار را پر کرده جای نفس کشیدن برای تفکر و هنر نگذاشته. ما هنوز باروز را فارسی نکردهایم، جویس را نخواندهایم، شروود اندرسون را و خیلیهای دیگر را، آنوقت این فضای خالی را با آتوآشغالهای سداریس و گاوالدا و بچهمدرسهایهای نیویورکر پر میکنیم! همهی مسأله همین است: ترجمه کاری روشنفکری است، اما در ایران امروز بدل به تجارتی سطح پایین شده. نداشتن مطبوعات منتقد هم در این مسأله دخیل است. متأسفانه صفحات ادبی روزنامهها و مجلات ما هم بدل به بخشی از صنعت نشر شده، نه جایی برای انتقاد و واکاوی.
در ضمیمهی داستانِ اول کتاب "کریسمسِ گردی" نوشتهای که باروز داستان را چه سالی نوشته... این داستان از آنجایی که از نخستین داستانهایی است که باروز نوشته (فکر کنم آن موقع 24 سالش میشده) و در عین حال فوقالعاده خواندنی، تجربی و قابل اعتناست، عجیب مینماید... اگر موافقی که این داستان، دستکم به لحاظ ساختِ روایی و ایده اجرا و نوشتنش بدیع است، آن را برآمده از چه میدانی: استعداد، جنون نوشتن، نخبگی... چه؟
ژرژ باتای گزارهی مشهوری دارد که من خیلی زیاد نقلش میکنم: "من مینویسم تا دیوانه نشوم." دقت کنیم که باتای نمیگوید من مینویسم تا مشهور شوم، تا جایزه بگیرم، تا پرفروش شوم. قدرت جنونآور نوشتار باروز به خاطر این است که نتیجهی نوعی ناچاری و بیچارگی است، اگر باروز نمینوشت میمرد یا دیوانه میشد. نوشتن مثل وقتی است که در خانه نشستهاید اما ناگهان آنچنان ضرورتی برای رفتن احساس میکنید که یک ثانیه هم نمیتوانید بایستید. به کجا؟ مسلماً نمیدانید. فقط میخواهید بروید، مطلقاً بدون هدف، تنها به این دلیل که نمیتونید نروید. اما این راه رفتن ولگردانه برای شما اوج لذت و آگاهی است، چراکه پاهات شما را به جایی میبرند که عقلتان بهش نمیرسید. باروز همینطوری مینویسد. باروز ولگردی است که تاب ماندن ندارد. باروز دانش گستردهای داشت و حساسیتی فوقالعاده. اینکه در ابتدای جوانی میتواند داستان خارقالعادهای مثل "واپسین بارقههای نور شفق" بنویسد، با آن نگاه تند و تیز انتقادی و آن فرم بدیع، به هیچ وجه تصادفی نیست.
عکس از آلن گینزبرگ(1991)
ویلیام باروز یک نویسنده ضد جریان است... او حسابی نسبت به اتفاقهای دور و برش حساس است و اغلب با آشفتگی دیوانهواری به این رویدادها پاسخ میدهد... به نظرم او را حتی میشود نویسندهای شرور که داستانهایی با تصاویر دوزخی نوشته توصیف کرد... به عنوان مترجم-مخاطب آثار ویلیام اس. باروز چه تحلیلی از مسأله شر در آثار باروز داری؟
آنتونن آرتو نوشتاری دارد دربارهی ونگوگ با نام "مردی که جامعه او را خودکشی کرد"؛ و در آن استدلال میکند که ونگوگ که تنها گوش چپش را برید به هیچ وجه دیوانه نبود، بلکه جامعهای دیوانه است که بمبهای اتم را میسازد، زندانهای بزرگ را، ابزار شکنجه را و خیلی چیزهای دیگر را. برای من باروز شبیه ونگوگ است، اما باروز انگشتش را قطع میکند به جای گوشش. نوشتار باروز ما را وامیدارد تا دربارهی وضعیتمان فکر کنیم، و اگر یک نگاه حداقلی لیبرال داشته باشیم میتوانیم بگوییم که باروز این توانایی را به ما میدهد که بتوانیم با معتادها، دزدها و به طور کلی با بیسهمهای جامعه سمپاتی پیدا کنیم؛ اما با نگاهی جدیتر میتوانیم بگوییم که باروز برای ما محدودههای کنترل را مرئی میکند، و به ما میآموزد که چگونه با شور و عبور از مرزهای از-پیش-موجود میتوانیم خطوط کنترل را قطع کنیم.
جز اثر آخر مجموعه "کریسمسِ گردی" که ماهیتاً (به لحاظ ژنریک) با داستانهای قبلیِ مجموعه تفاوت دارد، میتوان گفت در همه داستانهای این کتاب باروز قصهگویی را رها نکرده... او دارد یک داستان روایت میکند... تا اینجا همهچیز عادی است... اما عناصر شکلدهنده این روایت، همچنان که پیش فرضهای ما پیش بینی میکنند، جلو نمیروند... مثلا یک دفعه راوی میرود یک گوشه مینشیند انگشتش را قطع میکند... یا شخصیتِ داستان به دوستش اصرار میکند با اینکه رانندگی بلد نیست اما تا آنجا که میتواند تند براند، و وقتی هم تصادف میکنند هیچ اتفاق خاصی نمیافتد... این ویژگی در رمانهای شاخص باروز هم وجود دارد؟
بله، باروز نمیخواهد برای مخاطب داستان بگوید، بلکه میخواهد در تن مخاطبش نفوذ کند، مثل نوعی مخدر که تأثیر دائمی روی مصرفکنندهاش دارد. متعارفترین داستان باروز همین داستان "کریسمس گردی" است که خودش به هیچ وجه متعارف نیست. چه کسی میتواند "ناهار لخت" را بخواند و برای کسی تعریفش کند؟ هیچکس. برای همین من از "نوشتار" باروز حرف میزنم، چون کارهای باروز قابل تحویل به گفتار یا تصویر نیست. باروز را باید خواند، همین! منتقدی دربارهی "ناهار لخت" نوشته بود که این رمان مثل کرم است، چراکه اگر تکه تکهاش بکنید هر تکه راه خودش را خواهد رفت. خیلی از شخصیتها و روایتهایی که در "کریسمس گردی" هست بعدتر در "ناهار لخت" و رمانهای دیگر باروز هم ظاهر میشود، یعنی هر نوشتاری از باروز کرمی است که برای خودش راه میرود و توی متنهای دیگر هم میلولد. خود باروز هم کرم است، به دو معنا: یکی در معنایی که ما میگوییم کرمِ کتاب، کرمِ علم، کرمِ زندگی؛ باروز در اوج شدت جستوجوگر و ولگرد است، هم در زندگی و هم در نوشتارش محال است که گام و مسیر بعدیاش را پیشبینی کنیم؛ و در معنای دیگر باروز کرمی است که تکه تکه شده، و هر تکه راه خودش را رفته: باروزِ فیلسوف که روی دلوز و فوکو تأثیر گذاشته؛ باروز نویسنده که روی بالارد و اکر تأثیر گذاشته؛ و خیلی از کرم-باروزهای دیگر. باروز کرم خطرناکی است برای میوهی سمخوردهی فرهنگ. فرهنگ میوهای است خوشقیافه اما مسموم، و باروز کرمی است کریه و زشت اما شفادهنده و رهایی بخش: کرمی ضد فرهنگ.
• از باروز چیز دیگری ترجمه خواهی کرد؟ یعنی میشود ترجمه کرد؟ اثری که هم مهم باشد، هم قابل ترجمه؟
بله، قرارداد هشت کتاب از باروز را با نشر روزنه دارم و امیدوارم که به مرور مجوز انتشار بگیرند و منتشر شوند. اولین کتابهایی که امیدوارم پس از این از راه برسند "ماشین نرم" و "ناهار لخت" هستند. بگذارید این را بدون هیچ اغراقی بگویم: باروز هیچ اثر غیر مهمی ندارد، در هر چه که نوشته کرمی خطرناک زندگی میکند.
مجتبا هوشیار محبوب