سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: نام علی اصغر حداد مترجم نام آشنای عرصه ادبیات در ایران با نام کافکا گره خورده است. او بیشتر به خاطر ترجمه داستانهای آلمانی و آلمانی زبان شناخته شده است. ترجمه آثاری چون محاکمه (اثر کافکا)، مجموعه نامرئی (ترجمه مجموعه داستانی از نویسندههای آلمانی زبان نظیر فریدریش دورنمات، توماس مان، اشتفان تسوایگ و آرتور شنیسلر)، داستانهای کوتاه کافکا و "آمریکا" (اثر فرانتس کافکا) از جمله ترجمههای او هستند که مورد توجه جامعه ادبی ایران قرار گرفتهاند. به نظر حداد دلیل تمایل جامعه کتابخوان ایرانی به آثار کافکا بیشتر مربوط به بررسیهایی است که این نویسنده از ضمیر پنهان آدمی به دست میدهد. حداد در آخرین تجربه خود مشغول ترجمه مجموعهای از داستانهای آرتور شنیسلر نویسنده آلمانی زبان اهل اتریش است. "هنر آنلاین" به بهانه این تلاش با او گفتوگویی انجام داده که شرح آن در ادامه مطلب آمده است:
آخرین اطلاعات من در مورد کارهای شما گواه این موضوع است که مجموعه داستانهای آرتور شنیسلر را آماده چاپ داشتید. از آن کتاب چه خبر؟
متاسفانه آن مجموعه هنوز به مرحله انتشار نرسیده است. مجموعه آثار آرتور شنیسلر در حدود 2400 صفحه است که از این بخش حدود 700 صفحه شامل سه رمان بلند است و مابقی آن داستانهای کوتاه را در بر میگیرد. این داستان کوتاهها از نوشتههای 70 صفحهای را شامل میشود تا داستانهای یک صفحهای. از این مجموعه چند کار او را پیش از این ترجمه کردهام. "رویا"، "بازی در سپیده دم" و "ستوان گوستل" (یکی از داستانهای مجموعه "نامرئی") را از او ترجمه کردهام. مجموعه جدیدی که هم اکنون در پی انتشار آن هستم شامل 12 داستان کوتاه است. کتاب هم اکنون در دست وزارت ارشاد است و منتظر اعطای مجوز آن هستم.
خیلیها شما را با کافکا میشناسند. آیا اشتراک زبانی باعث شده به سراغ نویسندگانی غیر از کافکا بروید یا کششهای دیگری هم وجود داشته که موجب گرایش شما به این سمت شده...
کسی مثل شنیسلر برای خود من کششهای زیادی ایجاد میکند. شنیسلر از جمله آن نویسندگانی است که از 1910 تا 1930 نویسندگی کرده است. او نویسندهای برای آغاز قرن بیستم و البته از پایه گذاران ادبیات مدرن اتریش است. امروزه او و برخی از هم دورههایش را کلاسیکهای مدرن میدانند. از آنجایی که او در تکامل ادبیات مدرن اتریش نقش عمدهای را به عهده داشته نویسنده بسیار مهمی است.
علی اصغر حداد و آرتور شنیسلر
با این وجود اهمیت، کسی مثل کافکا به آن خاطر همیشه مورد توجه شما قرار گرفته که علاوه بر ظاهر آرام، درونی پر از غوغا را به دست میدهد. برخی از نویسندگانی هم که مورد توجه شما هستند هویت انسان در جهان مدرن را مسئوله خود میدانند و این موضوع به خودی خود برای شما جالب توجه بوده است. در مورد شنیسلر چه نکات محتوایی وجود دارند که باعث می شوند به سمت ترجمه آثارش ترغیب شوید؟
آرتور شنیسلر درست مثل کافکا آثاری کاملا درون گرایانه دارد. بیشتر نقد درون میکند تا بیرون. او بیشتر به دنبال آن است تا کشمکشها، ترسها، امیدها و نگرانیهایی که در دل آدمها وجود دارد را بررسی کند. از این لحاظ شنیسلر، درست مثل کافکا برای من جذاب است. او در عرصهای تحت عنوان ادبیات درون گرای اتریش یا اکسپرسیونیستی اتریشی قرار میگیرد. آرتور شنیسلر هم دوره زیگموند فروید است و با او آشنا بوده. کاری که فروید به صورت علمی در عرصه روانکاوی انجام میداد توسط شنیسلر در عرصه ادبی انجام شد. پدر او پزشک بود و باعث شد آتور به زیر و بم مسائل درونی انسانها آگاهی پیدا کند. او یکی از کسانی است که گذار جامعه اتریش را از دوره امپراطوری ( دوره حکومت اشرافی) به دوره مدرن به شدت نقد میکند. او ترسها و نگرانیهای آدمها خصوصا افرادی را که متعلق به طبقه متوسط رو به بالا هستند به خوبی نشان میدهد و آنها را نقد می کند. همین نگاه باعث جذابیت شنیسلر برای من شد.
اگر توضیحی که شما در مورد شنیسلر دادید را در جامعهای چون ایران انتقال دهیم به رویکردی برخی برمیخوریم که معتقدند این جامعه دقیقا در حال گذار از دورههایی است که اتریش آنها را طی کرده است. از سوی دیگر شاید بتوان گفت شمایی که خود را روشنفکر نمیدانید با ترجمه آثاری از این دست، دارید یک اقدام روشنفکرانه انجام میدهید...
چرا من نباید خودم را روشنفکر بدانم؟!
به خاطر یکی از مصاحبههای اخیرتان که در آن گفتهاید در دوران جوانی حرفی با روشنفکران نداشتم امروز هم از آنها گریز میکنم چون انسان را به عقب بر میگردانند و جلوی پیشروی را میگیرند...
من در جمعها زیاد رفت و آمد ندارم. البته نه به آن خاطر که فکر میکنم این محفلها باعث پسرفت انسان میشوند بلکه به آن دلیل که فرد گوشهگیری هستم بنابراین زیاد در جمعها حضور پیدا میکنم. در مورد سوال بالا باید بگویم شباهتهایی که بین کارهای شنیسلر و ایران وجود دارد فراوان هستند. به عنوان مثال دوره امپراطوری اتریش دورهای است با ارزشهای اشرافی فراوان. آنها در مقابل توهین دوئل میکنند، برخی از آدمها را تحقیر میکنند و ... . این حالت در پایان دوران امپراطوری از درون فاسد شد و تنها چیزی که از آن باقی ماند پوسته بیرونی سنتهای اشرافی بود. شنیسلر درست در همین وضعیت وارد میدان میشود و این شرایط را مورد انتقاد قرار میدهد.
از پوستهای که درونش تهی شده انتقاد میکند؟
به نظر او حتی اگر اخلاقیات سابق جنبههای مفیدی داشتند در شرایط جدید آن نفع را به کلی از دست دادهاند. تنها چیزی که باقی مانده پوسته ماجراست. جالب است بدانید او یهودی بود و از یهودی ستیزی که در دوران زندگیاش در کل اروپا خصوصا اتریش به راه افتاد انتقاد کرد. با این وجود انتقاد او دقیقا خلاف ماست. انتقاد از گذشته یکی از شباهتهایی است که بین جامعه ایران و اتریش وجود دارد اما تفاوت چیست؟ ما هم دوران قاجار را به سخره میگیریم و آن دوره را دوران خوبی نمیدانیم. میگوییم حاکمان ما در آن بازه زمانی سطحی نگر بودند و از فرهنگ بویی نبرده بودند. چه چیزی را نقد میکنیم؟ بزرگان را. پادشاهان را. پس نقد خودمان چه میشود؟ همیشه این ظاهر را مورد توجه قرار میدهیم که ما ایرانیها آدمهای خوب و مهمان نوازی هستیم. ما تمیزیم و راستگو. تمام صفات خوب را ما داریم اما حکمرانان ما و سردرمداران حکومت خوب نبودند. بنابراین هیچ وقت از خودمان نمیپرسیم این حکمرانان از کجا آمدهاند. پادشاهان ما که از آسمانها نیامدهاند! آنها هم ایرانی بودند بنابراین نقد از طبقات پایین اصلا وجود ندارد.
بنابراین میشود به این نتیجه رسید که در آثار شنیسلر نقد از پایین موج میزند؟
به شدت. اتفاقا بیشتر انتقادهای او از همین جنس و از همین زاویه دید است. او با نوشتههایش آنچه در جامعه اتریش در جریان است را معرفی میکند و آن را به نقد میکشد.
آیا میشود فرض کرد شما میخواهید با ترجمه این آثار نقد از پایین را مورد توجه قرار دهید یا باید پذیرفت مثل همیشه با یک فرایند هنرمندانه و ادبی مواجه هستیم؟
اگر خواننده تیزبینانه کار را بخواند مطمئنا به این نکته پی خواهد برد. بگذارید به گونهای دیگر بحث را مطرح کنم: نقد بالا و گفتن اینکه بالاییها بد هستند نه سخت است و نه پیچیدگی دارد. اثر ادبی که فقط قصد نقد بالاییها را دارد و پیش فرضی به این صورت دارد اصلا اثر ادبی نیست. وقتی نقد عمیق و جدی است که بفهمد در زیر لایه بیرونی جامعه چه چیزی در جریان است. تنها بنابراین برای رسیدن به آنچه اتفاقات غلو آمیز در بالا را موجب میشود باید لایههای زیرین ماجرا را مورد کند و کاو قرار داد. باید ببینیم در این جامعه چه اتفاقی افتاده که ما با این وضعیت مواجه میشویم.
در کتابهایی که خواندهاید نمونهای را به خاطر ندارید که نقد از پایین را ارائه دهد و در عین حال نویسندهای وطنی هم باشد؟ مثلا سه تار جلال احمد چنین اشاراتی ندارد؟
جلال اصلا در عرصه نویسندگی مطرح نیست و نقد از پایین ندارد. من نه در کارهای آل احمد بلکه در کارهای دیگر نویسندگان هم چنین نمونهای را ندیدم.
صادق هدایت و صادق چوبک چطور؟
درست است. آنها این نقد را در کارهایشان دارند. اینکه من از لفظ "نداریم" استفاده میکنم منظورم به عنوان یک جریان است. جنبه "در خود ما چه میگذرد که حاکمان ما افرادی چون ناصرالدین شاه میشوند" در آثار نویسندگان ایرانی کم رنگ است. مثلا در برخورد با ساواک کسی که دستگیر میشده فردی مبارز و دوست داشتنی است و ساواک یک تشکیلات جهنمی است. صحبت در اینجا واقعیت یا عدم واقیت ماهیت ساواک نیست. صحبت این است که در مواجهه با این موضوع چه کار عمیقی در زمینه ادبیات میشود نوشت. یکی از کسانی که در این چارچوب قدم برداشته رضا براهنی است. اگر کارهای براهنی را بخوانید خواهید دید او همیشه در همه کارهایش روای است و همیشه فردی شجاع و قهرمان است و توی دهن ساواک میزند. این کار کاملا سختی است.
ادبیات عمیق دنبال نصیحت کردن مردم نیست
بگذارید کمی درباره کافکا حرف بزنیم. دلیلی که شما برای همنشینی جامعه ایرانی با کافکا مطرح کردهاید حول محور بررسیهایی است که کافکا در ضمیر پنهان آدم انجام میدهد. برخی از منتقدین اما میگویند حرکت ادبی وظیفه محرک بودن ندارد اما اگر این کار را انجام دهد بسیار عالی است. به نظر شما کافکا غیر از نشان دادن زوایای پنهان آدمی کار دیگری انجام میدهد؟ الان خواندن کافکا در ایران اپیدمی شده اما آیا قرار نیست بعد از بررسی ضمیر درونی آدمیان اتفاق دیگری هم بیفتد. آیا ترجمه این دست کارها در ایران موجب سیاه نمایی نمیشود؟
این بحث که هنر به طور عام و در این مورد خاص ادبیات تا چه حد موظف است جامعه را یک قدم به جلو ببرد یا نه، بحثی طولانی و قدیمی است که در هر دو سو با اغراق مواجه شده است. هم در این سو که ادبیات در زمینه تعاملات اجتماعی هیچ نقشی ندارد و هم در این بخش که ادبیات صد در صد نقش دارد. مسلما هر نوع از ادبیات در تعاملات اجتماعی تاثیرگذار است اما فرآیندی طولانی مدت میتواند این تاثیر را به ما نشان دهد. به گونهای نیست که بشود بگوییم فلان اثر جامعه را تا فلان حد به جلو پیش برده یا باعث عقب گرد شده است. با این وجود وظیفه اولیه ادبیات پیشبردن جامعه نیست. اما اگر این وجه را مورد توجه قرار دهد به قول شما کار جالبی انجام داده است. وظیفه اصلی ادبیات (البته به نظر من) طرح سوال است. جامعه ما این سوال را میبیند. حالا یا میتواند به این سوالات جواب دهد یا نمیتواند. اما اگر معتقد باشیم وظیفه ادبیات آن است که جامعه را پیش ببرد با ادبیات شعار مواجه خواهیم شد. یعنی من نویسنده از پیش ایدهای دارم و بنابراین اثرم را طوری مینویسم که آن ایده را در کتابم بگنجانم. این ادبیات دیگر هیچ عمقی ندارد. ادبیات عمیق دنبال نصیحت کردن مردم نیست.
به هر حال این طرح سوالات اتفاق خوبی است اما نه در جامعهای که تمام ساز و کارهای توسعهای آن شبیه چیزی هستند که واقعا باید وجود داشته باشند چرا که پس از مدتی پاسخ ندادن به این سوالات رسوخ ذهنی در عقل اجتماعی به وجود میآید. البته منظور این نیست که ادبیات باید پاسخگو باشد بلکه مسئله این است که ادبیات میتواند به صورت جدی بر پیکره جامعه تاثیر بگذارد. مثلا کسی مثل کافکا که به هر دلیلی در جامعه ایرانی جزو نویسندگان پر خواننده است و این موضوع به نظر عدهای حتی پس از مرگ نویسنده برایش مسئولیت ادبی به همراه دارد...
اینکه سوالات به رسوب ذهنی منجر نشود وظیفه منتقدان و کسانی که حول و حوش ادبیات مینویسند خواهد بود. آنها باید نقش خود را به خوبی ایفا کنند. واقعیت امر برای پر خواننده بودن کافکا برای من هم حل ناشده است. اینکه خواننده از کتاب لذت ببرد یا انگیزهای برای حل سوالات ایجاد شده پیدا کند به نویسنده مربوط نیست. این رفتاری است که جامعه از خود نشان میدهد.
کافکا و هزاتوی دستگاه اداری
پس شما اساسا با وجود سیاهنمایی در آثار کافکا موافق نیستید؟
نه. بگذارید دلیلش را در درون توضیحی که ارائه میدهم مطرح کنم. یکی از مواردی که برای خواننده ایرانی کافکاخوان مطرح است هزار توی دستگاه اداری است که به خوبی در آثار کافکا منعکس میشود. البته نباید این موضوع را از یاد ببریم که افزایش اقدامات بوروکراتیک خاص جامعهای چون ایران نیست. این موضوع در همه جای دنیا وجود دارد. خواننده ایرانی وقتی این پرداخت کافکا را میخواند و با آن همذات پنداری میکند علاقهاش به خواندن آثار کافکا افزایش مییابد. گام بعدی آن است که این مشکل جهانی اصلاح شود، با این وجود نمیتوان از کافکا انتظار داشت این مشکل را شخصا برطرف کند. دستگاه بوروکراسی به شدت توسط کافکا نقد شده و حتی میتوان ادعا کرد شاید نفر دومی در دنیا نباشد که به اندازه کافکا به این موضوع پرداخته باشد. او معضلات این دستگاه را به خوبی عیان کرد و حتی من میتوانم ادعا کنم در اصلاح رویه بوروکراتیک موجود در جهان نوشتههای کافکا ایفاگر نقش مهمی بود. زمانی که به وضوح این ماجرا را توضیح میدهد در صدد سیاهنمایی نیست، میخواهد واقعیت را بیان کند. موضع را از دو دید نگاه میکنم. نه تنها از واژه سیاهنمایی استقبال نمیکنم بلکه معتقدم در این وضعیت حرف کافکا بیانی رئالیستیک است. به علاوه میخواهم سوالی را مطرح کنم که به نظرم در کارهای کافکا با کملطفی مواجه شده است. سوال این است که چرا طنز موجود در نوشتههای کافکا هیچوقت آنگونه که باید دیده نشد؟ طنز کافکا اصلا سطحی نیست. در بسیاری از دیالوگهای کافکا این طنز عمقی مشهود است و جنبه عیان پیدا میکند.
میشود برای این نگاه طنز آلود مثالی بیاورید؟
وقتی کافکا در بخشی از داستان قصر درون قصر گیر میکند، نمیداند چرا در آن فضا تا این حد آشوب به پا شده است. حال آنکه حضور خود کافکا موجب این همه آشوب است. در این فضا میشود به واسطه طنز کافکا قهقهه زد. در قصر هم صحنههایی به شدت طنز گونه وجود دارد.
بعد از ندیدن و بعد از آنکه انسان خودش را در آن شرایط قرار دهد حس میکند موضوع چندان هم خندهدار نیست. به همین خاطر است که با خواندن مجموعه آثار کافکا با این موضوع مواجه میشویم که آثار کافکا تفسیرپذیر نیستند. در عین حال هر خوانندهای را وسوسه میکنند تا دست به تفسیر بزند. بنابراین هر کسی میتواند تفسیر مخصوص به خود را از آثار او داشته باشد چراکه لایههای گوناگونی چون مطرح کردن مسائل اجتماعی و حتی فلسفی را ارائه میدهد. به عنوان مثال در رمان مسخ میشود فرد را در جامعه ای مدرن که وقتی به کارگر یا بنده مدرن تبدیل شده مورد بررسی قرار دهید.
چه چیزی باعث میشود شما کارهای کافکا را غیرقابل تفسیر ارزیابی کنید؟
منظورم از غیرقابل تفسیر بودن مجموعه آثار کافکا آن است که او از نوشتن کارهایش یک حرف واحد و قطعی ندارد. ببینید از زمان کافکا تا امروز چند کتاب در مورد کافکا نوشته و ترجمه شده است. حتی در کشور خودمان هم تقریبا ماهی نیست که کتابی راجع به کافکا ترجمه نشود. بنابراین همه در صدد تفسیر آثار او هستند اما دقیقا به همین دلیل که درون مایه کارهایش تمام نشده باز هم در پی ارائه تفسیرهای جدید هستند. منظورم از نفسیر پذیر نبودن این است.
انتهای پیام/
رضا نامجو