گروه فرهنگ و ادب هنرآنلاین، آن گونه که علی اصغر سیدآبادی می گوید: " مراحل مختلفی از آفرینش یک اثر ادبی تا خواندن آن وجود دارد.مولف در فرآیندی پیچیده، اثر را می آفریند. اثر احتمالا دوباره خوانی می شود تا متن نهایی شکل بگیرد.مولف می تواند متن خود را به مخاطبان عرضه کند. برای عرضه متن به مخاطبان،می توان از ارتباط رودررو یا بی واسطه سود جست.

مولف می تواند متن خود را در نشست های ادبی با گروهی از مخاطبان درمیان بگذارد یا به وسیله رسانه هایی مثل مطبوعات،کتاب،اینترنت و...با مخاطبان ارتباط برقرار کند.

نظریه های ادبی مخاطب محور،بیشترین توجه خود را به مرحله خواندن معطوف می کنند در واقع به تحلیل و تبیین دریافت مخاطب از متن پرداخته و با توجه به انتظارهای مخاطب از متن،تجربه مشترک مخاطب و مولف،توانش ادبی و قراردادهای خواندن تلاش می کنند تا به تبیین و تحلیل برخورد میان متن و مخاطب بپردازند...

توجه به مخاطب می تواند مراحل مختلف یک رابطه ادبی را تحت تاثیر قرار دهد.اگر مولف،هنگام آفرینش یک اثر ادبی به مخاطب چشم داشته باشد، برای خود محدودیت هایی را فراهم آورده است.از سوی دیگر، موضوع متن هم می تواند برنوع مخاطب شناسی ما تاثیر بگذارد.

یکی از ویژگی های اساسی ادبیات کودک و نوجوان ،تعیین محدودیت پیشینی پیشینی برای انتخاب مخاطب آن است.به عبارت دیگر مولف ادبیات کودک و نوجوان،پیش از آن که به آفرینش ادبی دست یازد، تصویری کلی از جامعه مخاطب خود دارد و این آگاهی پیشینی می تواند به ادبیات کودک و نوجوان،منشی ارتباطی ببخشد."

اما مخاطب کیست و مخاطب شناسی کدام است؟ آیا همه کودکان و نوجوانان می توانند مخاطب کتاب‌های منتشر شده باشند یا شرایط اجتماعی، طبقه فرهنگی، نیازهای اقتصادی، سبک زندگی و توانایی های ادبی و زبانی بر میزان درک و شناخت مخاطبان کودک و نوجوان تاثیر می گذارد؟

کتاب هایی که برای کودکان و نوجوانان نوشته می شوند، بیشتر جنبه تعلیمی و آموزشی دارند و کوششی هستند تا جوششی. به همین خاطر نویسندگان گاهی پیش از آن که به نوشتن بپردازند، برای مخاطب فرضی خود می نویسند. جواد محقق، شاعر نوجوان این گونه فکر می کند. به باور او از آنجا که جنبه های حسی و حرکتی برای خردسالان و کودکان، ملموس تر است و آنان هنوز به ذهنیات تجریدی دست نیافته اند، شاعران و نویسندگان می توانند مخاطبان خود را مشخص کنند و به نگارش برای این افراد بپردازند، اگرچه در میان این گروه نیز،هستند کسانی که به خاطر استعداد و ذوق خدادادی از توان و درک بالاتری برخوردار بوده و مفاهیم تجریدی و ادبی را درهم می یابند اما در هرخال،محدودیت هایی در زمینه نوشتن برای کودکان وجود دارد که نمی توان به راحتی از کنار آن گذاشت که یکی از این موارد دایره واژگانی کودکان است و ناشران نیز بهتر است به همه این موارد توجه کنند.

او در پاسخ به این که امروز با توجه به وجود رسانه های تصویری، این دایره واژگانی گسترش یافته می گوید: کودکان امروز به لحاظ گفتاری و شنیداری با واپگان بسیاری آشنا هستند اما خواندن و نوشتن این واژگان را نمی دانند و نه در خانه و نه در مدرسه، کسی آنان را به مطالعه کتاب تشویق نکرده است، در حالی که لذت کتاب خواندن به مراتب بیشتر از دیدن فیلم است و مخاطبان کتاب به این خاطر می توانند فضا، لحن و شخصیت ها را آن گونه که دوست دارند مجسم کنند، مخاطبان فعالی هستند؛ برعکس مخاطبان فیلم، منفعلانه عمل کرده و نمی توانند صحنه ها و شخصیت ها را آن گونه که دلخواهشان است، تصور کنند.

محقق براین باور است با توجه به این که نوجوانان می توانند آثار ادبی را درک کنند و از خواندن آن لذت ببرند،نویسندگان نیز می توانند بدون آن که برای گروه سنی بنوسیند به آفرینش ادبی خود توجه کنند و به نوشتن اثری درخور بپردازند؛ اثری که به طور مسلم،مخاطبان خود را خواهد یافت.

او با اشاره به این که هنوز تعریف روشنی از دوره نوجوانی وجود ندارد می گوید: دوره نوجوانی را در کتاب های درسی، سنین راهنمایی دانسته اند،اما در کتاب های روان شناسی،مرز این دوران را حتی به نخستین سال های دانشگاه هم رسانده اند.با این وجود هنوز تعریف دقیق و روشنی از این دوران وجود ندارد و همین موجب می شود تا شاعران به جای درک دوره نوجوانی به سرودن شعر برای بزرگسالان بپردازند چراکه هنوز مفهوم دوره نوجوانی و خواسته ها و دلمشغولی های نوجوان را درک نکرده اند و این چیزی است که علاوه بر شاعران و نویسندگان،ناشران نیز باید به آن توجه کنند.

نوشتن برای سایه

کسانی که برای کودکان و نوجوانان می نویسند را می توان به دو دسته تقسیم کرد: یکی آنان که دایره مخاطبان خود را تعیین کرده و برای آنان می نویسند و دیگر کسانی که به آفرینش شخصیت های جدید، بدون توجه به مخاطب پزداخته و معتقدند کتابشان،مثل هر اثر دیگری، پس از خلق مخاطب خود را می یابد.

مریم شریفی،نویسنده کودک همچنین به سه عامل فرستنده، گیرنده و متن پیام بر مخاطب اشاره می کند: بسیاری از منتقدان که نگ اهی جامعه شناسانه به مخاطب شناسی کتاب دارند بر این باورند که کتاب مثل هر پیام دیگر باید به منصه ظهور برسد،آن گاه در بوته نقد قرار گیرد اما گروه دیگری هم هستند که فکر می کنند قلم، واسطه زبان درونی نویسنده و زبان مکتوب اوست و هرشاعر و نویسنده ای تنها می تواند بخشی از حالات درونی خود را رمزگشایی کرده و در اختیار مخاطب قرار دهد و یکی از کارهای اساسی منتقدان این است که میزان روشنی و تاثیر این زبان را دریابند.

او نویسنده کودک و نوجوان را کسی می داند که هنوز کودکی و نوجوانی خود را فراموش نکرده و می گوید:مفهوم کودکی و نوجوانی ثابت و زمینه های آن متفاوت است، البته نویسندگانی که ارتباط بیشتری با بچه های امروز دارند،بهتر می توانند با این گروه سنی ارتباط برقرار کنند. برای مثال، اینترنت، یکی از دغدغه های کودک امروز است و نویسنده ای که با اینترنت ناآشنا باشد حرف چندانی درباره فضای جادویی این دنیای مجازی ندارد.

شریفی، آموزش را یکی از راه های موثر برای انتقال تجربه ها می داند و می گوید:لالایی ها و افسانه های ما نیز جنبه آموزشی دارند و آموزش یک بستر پذیرفته شده از سوی جامعه انسانی است اما آنچه اهمیت دارد این است که نویسندگان ما آفرینش محور باشند،نه آموزش محور و در درجه نخست، به جنبه های ادبی کار خود بیندیشند، پس از آن به مسایل آموزشی و ناشران نیز بیش از هرچیز به اصل فراوش شده کتاب کودک که همان لذت است توجه کنند.

گزارش: زهره نیلی