شیرین بزرگمهر، پژوهشگر، مترجم و استاد دانشگاه هنر که کتاب "تاریخ لباس جهان" را منتشر کرده است، درباره تعامل لباس سینما، تئاتر و تلویزیون با مد در زندگی اجتماعی گفت: با نگاهی به تاریخ «لباس تئاتر» در نقاط گوناگون دنیا، خواهیم دید همه برگرفته از پوشش مردمان در صحنه عادی زندگی، با تفاوتهایی گاه در جنس، رنگ، بافت و اندازه لباس یا ضمایم آنها بوده است. در تراژدیهای یونان باستان، لباس مردان و زنان فرادست جامعه را با تزیین بسیار بر صحنه تئاتر بر تن شخصیتها پوشاندند. یا به پارچه ضخیم گونی بافتِ سیاه تغییر داده و کمربند از آن باز کردند و آن را در خور شخصیتهای تراژدی شکل بخشیدند. به صندلها و کفشهای رایج دوران خود پاشنهای بلند همچون سکو افزودند تا به هیبت شخصیتها بیافزایند. گرچه لباس همسرایان به لباس مردم عادی نزدیکتر بوده است. آنان برای شخصیتهای کمدی، لباس مردمان فرودست جامعه را استفاده میکردند و برای هرچه مضحکتر نشان دادن آنها اغلب لباسها را بسیار تنگ و کوتاه میگرفتند.
او با بیان اینکه در آن دوران طراح لباس وجود نداشت و نمایشنامهنویسان بر اساس سلیقه خود برای شخصیتهای نمایش لباس طراحی یا انتخاب میکردند، افزود: گفته شده است لباسهایی که "اشیل" طراحی کرده، بعدها توسط روحانیون تغیراتی یافت و مورد استفاده قرار گرفت. همزمان این طرحها روی سفالینهها نقش بست و بر تن تندیس ها پوشانده شد و در شکل معماری آن دوره نمود یافت. چنین تعاملی را میتوان در تمام دورههای تاریخی مشاهده کرد.
بزرگمهر با اشاره به پیوستگی فرهنگی که میتوان در لباس و لباس تئاتر ملل مختلف دید گفت: برای نخستین بار در سده سیزدهم طراحان پاریس، که سردمدار مد اروپا بودند، هر از چندگاه عروسکهایی با لباسهایی آخرین مد، در راستای اشاعه ایدههای خود به دیگر کشورهای این قاره می فرستادند. سال ها بعد مجلههای مد انتشار یافتند و علاقمندان به مد و لباس را در جریان آخرین تحولات قرار دادند. کارگردانان تئاتر هم نه تنها از لباس معاصر خود الهام میگرفتند و یا همان را مورد استفاده قرار میدادند، بلکه بر اساس زمان تاریخی نمایشنامه، لباس شخصیتهای اصلی و مکمل را طراحی و بر تن آنها میپوشاندند. بسیاری از بازیگران تئاتر مایل بودند، لباسهای خود را خودشان تهیه کنند. حتی هنگامی که یک شرکت نمایشی، طراحی برای لباس استخدام می کرد، بازیگران اصلی در انتخاب لباس آزاد بودند و انتخابهای آنان چنان بود که اغلب منتقدان زبان به ستایش آنها میگشودند و مردمی که به دیدن نمایشها، که در اواخر قرن نوزدهم تعداد آنها افزایش یافته بود میرفتند، با اشتیاق تمام از لباس ستارههای تئاتر الگو برمیداشتند و حتی به خیاطان خصوصی آنان مراجعه میکردند.
استاد دانشگاه هنر با اشاره به اینکه پیدایش سینما و تلویزیون افق تازهای را در جهان مد و لباس باز کرد و بستری برای اشاعه مد لباس در جامعه شد افزود: پوشش بازیگران که اغلب توسط طراحان بهنام طراحی شده بود میتوانست به الگویی برای لباس مردمان جامعه خود و حتی مردم بیرون از آن جامعه تبدیل شده و از مرزها فراتر رود. خلاف آن نیز انجام پذیر بود، بدین ترتیب که طراحان سینما و تلویزیون بر اساس یک سناریو لباس مردمان سرزمینهای دیگری را برگزینند و آن را به عنوان مد جدید به میان مردم خود ببرند. بدین ترتیب سینما و تلویزیون رسانههای بسیار قدرتمندی در تبلیغ طراحیهای جدید و متنوع شدند.
او با اشاره به نفوذ طراحی لباس سینما در جامعه از فیلم "شمال از شمالغربی" اثر آلفرد هیچکاک نام برد و گفت: کتوشلوار خاکستری خوشدوختی که کری گرانت در این فیلم پوشیده و توسط مزون "نورتون و پسران" در لندن طراحی شده بود، به نظر بعضی از طراحان لباس یک انقلاب در کتوشلوار مدرن بود. یا لباس بانی در فیلم "بانی و کلاید" اثر آرتور پن که طراحی آن را "تئودور ون رانکل" طراح لباس امریکایی انجام داده بود، مدتها روی جلد مجلههای مد چاپ میشد. همچنین لباسهای ادری هپبورن در فیلم "صبحانه در تیفانی" که توسط "هربرت ژیوانشی" طراحی شده بود با استقبال بسیار در جامعه روبرو شد.
بزرگمهر افزود: من به یاد میآورم که دختران جوان حتی در ایران، روسری به شکل روسری ادری هپبورن که از جلو به پشت گردن برده و در آن جا گره میخورد، بر سر میبستند. همچنین به یادم هست چگونه مردان جوان شیکپوش ایرانی به تبعیت از لباس خوانندگان و نوازندگان گروه "بیتلز" که فیلم آنها در ایران اکران شد، لباسهای کلاسیک گشاد را که طبق الگوی لباس پدرانشان دوخته میشد کنار گذاشته و کت و شلوار تنگ دم پا گشاد با پیراهنهای بسیار چسبان و کراواتهای پهن را برگزیدند.
او با بیان اینکه لباس جلوه و بازتاب بیرونی انسان- نقش (در سینما و تئاتر)، احساسات و حال و هوای درونی اوست اضافه کرد: لباس عاملی مهم در ایجاد ارتباط و رساندن پیام است و معنای درونی شخصیتهای اجتماعی یا متن نمایش و فیلم را از طریق نشانههای بیرونی بیان میکند. زمانی که شخص- شخصیتی را برای نخستین بار میبینیم، اطلاعات و پیامهای بسیاری را از نوع و شیوه پوشش او در مییابیم و بر اساس این اطلاعات درباره او قضاوت میکنیم. همین اطلاعات ساده در صحنه تئاتر یا سینما بسیار برجستهتر به نظر میرسند. هر جزیی از لباس در سینما و تئاتر نوعی پیام را به تماشاگر منتقل میکند. در شروع فیلم یا نمایش، تماشاگران پیش از آن که بازیگر زبان به سخن بگشاید، از طریق لباسهای او اطلاعات بسیاری کسب می کنند. هر آن چیزی که به عنوان لباس در برابر دیدگان تماشاگر قرار میگیرد، نشانههای گوناگونی را در بر دارد که حاوی واحدهای اطلاعاتی و معنایی درباره درام است.
او افزود: اما اگر تماشاگران، اعضای جامعه و طراحان، بدون دریافتن معنای نشانههای ویژه شخصیتهای آثار نمایشی و سینمایی که در شرایطی خاص به لحاظ اجتماعی، فرهنگی و... نشان داده میشوند، دنبالهرو شیوه لباس پوشیدن آنان باشند، نوعی هرج و مرج به وجود میآید که می توان در همه جای دنیا شاهد آن بود.
بزرگمهر با اشاره به اینکه در ایران پیش از انقلاب اسلامی چیزی به نام مد لباس ایرانی وجود نداشت اضافه کرد: مجلات مد از خارج میآمد و سینما و تلویزیون با پخش فیلمهای روز خارجی مد جهان را به مردم ایران میشناساند و نقش خیاطها تنها کپیبرداری از آنها بود. البته نمیتوان نقش بوتیکهایی را که لباسهای خارجی عرضه میکردند نادیده گرفت. شاید "منیره فرمانفرماییان" تنها طراحی بود که بر اساس لباسهای سنتی اقوام ایرانی برای مشتریان خصوصی خود لباس طراحی میکرد. لباس هایی که پر هزینه بود و به دلیل قیمت بسیار بالا امکان خرید آنها برای همگان وجود نداشت.
او افزود: سالهای نخست بعد از انقلاب، پخش فیلمهای خارجی در سینماها و تلویزیون متوقف و یا بسیار محدود شدند و برنامههای تلویزیونی و تئاترها، مضامین مذهبی یا جنگی را مورد توجه قرار می دادند. بوتیکها بسته شدند و ورود مجلههای مد غیر قانونی اعلام شد. پوشاک مردان سادهتر شد و کتهای نظامی جایی برای خود باز کرد. لباس زنان محدود به مانتو و شلوار و مقنعه با رنگهای تیره شد و چنانچه فیلمی ساخته میشد یا نمایشی بر صحنه میرفت لباسهای آن برگرفته از لباسهای متداول در جامعه بود. به تدریج با پیشرفت زمان شکل مانتو زنان تغیراتی جزیی در پارچه، رنگ، برش و قد پیدا کرد. گاهی بلند یا کوتاه، گشاد یا تنگ شد. در ادامه این روند طراحان لباس به فکر تغییرات بیشتر افتادند به این معنا که با نگاهی به نقوش پارچههای سنتی ایران و طرحهای لباس اقوام ایرانی و انواع ساده لباسهای غربی، لباسهای تازهای را به بازار مد و لباس زنان عرضه و لباسها را از بیرنگی به رنگین و متنوع تبدیل کردند و امروزه شاهد این تغییرات در اجتماع و نیز در فیلمهای سینمایی، تلویزیونی و نمایشها هستیم. گرچه لباس زنان شاغل همچنان ساده و با رنگهای تیره است.
شیرین بزرگمهر گفت: شیوه پوشش زنان در معاشرتها و ضیافتهای فامیلی و خصوصی با آنچه در اجتماع میپوشند متفاوت است. در این مجالس آنان با توجه به باورهای خود لباس انتخاب میکنند. آنها از فیلمهای سینمایی و شوهای خارجی، از مجلات مد و پایگاههای اینترنتی سلیقه میگیرند یا به فروشگاههایی که لباسهای مورد نظرشان را ارایه میکنند، سر میزنند و با توجه به بودجه خود لباس تهیه میکنند. نگاهی به لباسهای متنوع شب و میهمانی چیده شده در ویترین مغازهها که مدام تغییر می کند نشان میدهد که متقاضی زیادی برای آنها وجود دارد. مردان آزادی بیشتری در انتخاب لباس دارند و این امکان برایشان هست که لباسهایی را که در گردهماییهای خانوادگی در بر میکنند در مجامع عمومی هم بر تن کنند.
بزرگمهر در خاتمه گفت: امروزه طراحان ایرانی توانستهاند سلیقهای نسبتا مشترک برای طراحی پوشاک زنان در اجتماع و زندگی روزمره (به استثناء محل کار) و طراحی برای سینما، تلویزیون و تئاتر به وجود آورند. البته باید توجه داشت که برای هر فیلم و نمایش لباسهایی بر اساس تحلیل و تاویل کارگردان از سناریو یا متن نمایشی، طراحی میشود که حامل نشانههایی از ویژگیهای بیرونی و درونی شخصیتها است. از بعضی از آنها میتوان برای جامعه الگو برداری کرد و از بعضی از آنها به دلیل اینکه خیلی فانتزی یا کاملا تجریدی هستند الگوبرداری غیر ممکن است.
انتهای پیام/