سرویس موسیقی هنرآنلاین: محمدرضا ابراهیمی متولد ۱۳۵۰ تهران و فارغ التحصیل رشته موسیقی از دانشگاه هنر است. او موسیقی را نزد اساتیدی چون مجید درخشانی، ارشد تهماسبی و هوشنگ ظریف فرا گرفت و از سال ۱۳۶۸ آموزش عالی و فعالیتهای اجرایی خود از قبیل ضبط موسیقی و اجرای کنسرت را نزد حسین علیزاده آغاز کرد.
همکاری با گروههای "همآوایان" به سرپرستی حسین علیزاده، "طلوع" و "نوروز" به سرپرستی ارشد تهماسبی، "شهناز" به سرپرستی مجید درخشانی و محمدرضا شجریان، "باران" به خوانندگی علیرضا قربانی از جمله فعالیتهای حرفهای ابراهیمی در عرصه موسیقی است.
انتشار آلبوم "ترنم دیگر" که شامل اجرای ۹ قطعه برای ساز عود است و نیز انتشار کتاب "برای عود"، که کتابی مشتمل بر ۲۲ قطعه برای ساز عود به تحریر درآمده، بخشی از فعالیتهای هنری ابراهیمی طی سالهای اخیر است. او با سازهای دیوان و سهتار نیز آشنایی دارد و در حال حاضر مدرس موسیقی در دانشگاه هنر و هنرستان موسیقی است.
آنچه میخوانید ماحصل گفتوگوی سرویس موسیقی با محمدرضا ابراهیمی است که در یک بعدازظهر گرم تابستانی میهمان هنرآنلاین شد.
روند توسعه و فراگیری موسیقی اصیل ایرانی را در نسل جوان چگونه میبینید ؟
واقعیت این است که آمار دقیقی در این زمینه وجود ندارد و نموداری که چگونگی رشد و یا کاهش فراگیری موسیقی ایرانی در میان نسل جوان را با آمار و ارقام نشان دهد، موجود نیست. هر یک از ما با نگاه پیرامونی میتوانیم حدس و گمانهایی درخصوص این موضوع داشته باشیم. شاید بتوان گفت تا قبل از اینکه ژانرهای مختلف موسیقی اجازه حضور و بروز علنی داشته باشند، حوزه موسیقی ایرانی در مرکز توجه نسل جوان قرار داشت، اما پس از آن و بعد از حضور انواع دیگری از موسیقی، مناسبات مربوط به توسعه و فراگیری موسیقی ایرانی دگرگون شد.
در مقام یک مدرس موسیقی در دانشگاه ، امروز نقش تحصیلات آکادمیک را در رشد موسیقی دستگاهی به چه میزان میبینید؟
شاید یکی ازمهم ترین نکات در فضای آکادمیک در رشته های گوناگون علم و هنر، تضاد آراء و اندیشههای مختلف با یکدیگر باشد که نتیجه این تضاد، دید بازتر و پخته تری است که فرد کسب میکند. تحصیلات آکادمیک در هنر هم فارغ از این قاعده نیست، اما اینکه خروجی آن چیست یعنی فرد تحصیلکرده موسیقی چگونه میتواند دانش و تخصص خود را به بازار کار نزدیک کند و آن را عملی کند نکتهای چالشبرانگیز و قابل تامل است.
با توجه به زیرساختهای ضعیف و بخش سختافزاری ناتوان که در این حوزه وجود دارد، ما در زمینه روشهای مختلف و متنوع درآمدزایی که در بسیاری از نقاط دنیا حتی در زمینه موسیقیهایی که کمتر مخاطب دارند وجود دارد، با نوسان و مشکل روبرو هستیم. عملاً عمده فارغ التحصیلان این رشته، اگر عطای آن را به لقایش نبخشند و کلا موسیقی و اجرای آن به عنوان شغل اصلی را کنار نگذارند، در اکثر قریب به اتفاق موارد، صرفاً به معلم و مدرسِ ساز تبدیل خواهند شد. و این در تضاد است با ایدهآلهای جوانی که پتانسیل های خوبی در زمینه خلق و تولید و اجرای موسیقی دارد. بحث من در مورد وجود جریانهای تسهیل کننده و سیستمی است که راه را به طور عمومی و گسترده برای فعالان این حوزه بخصوص جوانان باز میکنند. مقوله استثناها را جدا میدانم.
به عنوان نوازنده ساز عود موقعیت آن را در میان سازهای ایرانی چگونه می بینید؟
فارغ از سابقه تاریخی و گذشته این ساز که اسناد و مدارک موجود، آن را سازی مربوط به ایران بزرگ می داند، واقعیت امر این است که اعراب و هنرمندانشان، بسیار برای این ساز و ارتقای سطح کیفی آن کوشیدهاند، به طوری که هر جایی از دنیا اگر عودی به دست داشته باشید، ظن اینکه عرب هستید بسیار قوی تر از ایرانی بودنتان است. در دهه اخیر رشد نسل جوان که تلاش ویژهای بر افزودن سطح کیفی نوازندگی این ساز دارد، اعم از تولید آلبومهای متعدد تکنولوژی عود و چاپ تعدادی کتاب در حوزه تخصصی عودنوازی، شاهد شکلگیری ادبیات موسیقیایی گستردهتر برای آن هستیم، اما در مقیاس کلیتر و نگاه به آلبوم ها و کتب منتشر شده برای سازهای دیگر حجم تولیدات این حیطه اندک به نظر می رسد. لیکن به لحاظ کمی نسبت به سالهای گذشته اقبال گستردهتر و بهتری در مورد فراگیری و پرداختن به عود در نسل جوان مشاهده میشود.
آیا عودی که امروز به ما میراث رسیده در حد اعلای توانایی موسیقیایی خویش قرار دارد یا هنوز ظرفیتهای ناشناخته دارد؟
به واقع هنوز ظرفیتهای گستردهای در زمینه نوازندگی عود و در ارتباط با موسیقی ایرانی متصور است. در این زمینه اعراب و ترکها تلاشهای زیاد و موفقی را پشت سرگذاشتهاند. نگاه نسل جدید که پا به این عرصه گذاشته و توان خلاقهاش به علاوه استفاده از تجربیات نوازندگان بزرگی که آثار متعددی از آنان موجود است (در فرهنگ عرب و ترک)، نوید خوبی برای آینده نوازندگی عود در ایران میدهد، اما فعالیتهایی از این دست که جنبههای جستجوگری و پژوهشی در آن حرف اول را میزند، نیازمند حمایت از هنرمندان است. عدم حمایت در زمینههایی چون کاویدن و جستجو در عرصههای تجربهگرایانه در نوازندگی زمینه انفعال آن را فراهم خواهد ساخت که اکنون نیز ساخته است. همیشه و همه جا نتیجه فعالیتهای پژوهشی است که تولید کالایی را باعث میشود و بخش صنعت و تولیدکننده در نتیجه تولید آن کالا و نیاز معقولانهای که در پروسه پژوهش قبل از تولید اتفاق افتاده باعث فروش هر چه بیشتر آن و رونق اقتصادی میشود.
ارزیابی تان از نوازندگان ساز عود چگونه است ؟
خوشبختانه نسل جوانی پا به عرصه گذاشته که ظرفیتهای مناسبی در نوازندگی دارد. تعدد نفرات، سطح نوازندگی و تلاش برای رسیدن به استاندارهای نوازندگی که در دنیا از این ساز موجود است، از مشخصه های این نسل است. با توجه به اینکه سالها در هنرستان و دانشگاه هنر تدریس داشتهام، یکی از مسائل اساسی جوانانی که موسیقی و نوازندگی را پیشه زندگیشان کردهاند - هنوز بعد از این همه سال - این است که آیا نوازندگی شغل محسوب میشود یا خیر؟ اگر شغل است که باید ساز و کار مشخص هر شغل را دارا باشد. اقبالی که در زمینه آموزش موسیقی به فرزندان در خانوادهها وجود دارد ، فعل و انفعالی خودجوش از سوی آنهاست که به جهت همه جذابیتهای موسیقی است که صد البته با گران شدن هزینههای آموزش، کمکم از سبد فرهنگی بسیاری از خانواده ها حذف خواهد شد.
جدا از این، در هر شغلی که تولید در پی داشته باشد، شما متاعی را تولید کرده و آن را فروخته و کسب درآمد میکنید - سادهترین معادله موجود - اما اینجا تولید شما (موسیقی- آهنگ) در اکثر قریب به اتفاق موارد حتی هزینهای که برایش شده باز پس نخواهد داد. کجای این رشته معیوب است؟ اینکه شما باید تولید خود را به دست تهیهکنندهای بدهید که هیچ گونه تعهدی در قبال برگرداندن حتی هزینه تولید شما یعنی موسیقی به شما نمیدهد. اینکه اساساً اگر موسیقی شما خواننده نداشته باشد با مشکل فروش روبروست. البته این آخری از مهمترینهاست. اگر خواننده اسم و رسمداری هم باشی اقبالت بیش از پیش است، تحمیل گونههای متفاوتی از اتوریتههای شخصی، به مجموعه تولیدی، و ... نگاهی به نکات ذکر شده که شاید بخشی از انبوه مسائل پیش روی تولیدکننده موسیقی است، نیاز به یک واکاوی و آسیبشناسی در این عرصه را ناگریز میسازد.
آیا نسل جوان چنان که شایسته است ساز عود را می شناسد و آیا اقبال به یادگیری آن خوب است؟
اگر بخواهیم حیطه بحث را محدود کنیم به پرورش افرادی که قرار است به شکل حرفهای به نوازندگی بپردازند - همانند سایر رشتهها که مثلاً اگر قرار است ورزشکار حرفهای شوید باید از سنین خردسالی آموزش ببینید - پس باید بسترهای پرورش موجود باشد تا بتوان به نتیجه رسید. به عنوان جمله معترضه باید بگویم هر چه امروز در دست نوازندگان جوان برجسته در تمامی سازها و بالاخص عود وجود دارد ، نتیجه زحمات مدرسین این سازهاست، چه در محیط کلاسهای خصوصیشان و چه زمانی که این بزرگواران در تنها دو مدرسه موسیقی دولتی و عمومی پایتخت ( هنرستان های موسیقی) تدریس کرده اند. تصور کنید تهران بزرگ را با فقط دو مدرسه دولتی موسیقی، که آن هم البته با وجود افراد دلسوز و عاشقی سرپاست که با تمام کمبودهای سخت افزاری، هم چنان متعهدانه این مهم را دنبال می کنند.
بجز این با توجه به بالا بودن هزینههای فراگیری موسیقی که این بالا بودن هم ناگریز است و درآمد کم خانوادهها، که نمی تواند این هزینه را پوشش دهد، لاجرم در اولویت حذف از سبد خانوار قرار خواهد گرفت. چه بسیار خردسالان و نوجوانانی که استعداد بروز و ظهور در این عرصه را دارند و امکانش را نه. چرا وارد عرصه هنر بشوند که نه دنیایی دارد و نه آخرتی؟ من هم اگر بودم تلاش میکردم فرزندم ورزشکار شود و در بهترین شکلش فوتبالیست بشود . نه اینکه بگویم که چرا ورزشکار و فوتبالیست داراست! نه، نوش جانشان و خدا بیشتر برایشان فراهم کند. من میگویم شما با عرصهای چون موسیقی روبرو هستید که دارای پیشینه است، حرمت دارد، در همان سطح که ورزشکار با موفقیت اش ، غرور ملی را تقویت می کند ، این نیز تواناست. مسابقه والیبال ایران و برزیل را که میدیدم اشک از چشمانم جاری بود و از غرور سرم به سقف آسمان؛ چه فرقی میکند در یک فستیوال بینالمللی موسیقی هم استاد نوازنده ای از ایران حضور پیدا کند، او هم هنرنمایی میکند و لباسش نیز پوشیدهتر از آن ورزشکار عزیز ملی است. من با دیدن او هم به همان غرور و افتخار خواهم رسید. الغرض اگر خواهان اقبال نسل جوان به
موسیقی هستیم، باید تیمهای ملی نوجوانان، جوانان و در آخر تیم ملی موسیقی داشته باشیم که ذهنیت خردسال ما از همان آغاز در تلاش برای رسیدن به تیم ملی باشد .
ضرورتهای شکل گیری آلبوم "ترنم دیگر" را شرح دهید؟
سال گذشته به همت انتشارات هنر و موسیقی و امیر عباس ستایشگر عزیز کتابی مشتمل بر 22 قطعه برای عود منتشر کردم که بخشی از قطعات کتاب در این آلبوم موجود است. به لحاظ رپرتوار اجرایی و وجود قطعاتی برای ساز عود در موقعیتی هستیم که این ظرفیت وجود دارد که کارهای زیادی در این زمینه انجام شود. معمولاً کتاب نت، آن چنان که آلبوم اجرایی همان کتاب میتواند مخاطب بیشتری را جذب کند، برد ندارد. لذا تصمیم به اجرای آن گرفتم، به علاوه این که امکان ارائه ظرفیت های متنوعتری از ساز در شکل تکنولوژی وجود دارد که همین کار را به نوعی دشوارتر میکند، اینکه با یک ساز تنها بخواهی مدت زمانی نزدیک به یک ساعت شنونده را همراه کنی.
آیا این اثر میتواند هنرجو را با ظرفتهای عودنوازی آشنا کند؟
منابع صوتی و تالیفی منتشر شده در حوزه نوازندگی عود در ایران، نسبت به سازهای دیگر نظیر تار و سه تار و سنتور بسیار کمتر است و عرصه فراهمتری برای کار دراین زمینه وجود دارد. میتوان با جستجو و کنکاش در ابعاد تکنیکی سازهای دیگر و به آزمون و خطا گذاشتن آن و در صورت خوشآیند بودن اجرای آن با عود از تاثیرات سازها بر یکدیگر بهره گرفت. در این مجموعه نیز سعی بر این بوده که با توجه به توان خود نیمنگاهی به بهره بردن از امکانات بالقوه در عود داشته باشیم.
این آلبوم میتواند برای هنرجویان ساز عود جنبه آموزشی داشته باشد؟
اگر منظور از آموزشی بودن ، متد یا دستور زبان اجرایی برای عود باشد ، باید بگویم خیر، همان طور که کتاب "برای عود" که بخشی از قطعات این آلبوم از آن کتاب است، متد آموزشی نیست، به آن معنا که هنرجو در ابتدای مراحل نوازندگی بتواند از آن استفاده کند. این قطعات برای استفاده کسانی است که مراحل ابتدایی را گذرانده و چند سالی نوازندگی کرده باشند. معمولاً در این نوع کتابها و اجراها آن شکل پیوستگی درسها که در متدآموزی وجود دارد، به چشم نمیخورد، بلکه صرفاً تجربیات و تلاش نوازنده است برای تولید و اجرای قطعاتی که به زعم خود و در حد توان خود می تواند به بخشی از ادبیات اجرایی عود کمک کند.
به نظر شما یک هنرجوی ساز عود در چه مدت زمانی می تواند قطعات این اثر را به طور کامل اجرا کند؟
این آلبوم شامل 9 قطعه و کتاب شامل 22 قطعه است . اینکه در چه زمانی بشود آن را اجرا کرد کاملا بستگی به میزان تمرین و حساسیت هنرجو در اجرای قطعات دارد که زمان برای اجرای کامل آن را کم یا زیاد خواهد کرد.
در این اثر از آثار بزرگان استفاده کردهاید یا سعی داشتید دیدگاه شخصی خودتان را به هنرجو منتقل کنید؟
این قطعات صرفاً برداشت و دیدگاه شخصی است حول محور افزودن بر رپرتوار موجود برای عودنوازی که با توجه به نیازی که در هنرجویانم احساس کردم برای فراگیری هر چه بیشتر قطعاتی در این حوزه بین سال های 86 تا 89 ساخته شدهاند.
آیا به آموزش به سبک مکتبخانههای قدیمی اعتقاد دارید؟
اگر منظور در اینجا آموزش سینه به سینه به آن صورت که هنرآموز درس را بنوازد و هنرجو در همان زمان تلاش بر اجرای آن داشته باشد، باید بگویم، بلی. این روش همچنان از سوی بسیاری از مدرسین تراز اول که من با ایشان در ارتباط هستم اجرا و پیگیری میشود.
برای هنرجویی که بخواهد از کتاب و آلبوم هردو استفاده کند، تقدم و تاخیری به لحاظ شروع کار وجود دارد؟
تنها بخشی از قطعات کتاب در اجرای آلبوم وجود دارد و تنها نت 5 قطعه از 9 قطعه آلبوم در کتاب موجود است، ولی باتوجه به اینکه دیدگاه صرف آموزشی در اجرای سیدی نداشتهام و بیشتر آن را برای شنیدن اجرا کردم و نه برای آموزش، فکر میکنم استفاده از کتاب برای فراگرفتن قطعات سهلتر و بهتر باشد.
بسیاری معتقدند در آموزش ، خط نت مهم است زیرا دارای ظرافت است ، در نتیجه این آثار موسیقایی چه کمکی به هنرجویان ساز عود میکند؟
البته فکر میکنم در این زمان تقریباً این اتفاق نظر در بین اهالی موسیقی وجود دارد که آگاهی به زبان نتخوانی و فراگیری آن جزو ضروریات است و منافاتی با سایر جنبه های اجرایی - در اینجا روش سینه به سینه - ندارد. مضافاً اینکه ما برای عود با مجموعه بزرگی از ساختههای نوازندگان بزرگ عرب و ترک روبروهستیم که برای اجرای آنها دانستن زبان نت ضروری مینماید.
برای حضور پر رنگتر سازهای ایرانی و شناخته شدهتر شدن آن چه کاری باید انجام دهیم؟
شاید این مهمترین سئوالی است که اگر پاسخ درستی از سوی مسئولان به آن داده شود، گره بسته کار موسیقی بتواند امید به باز شدن داشته باشد. ما تولیدکنندگانی هستیم که متاعی که تولید میکنیم، جسم نیست و از نوع حس و روح است. هرگاه خواستار برخورداری از حقوق خود به عنوان تولیدکننده هستیم با این پاسخ روبرو میشویم که آن چه شما مینوازید و تولید میکنید با ظریفترین و نازکترین عواطف انسانی درگیر است و قیمتی بر آن نمیتوان گذارد، خود را با پرداختن به این مادیات ملوث نکنید.
باشد. قبول! پس از گذشتن سالیان بسیار فرسایشی شدن این مقوله و گرفته شدن انرژیهای بسیار، کوتاه آمدیم و این ظریفترین و نازکترین احساسات را ملوث نخواهیم کرد. حداقل در حالی که در حال اجرای این لحظات ظریف و پرعاطفه هستیم، یکبار هم که شده نشانمان بدهید تا مردم هم ببینند اجرای یک قطعه موسیقی ارزشمندتر است از توپی که به دروازهای مینشیند و اگر بیشتر نباشد، کمتر نیست. هر چند به مدد تکنولوژی، هنرمندی و بالندگی بزرگان موسیقی کشورمان را در نقاط مختلف جهان میبینیم، اما این فرق دارد با وقتی که از رسانه ملی پخش شود و آن خردسال در خانه ببیند در کشورش به موسیقی و نوازنده، مفتخرند و احترامی در خور شأن برای آنها قائل اند. نه اینکه من که سالیان زیادی است حرفهام موسیقی است واهمه داشته باشم از اینکه به پدر و مادری که میپرسند" آیا کودکمان را به راه موسیقی و هنر سوق دهیم؟" بگویم، آری.
انتهای پیام/