سرویس تجسمی هنرآنلاین: هنرمند در تکاپو و ابداعهای اندیشهای خویش، معنای خود و استمرار حیات بشری را میجوید، دنیای هنرمند که محصول خلاق اندیشه اوست، دنیایی است در جریانی دائم، با تجدید بناها، تفکر هنرمند در هر عصر پیرامون انسان، جامعه و تاریخ روشنگر این واقعیت است که فرهنگ در هر دوره، محصول تکاپوی دستهجمعی انسانهاست در خلق واقعیتها و هنر، فرآیند نیروی خلاقه هنرمند است در جریان ادراکها و انتخابها و پاسخی است نیازمندانه در شکلی خلاق به طبیعت.
تفکر درباره سازندگی هنر از یکسو و توجّه بر معنای وسیع فرهنگ از سویی دیگر در جامعهشناسی هنر امروز، تفکری است نوین، اما چندان عنایتی بر آن نیست و مکانی مناسب را در جامعهشناسی هنر معاصر ندارد. اینکه هنر محصول آگاهی هنرمند است و هنرمند محصول آگاهی هر دوره از تاریخ، جهت مخالف هم قرار ندارند، بلکه روشنگر ماهیت تفکر هنرمند است. هنر و فرهنگ شبکه ادراکات مفاهیم انسانی و انبوه ادراکات هنرمند و مجموعه امور عینیت یافتهای از درون اوست.
هنرمند در فعالیتهای هنرمندانهاش آنچه را که بالقوه میان اذهان جمع موجود است در بیرون بیان میکند تا معیارها، قواعد رفتاری و آرمانهایی را خلق کند که معنای وجودی انسان زمان خویش را در بستر روابط اجتماعی رشد بخشد و نیز بطور مداوم باز مییابد که گرایش به دنیای خارج از ذهنیت خویش و نواندیشی در معیارهای هنر از شگفتیهای وجودی انسان است.
انسان به لحاظ مخلوق بودن، محصول رابطهای شگفت میان روح و خالق است. انسان نه تنها در بدن وجود دارد، بلکه دارای معنای بیعدم نیز هست و وجود انسان تعادلی است میان دو جنبه بودن و داشتن درون و برون و به بیانی دیگر هنرمند بطور مداوم در شناخت و فهم معنای درون خویش میگردد.
همه ارزش در بیان هنری بهخاطر آن است که هنرمند دارای موقعیتی بیهمتا برای برونافکنی معنای درون خود است و بهخاطر همین توانایی قادر است خود را به دنیای بیرون از خویش برساند و معنا را از درون به بیرون ببرد و سرانجام خود و جهان پیرامونش را به معنای حقیقی انسان توجه دهد.
هنگامیکه هنرمند پا به محدوده معینی در هنر میگذارد، مرحله ماقبل بیان است و واقعنگری است در جریان هستی. اسباب محرکات و ادراکات هنرمند از پیش معین نیست و هرچند نیازهای بیانی او مشخصتر گردد. تعیینکننده رفتارهای بیانی هنرمند است. هنرمند در تکاپوی زندگی اجتماعی، قواعد و رفتار خود را دائماً میخواند و تعبیر میکند تا به نیازها و شیوههای متعالی زیستن در انسان شکل بخشد، و آنها را در بیرون خلق کند. تفاوت و تمایز اساسی میان هنرمند و مخاطب در میزان تأثیر عوامل زیستی در رفتار آنهاست. تأثیر این عوامل در هنرمند بسیار زیاد است، غالب انسانها زمانی کوتاه پس از دریافت معنای درون خود به همان معنی مبدل میگردند، درحالیکه هنرمند برای یافتن معنای خویش راهی طولانی را در پیش میبیند، البته خصوصیات زیستی در اندیشه هنرمند که مشخصات اساسی تفکر او را شکل میدهد، خصوصیتی است انسانگونه که هنرمند را از قید و بند عوامل رفتاری در جامعیت معنی تا حد زیادی رها میسازد. یعنی براساس همین خصوصیات زیستی است که هنرمند بهسرعت تغییر شکل در معنی نمیدهد. و تبدیل به نوع خود نمیشود، و در نتیجه تکاپوهای ذهنی خویش، عوامل ثابت رفتاری را تعیین و تبیین میدارد.
عینیت در هنر امری اجتماعی برای همه دورههای فرهنگی است و محصولات فکری، ابزار، مصنوعات فنی، اقتصادی، حکومت، مؤسسات و نهادها همه مخلوق فعالیتهای دستهای از نیروهای درونی انسان است که در عرصههای اجتماعی شکل بیرونی یافته است. ماجرای غمانگیز حیات بشر از لحظهای آغاز شد و بیان معنایی پیدا کرد که او را در واقعیتهای خارج، از خویش جدا ساخت و بیاعتنایی به آفریدگار و به بیان دیگر بروز نیروهایی بازدارنده بوجود آمد که جلوههای غیرانسانی را سبب گشت و انسان بهتدریج چنان از ماهیت انسان گونهاش جدا و بیگانه افتاد که هنرمند در مقام ناظر نتوانست خود را در بازیابی، جدا از اثر خویش بداند و این لحظه را بیگانگی انسان با معنای حقیقی خود دانسته و در اینحال درماندگی و سرگردانی انسان را محصول تفکر او دانسته و نیروی خلاقه او را در بیگانه شدن از خویش و احساس غربتزدگی قوت بخشیده است.
چنانچه پیش از این اشاره کردیم، مشروعیت حیات هنرمند را در نظامهای فرهنگی و مؤسسات اجتماعی، که دارای تمایل شدید به جدایی و بیگانگی از سازندگان خود است را برخواهیم شمرد و در این میان تمایل به پدیدههای تبلیغی از پدیدههای دیگر عمیقتر و شدیدتر است و مؤسسات فرهنگی بهعنوان اتصالدهنده افراد و تهنشین شدن امر عینیت یافته انسانی، دارای نهادهایی از پیش ساخته بوده و در جریان هستیشناسی اجتماع، خودبهخود در تعریف و تفسیر از ایفای نقش هنرمندانه، حتی با ایفای نقشهای متعدد اجتماعی نیز متضمن نوعی از خودبیگانگی است، زیرا هنرمند نه تنها جزئی از اجتماع است، بلکه در هر لحظهای که نقشی ایفا میکند، پارهای از خویشتن خویش را از معنی درون به بیرون پرتاب میدارد. تا اینجا از دو لحظه اساسی در حیات اجتماعی هنرمند سخن گفتیم، لحظه نخست در بیرونافکنی هنرمند و لحظه دومین، در عینی شدن خلاقیتهای ذهنی هنرمند. در این لحظه میراث فرهنگی و قواعد رفتاری و ارزشهای اجتماعی که حاصل فعالیتهای هنری است در شخصیت هنرمند ادغام است.
هنرمند با تمایلی درونی به فرآوردههای تفکری خود گردن مینهد تا آنها را بر خود پذیرا گردد و در پذیرش این مفهوم است که شخصیت هنرمند در معنی، جنبه ذهنی ندارد. بلکه، مفهوم یک فرهنگ است. یعنی، فرهنگی که در خارج از قلمرو ذهن آدمی است و عینی است و همان شخصیت انسانی است که جلوهگاه ذات خالق است.
اما، چنانچه پیش از این ذکر شد از آنجایی که هنرمند تابع بیچون و چرای عوامل خلقت در زیست است ازاینرو هنگامی که پا به جهان میگذارد وجودی است که نیازمند تلاش و محرکات است و برای او واکنشهای فرهنگی جانشین عوامل ثابت زیستی در نهادهای اجتماعی نیست، بهخاطر آنکه نهادهای اجتماعی خود فرآوردههای فرهنگ هستند، نه آن تسلط غرایز. پس بقا و دوام هر اندیشه همواره بستگی به ثبات هر نهاد دارد. حال ببینیم چه رابطهای این دو معنا را به یکدیگر پیوند میبخشد و انسجام هرلحظه با دیگری چگونه جنبهای را با یک منظومه در قالب هستی و معنی نظام میدهد. زمان، موجودیتی است شرطی و شرط ماقبل خود را نفی میکند و این منظومه نشان میدهد که تمام واحد زمان، همان چیزی است که جامعهشناسی غربی از آن غافل مانده است و از همین روست که نتوانسته به نزاع کهن میان نظریههای دوقطبی جامعهشناسی در هنر یعنی اصالت "فردگرایانه" و "اصالت واقعبینانه اجتماعی" فایق آید.
در مفهوم اول همه توجه به لحظه نخستین در منظومه مورد نظر است و کمتر به لحظه دوم میپردازد و آفرینشهای هنرمندانهای که مؤسسات و نهادهای اجتماعی با وجدان جمعی بر آن تأکید میکنند در جستجوی خود و از لابهلای همین معنی است، که جریان دومی که ذکر آن گذشت در برابر نظریه نخستین قرار میگیرد و اصالت واقعبینانهای در معنای هنر قائل میشود، این نظریه به لحظه دوم در منظومه موردنظر تأکید میکند. شایعترین این نظریهها، نظریه "امیل دورکیم" پیرامون جامعهشناسی هنر و نهادهای اجتماعی است که مؤسسه و نهادهای اجتماعی به گفته "دورکیم" امری اجتماعی در هنر است و امر اجتماعی دارای واقعیتی ممتاز و مستقل در ساختهای ذهنی هنرمند نیست و تصویر خارجی است که همچون شیئی خارج از قلمرو ذهن و تصورات آدمی است که واقعیت دارد و وجود خود را بر فرد و مخاطب تحمیل میکند.
همه این خصوصیات تجربی، در دومین دوره هستیپذیری اجتماعی هنرمند دیده میشود. ساختههای هنرمند وقتی که تهنشین شد و گزیده گردید و بهصورت میراث فرهنگی در آمد، به هیئت یک امر اجتماعی رخ مینماید و در بیگانه بودن با معنی و هستی اندیشهای مقهورکننده میگردد. بنابراین برای پیروان این نظریه در جامعهشناسی، هنر نهادی است عینی و عینیّت یافته که اجتماع را مورد تحقیق قرار میدهد و درست بههمین خاطراست که موضوع جامعهشناسی در هنر امری خارج نیست و میتوان آن را با استفاده از روشهای شناخت ارزشها در فرهنگ یعنی همان تطبیق علوم هستی بهطور علمی و فرهنگی مورد بررسی قرار داد.
به بیان دیگر، طبیعت با همه وسعتش واحد است و پدیده فرهنگی موضوع اصل و قوانین ناشی از ارزشهای فرهنگی، جملگی طبیعی هستند و از اینرو پدیدههای اجتماعی در هنر قابل تحقیق فرهنگی بوده و جامعهشناسی در هنر، روش علوم فرهنگی را بهکار میگیرد و امور اجتماعی را بهعنوان عین خارجی از بیرون مورد تحقیق قرار میدهد.
بدینترتیب به سلطه نهادها و سازمانهای اجتماعی بر هنرمند تأکید زیاد نمیتوان داشت و این امور نقطه عطف تحقیقات فرهنگی در جامعهشناسی هنر است، هنرمند فراموش نمیکند که سازمان و نظامهای اجتماعی، همه توجه در جامعهشناسی هنر را به خود معطوف داشته و معنای درونی هنر را به هیچ میانگارند.
سوم از این منظومه، واحد هستی است، که بیشتر موردنظر بوده و توجه به این معنا است که در برخوردها جریان ذهنی شدن ارزش فرهنگ در اجتماع، مفهوم ذهنی هنر است که آن را اجتماعی شدن تفکر مینامند. و اجتماعی شدن تفکر در دورهای از نبوغ هنری بروز میکند که هنرمند دیدی بالاتر از وقوع مییابد و قرار است نقشهایی را ایفا کند که در طول زمان بیانکننده معنای زمان خویش باشد و رفتهرفته بتواند عامل نقشدهنده همان اصلی باشد که تعمیم یافته نظام فرهنگی بوده است.
اما خویشتن هنرمند، همان برآیندی است که از نیروهای درونی و روابطی که با اجتماع و نظام فرهنگی خود دارد، شکل میپذیرد.
در این حال، حیات اجتماعی هنرمند، مجموعهای بههم پیوسته از لحظاتی است که در یک منظومه واحد انسجام میپذیرد که همه اینها را میتوان در این گفته خلاصه کرد که هنرمند نظامدهنده فرهنگ است و فرهنگ آفریننده ارزشها. اینها، همه روشنگر آنست که تاریخ هنر سرشار از یک هیجان دائمی میان هنرمند و مخاطبان است و دردناک بودن حیات هنرمند از قهر طبیعت یا ناتوانی او در برابر نیروهای از پیش ساخته طبیعی سرچشمه نگرفته، بلکه ماجرای غمانگیز زندگی هنرمند ناشی از ناتوانی سازمان و نهادهای اجتماعی از پیش تعیین شده در برابر خلاقیتهای فکری و بازوی محتوایی در هنر بوده است.
بههرحال، برای ذهن و اندیشه انسان حقیقتجو دشوار است پذیرش این معنی که در عصر امروزین، آنهایی که معنای هنرمند را بهخود تخصیص دادهاند ناتوان از درک اندیشهای عالی باشند که برآیند نیروهای درونی هنرمندی است که مشتق از انسان ناب است. چرا که همه اینها، مجموعه درونی بههم پیوستهی یک منظومه واحد هستند.
سهراب هادی