سرویس تجسمی هنرآنلاین: "از کجا واژگانی بیابم که گویای پیچیدگی هنر باشد؟" این سوالی است که عباس دانشوری استاد تاریخ هنر و مدیر گروه هنر دانشگاه ایالتی کالیفرنیا و پژوهشگر هنر، هنگام مواجهه نخستین با آثار فریده لاشایی از خود میپرسد. این سوال اما سوال مهمی است، فریده لاشایی نقاش، نویسنده و مترجم با انبوهی آثار در موضوعات و مدیاهای گوناکون با نگاهی نگران به جهان، آثاری را خلق کرده است که برای هر مخاطبی تاثیرگذار است.
او خود در مصاحبه با گلناز محمدی که در شماره 38 مجله هنر فردا در سال 91 منتشر شده است، درباره اینکه چگونه هنرمندی است گفته است: "از آنچه که بر من گذشته کلاژ میسازم. دوست دارم همه آنچه را که تجربه کردهام، تلفیق کنم، چون دورانهای مختلفی را از سر گذراندهام. پراکندگی مشخصه زندگی امروز است. مرزهای حرفهای امروز در حال محو شدن هستند. کلاژ از خود کار فراتر میرود... و بدین نحو فضای کاری مرا گستردهتر میکند. این از بین رفتن مرزهای حرفهای به من این آزادی را داده است که در زمینههایی که قبلا به علت محدودیتهای تعاریف حرفهای بسته بودند، فعالیت کنم. این آزادی که در محیطهای گوناگون بسیار متفاوتی شناور باشم و به یک هویت مشخصا تعریف شده بسنده نکنم برایم لذت فوقالعادهای به همراه دارد."
فریده لاشایی هنر را چه ترجمه باشد چه نقاشی به شکل کلاژ میبیند حتی داستانش "شال با مو" نیز همین حالت کلاژگونه را دارد. او در مصاحبه با لیلی فرهادپور درباره رمان "شال با مو" گفته است: "من میخواستم یک کلاژ درست کنم. مثل کارهای مدرن نقاشی. من بیشکل بودن راوی را دوست داشتم.... اصلاً ساختارش هم شبیه نقاشیهایم است. تیکه تیکه بودن و بیربطی، مانند لحظات بدون ربط زندگی در عین ربط داشتن. یک نوع کلاژ. کلاژی مبهم و کمی سخت. ولی اگر کشش داشته باشد، زیبایی داشته باشد، خوانند آن را دنبال خواهد کرد. این جوری راحتترم. یعنی در نوعی درهم برهمی یک جوری خودم را گم میکنم."
نقاشیهای لاشایی نیز شکلی دیگر از این کلاژ مبهم هستند، اما شاید ویدئوهای فریده لاشایی این علاقه غیر قابل انکار او به ساخت و پرداخت کلاژ را بیشتر و بهتر از باقی آثار او نشان دهد. ویدئوهای لاشایی مجموعههایی از انیمیشن، صدا، نقاشی و البته هنر تدوین و فیلمسازی هستند. او تکههای مختلف هر چیز را جدا کرده و با هم چسباندن و با آنها اثری جدید خلق میکند اثری که این بار به جای بوم نقاشی، زیر نور پروجکشن و در تاریکی فضا ارائه میشود اما کارکرد و ماهیت خود را از دست نمیدهد زیرا هر تکه از نور که بر آن میتابد بخشهایی از نقاشی دوباره پیدا میشود هرچند این بار نقاشی بخشی از تصویری است که نور بر پرده میتاباند.
نمایشگاه "در جستوجوی گمشده" که این روزها در موزه هنرهای معاصر تهران برپا شده است نیز همین ویژگی کلاژگونه مورد نظر لاشایی را حفظ کرده است. در این نمایشگاه نه فقط آثار فریده لاشایی که 46 اثر از آثار هنرمندان ایرانی و بینالمللی گنجینه موزه هنرهای معاصر نیز روی دیوار رفتهاند، هر یک از این آثار در حقیقت تکهای از کلاژ بزرگی به نام فریده لاشایی هستند، آنها آثاری هستند که در حقیقت بیش از هر اثر تجسمی بر لاشایی تاثیرگذاشته و البته او را به سمت مسیر درست هنری او رهنمون شدهاند.
در این بخش، آثاری از هنری لوترک، جکسون پولاک، مارک روتکو، آلبرتو جیاکومتی، منوچهر یکتایی، سهراب سپهری، فریده لاشایی، ناصر عصار، هنری ون دوالد، فرانسیس بیکن، اندی وارهول، کلاوس اولنبرگ، روی لیختن اشتاین، جاسپر جونز، بهمن محصص، منصور قندریز، حسین زندهرودی کامیل پیسارو، کلود مونه و ... روی دیوارهای خاکستری رنگ موزه هنرهای معاصر قرار گرفتهاند.
راهی لانه خرگوش در سرزمین عجایب شوید
اما در گالری شماره 1 موزه هنرهای معاصر نخستین آثار فریده لاشایی که به شیوههای عموما رئالیستی یا با نوعی امپرسیونیسم خام دستانه خلق شدهاند به نمایش گذاشته شده است. در حقیقت این بخش فریده لاشایی را در آغاز راه نقاشی نشان میدهد، همانطور که عکسها و مدارک قدیمی موجود در نمایشگاه نیز او را در نخستین سالهای عزیمت به آلمان برای تحصیل نشان میدهد.
در رواق گالری شماره 2 بخشی از کارهای لاشایی با شیشه به نمایش گذاشته شده است که وجه دیگری از این هنرمند را به مخاطب نشان میدهد. این کارهای شیشهای در کنار طرحهای او برای گلدانهای روزنتال، آثار این بخش را تکمیل میکنند. اما در خود گالری 2 بخشی از کارهای کوچک لاشایی روی کاغذ که به دو مجموعه "درختان" و "گلدانها"ی او تعلق دارد روی دیوار رفته است. این آثار در سالهای مختلف دهه چهل و پنجاه خلق شدهاند و به این ترتیب سیر تاریخی نمایشگاه کمی به جلو حرکت میکند.
در رواق گالری شماره 3 متون، کتابها و مقالههای فریده لاشایی به نمایش گذاشته شده است. بر دیوار دو سوی این بخش نوشتههایی از فریده لاشایی درباره برشت نیز دیده میشود و نقاشی مردی در فضایی آبیرنگ نیز از دیگر آثاری است که در این بخش به نمایش گذاشه شده است.
گالری شماره 4 اما حجم بیشتری از آثار لاشایی را در خود جمع کرده است، آثاری از مجموعه "گلدانها"، "اسبها"، "مینیاتورها"، آثار حجمی، پرترهای از هدایت و خودنگارهای از خود هنرمند به نمایش گذاشته شده است.
گلدانها در سال 1366 خلق شدهاند، فضایی مینیمال دارند و در آنها تنها گلدانهایی بر زمینه سفید دیده میشوند. این مجموعه در واقع تلاقی علاقهمندی لاشایی به ساخت شیشه و کریستال و همینطور نقاشی از طبیعت را نشان میدهد. اسبها نیز در سال 1368 شکل گرفتهاند و برخلاف مجموعه قبلی که آثاری ایستا را به نمایش میگذاشت این اسبها فضای اکسپرسیو داشته، در آنها خطهای قوی و سریع دیده میشود که این اسبهای در حال حرکت را تصویر کردهاند. مینیاتورها نیز در سالهای دهه 60 و بین سالهای 66 تا 68 خلق شدهاند و در آنها فضایی معلق میان نقاشی انتزاعی و فیگور دیده میشود. با این حال از آثار انتزاعی این مجموعه میتوان حرکت لاشایی به سمت نوعی بیان انتزاعی و شاعرانه را متوجه شد.
همچنین در یکی دیگر از بخشهای این گالری ویدئو پرترهای درباره فریده لاشایی ساخته مانی حقیقی و با عنوان "ماندن" پخش میشود. این ویدئو در سال 1381 ساخته شده است و در آن فریده لاشایی از دنیای گسترده هنری خود حرف میزند.
گالری شماره پنج آثاری از سه مجموعه "انارها و درختان" و "شاخسار در تاریکی" به همراه تعدادی دیگر از آثار لاشایی روی دیوار رفته است که در فاصله سالهای 79 تا 87 خلق شدهاند.
در گالری شماره شش دستنوشتهها و یادداشتهای لاشایی از کتاب "شال با مو" به نمایش گذاشته شده است که تابلوی جلد این کتاب نیز برای مخاطبان جالب توجه است.
اما در گالری شماره هفت ویدئوآرتهای فریده لاشایی به نمایش گذاشته شده است، "پیش درآمد خرگوش و سرزمین عجایب"، "قل خوردن در سوراخ خرگوش" و "من از سرزمینی به نام ایدئولوژی میآیم" به نمایش گذاشته شده است و در راهروی این گالری نیز ویدئوی "قاپیدن ماه" درون حجمی با عنوان چاه آبی فلزی بر حال پخش است.
همچنین در گالری شماره هشت نیز دو ویدئو در حال نمایش است که عنوان آنها ذکر نشده است. در رواق این گالری اما ویدئوی مشهور "العمل" با تکههای از دیکتاتور بزرگ چاپلین و همینطور صدای ام کلثوم پخش میشود که پیش از این در بیینال سیدنی به نمایش درآمده است.
بخش قابل توجهی از نمایشگاه "در جستوجوی گمشده" به ویدئوآرتهای لاشایی اختصاص دارد که بخشی از علاقه او به کلاژ را تشکیل میدهد. او خود در مصاحبه با مجله هنرفردا گفته است: "ویدئو نوعی جرقه و اتفاق غیر قابل پیشبینی را در نقاشی ایجاد میکند و خاصیت آشنای آن را میزداید. حیرتی را برمیانگیزاند. هنگامی که ویدئو قطع میشود طبیعت نقاشی تغییر میکند و دیگر آن نقاشیای که اول دیدهایم نیست و معنی دیگری را در بطن خود میآفریند. "
او همچنین در همان مصاحبه در پاسخ به چگونگی شکلگیری ویدئوی "العمل" نیز توضیح داده است: "این ویدئو را در زمان انقلاب اخیر مصر ساختم. مشغول چیدمانی در مورد قمرالملوک وزیری بودم که برایم شخصیت بسیار مهم و عزیزی است و میخواستم مشابه او را در فرهنگهای دیگر بیابم. بنابراین ادیت پیاف، ام کلثوم و ... را در نظر داشتم و بعد... آنچه که در مصر میگذشت مشغولیت تمام ذهنم شد و روی کار اولیهام تاثیر گذاشت و متحولش کرد. چاپلین در نقش دیکتاتور بزرگ در آن است و با کره زمین بازی میکند و نیمرخ ام کلثوم مثل قرص ماه در بالای نقاشی پدیدار میشود. انگار به چاپلین که با رقص مضحکی در نقش هیتلر با کره زمین بازی میکند، مینگرد. این ویدئو از به هم وصل کردن 2500 تصویر بریده شده از هیکل چاپلین ساخته شده است ولی در آخر فقط صدای ام کلثوم است که مانده است و میماند."
نمایشگاه˝در جستوجوی گمشده: فریده لاشایی˝ تا 29 اسفندماه در موزه هنرهای معاصر تهران واقع در خیابان کارگر شمالی، جنب پارک لاله، برپاست و علاقهمندان میتوانند جهت بازدید از این نمایشگاه، روزهای یکشنبه تا پنجشنبه هر هفته از ساعت ۱۰ صبح تا ۷ عصر و جمعهها از ساعت ۳ تا ۷ عصر بهجز شنبهها و تعطیلات رسمی به موزه هنرهای معاصر تهران مراجعه و یا جهت کسب اطلاعات بیشتر با شماره تلفن ۸۸۹۵۱۹۶۵ تماس حاصل کنند.
انتهای پیام/