سرویس تجسمی هنرآنلاین: "از کجا واژگانی بیابم که گویای پیچیدگی هنر باشد؟" این سوالی است که عباس دانشوری استاد تاریخ هنر و مدیر گروه هنر دانشگاه ایالتی کالیفرنیا و پژوهشگر هنر، هنگام مواجهه نخستین با آثار فریده لاشایی از خود می‏‌پرسد. این سوال اما سوال مهمی است، فریده لاشایی نقاش، نویسنده و مترجم با انبوهی آثار در موضوعات و مدیاهای گوناکون با نگاهی نگران به جهان، آثاری را خلق کرده است که برای هر مخاطبی تاثیرگذار است.

او خود در مصاحبه با گلناز محمدی که در شماره 38 مجله هنر فردا در سال 91 منتشر شده است، درباره اینکه چگونه هنرمندی است گفته است: "از آنچه که بر من گذشته کلاژ می‌‏سازم. دوست دارم همه آنچه را که تجربه کرده‎ام، تلفیق کنم، چون دوران‎های مختلفی را از سر گذرانده‌ام. پراکندگی مشخصه زندگی امروز است. مرزهای حرفه‎ای امروز در حال محو شدن هستند. کلاژ از خود کار فراتر می‌رود... و بدین نحو فضای کاری مرا گسترده‎تر می‏‌کند. این از بین رفتن مرزهای حرفه‎ای به من این آزادی را داده است که در زمینه‎هایی که قبلا به علت محدودیت‌های تعاریف حرفه‏‌ای بسته بودند، فعالیت کنم. این آزادی که در محیط‎های گوناگون بسیار متفاوتی شناور باشم و به یک هویت مشخصا تعریف شده بسنده نکنم برایم لذت فوق‎العاده‌ای به همراه دارد."

فریده لاشایی هنر را چه ترجمه باشد چه نقاشی به شکل کلاژ می‎بیند حتی داستانش "شال با مو" نیز همین حالت کلاژگونه را دارد. او در مصاحبه با لیلی فرهادپور درباره رمان "شال با مو" گفته است: "من می‌خواستم یک کلاژ درست کنم. مثل کارهای مدرن نقاشی. من بی‌شکل بودن راوی را دوست داشتم.... اصلاً ساختارش هم شبیه نقاشی‌هایم است. تیکه تیکه بودن و بی‌ربطی،‌ مانند لحظات بدون ربط زندگی در عین ربط داشتن. یک نوع کلاژ. کلاژی مبهم و کمی سخت. ولی اگر کشش داشته باشد،‌ زیبایی داشته باشد،‌ خوانند آن را دنبال خواهد کرد. این جوری راحت‌ترم. یعنی در نوعی درهم برهمی یک جوری خودم را گم می‌کنم."

نقاشی‎های لاشایی نیز شکلی دیگر از این کلاژ مبهم هستند، اما شاید ویدئوهای فریده لاشایی این علاقه غیر قابل انکار او به ساخت و پرداخت کلاژ را بیشتر و بهتر از باقی آثار او نشان دهد. ویدئوهای لاشایی مجموعه‎هایی از انیمیشن، صدا، نقاشی و البته هنر تدوین و فیلمسازی هستند. او تکه‌های مختلف هر چیز را جدا کرده و با هم چسباندن و با آنها اثری جدید خلق می‎کند اثری که این بار به جای بوم نقاشی، زیر نور پروجکشن و در تاریکی فضا ارائه می‏‌شود اما کارکرد و ماهیت خود را از دست نمی‎دهد زیرا هر تکه از نور که بر آن می‌تابد بخش‌هایی از نقاشی دوباره پیدا می‎شود هرچند این بار نقاشی بخشی از تصویری است که نور بر پرده می‎تاباند.

نمایشگاه "در جست‎وجوی گمشده" که این روزها در موزه هنرهای معاصر تهران برپا شده است نیز همین ویژگی کلاژگونه مورد نظر لاشایی را حفظ کرده است. در این نمایشگاه نه فقط آثار فریده لاشایی که 46 اثر از آثار هنرمندان ایرانی و بین‏‌المللی گنجینه موزه هنرهای معاصر نیز روی دیوار رفته‌اند، هر یک از این آثار در حقیقت تکه‎ای از کلاژ بزرگی به نام فریده لاشایی هستند، آنها آثاری هستند که در حقیقت بیش از هر اثر تجسمی بر لاشایی تاثیرگذاشته و البته او را به سمت مسیر درست هنری او رهنمون شده‎اند.

در این بخش، آثاری از هنری لوترک، جکسون پولاک، مارک روتکو، آلبرتو جیاکومتی، منوچهر یکتایی، سهراب سپهری، فریده لاشایی، ناصر عصار، هنری ون دوالد، فرانسیس بیکن، اندی وارهول، کلاوس اولنبرگ، روی لیختن اشتاین، جاسپر جونز، بهمن محصص، منصور قندریز، حسین زنده‌رودی کامیل پیسارو، کلود مونه و ... روی دیوارهای خاکستری رنگ موزه هنرهای معاصر قرار گرفته‌اند.

راهی لانه خرگوش در سرزمین عجایب شوید

اما در گالری شماره 1 موزه هنرهای معاصر نخستین آثار فریده لاشایی که به شیوه‌های عموما رئالیستی یا با نوعی امپرسیونیسم خام دستانه خلق شده‌اند به نمایش گذاشته شده است. در حقیقت این بخش فریده لاشایی را در آغاز راه نقاشی نشان می‏‌دهد، همانطور که عکس‎ها و مدارک قدیمی موجود در نمایشگاه نیز او را در نخستین سال‌های عزیمت به آلمان برای تحصیل نشان می‌دهد.

در رواق گالری‌ شماره 2 بخشی از کارهای لاشایی با شیشه به نمایش گذاشته شده است که وجه دیگری از این هنرمند را به مخاطب نشان می‎دهد. این کارهای شیشه‌ای در کنار طرح‌های او برای گلدان‌های روزنتال، آثار این بخش را تکمیل می‌کنند. اما در خود گالری 2 بخشی از کارهای کوچک لاشایی روی کاغذ که به دو مجموعه "درختان" و "گلدان‎ها"ی او تعلق دارد روی دیوار رفته است. این آثار در سال‌های مختلف دهه چهل و پنجاه خلق شده‌اند و به این ترتیب سیر تاریخی نمایشگاه کمی به جلو حرکت می‏‌کند.

در رواق گالری شماره 3 متون، کتاب‌ها و مقاله‎های فریده لاشایی به نمایش گذاشته شده است. بر دیوار دو سوی این بخش نوشته‎هایی از فریده لاشایی درباره برشت نیز دیده می‏‌شود و نقاشی مردی در فضایی آبی‎رنگ نیز از دیگر آثاری است که در این بخش به نمایش گذاشه شده است.

گالری شماره 4 اما حجم بیشتری از آثار لاشایی را در خود جمع کرده است، آثاری از مجموعه "گلدان‎ها"، "اسب‎ها"، "مینیاتورها"، آثار حجمی، پرتره‌ای از هدایت و خودنگاره‎ای از خود هنرمند به نمایش گذاشته شده است.

گلدان‎ها در سال 1366 خلق شده‎اند، فضایی مینی‎مال دارند و در آنها تنها گلدان‎هایی بر زمینه سفید دیده می‎شوند. این مجموعه در واقع تلاقی علاقه‎مندی لاشایی به ساخت شیشه و کریستال و همین‌طور نقاشی از طبیعت را نشان می‏‌دهد. اسب‌ها نیز در سال 1368 شکل گرفته‎اند و برخلاف مجموعه قبلی که آثاری ایستا را به نمایش می‎گذاشت این اسب‌ها فضای اکسپرسیو داشته، در آنها خط‎های قوی و سریع دیده می‎شود که این اسب‌های در حال حرکت را تصویر کرده‌اند. مینیاتورها نیز در سال‎های دهه 60 و بین سال‌های 66 تا 68 خلق‎ شده‌اند و در آنها فضایی معلق میان نقاشی انتزاعی و فیگور دیده می‏‌شود. با این حال از آثار انتزاعی این مجموعه می‎توان حرکت لاشایی به سمت نوعی بیان انتزاعی و شاعرانه را متوجه شد.

همچنین در یکی دیگر از بخش‎های این گالری ویدئو پرتره‎ای درباره فریده لاشایی ساخته مانی حقیقی و با عنوان "ماندن" پخش می‎شود. این ویدئو در سال 1381 ساخته شده است و در آن فریده لاشایی از دنیای گسترده هنری خود حرف می‏‌زند.

گالری شماره پنج آثاری از سه مجموعه "انارها و درختان" و "شاخسار در تاریکی" به همراه تعدادی دیگر از آثار لاشایی روی دیوار رفته است که در فاصله سال‎های 79 تا 87 خلق شده‎اند.

در گالری شماره شش دست‎نوشته‌ها و یادداشت‎های لاشایی از کتاب "شال با مو" به نمایش گذاشته شده است که تابلوی جلد این کتاب نیز برای مخاطبان جالب توجه است.

اما در گالری شماره هفت ویدئوآرت‎های فریده لاشایی به نمایش گذاشته شده است، "پیش درآمد خرگوش و سرزمین عجایب"، "قل خوردن در سوراخ خرگوش" و "من از سرزمینی به نام ایدئولوژی می‎آیم" به نمایش گذاشته شده است و در راهروی این گالری نیز ویدئوی "قاپیدن ماه" درون حجمی با عنوان چاه آبی فلزی بر حال پخش است.

همچنین در گالری شماره هشت نیز دو ویدئو در حال نمایش است که عنوان آنها ذکر نشده است. در رواق این گالری اما ویدئوی مشهور "العمل" با تکه‎های از دیکتاتور بزرگ چاپلین و همین‎طور صدای ام کلثوم پخش می‏‌شود که پیش از این در بی‌ینال سیدنی به نمایش درآمده است.

بخش قابل توجهی از نمایشگاه "در جست‎وجوی گمشده" به ویدئوآرت‏‌های لاشایی اختصاص دارد که بخشی از علاقه او به کلاژ را تشکیل می‌دهد. او خود در مصاحبه با مجله هنرفردا گفته است: "ویدئو نوعی جرقه و اتفاق غیر قابل پیش‌بینی را در نقاشی ایجاد می‎کند و خاصیت آشنای آن را می‌زداید. حیرتی را برمی‌انگیزاند. هنگامی که ویدئو قطع می‌شود طبیعت نقاشی تغییر می‌کند و دیگر آن نقاشی‌ای که اول دیده‌ایم نیست و معنی دیگری را در بطن خود می‌آفریند. "

او همچنین در همان مصاحبه در پاسخ به چگونگی شکل‌گیری ویدئوی "العمل" نیز توضیح داده است: "این ویدئو را در زمان انقلاب اخیر مصر ساختم. مشغول چیدمانی در مورد قمرالملوک وزیری بودم که برایم شخصیت بسیار مهم و عزیزی است و می‎خواستم مشابه او را در فرهنگ‎های دیگر بیابم. بنابراین ادیت پیاف، ام کلثوم و ... را در نظر داشتم و بعد... آنچه که در مصر می‎گذشت مشغولیت تمام ذهنم شد و روی کار اولیه‎ام تاثیر گذاشت و متحولش کرد. چاپلین در نقش دیکتاتور بزرگ در آن است و با کره زمین بازی می‎کند و نیم‌رخ ام کلثوم مثل قرص ماه در بالای نقاشی پدیدار می‌شود. انگار به چاپلین که با رقص مضحکی در نقش هیتلر با کره زمین بازی می‎کند، می‎نگرد. این ویدئو از به هم وصل کردن 2500 تصویر بریده شده از هیکل چاپلین ساخته شده است ولی در آخر فقط صدای ام کلثوم است که مانده است و می‎ماند."

نمایشگاه˝در جست‎وجوی گمشده: فریده لاشایی˝ تا 29 اسفندماه در موزه هنرهای معاصر تهران واقع در خیابان کارگر شمالی، جنب پارک لاله، برپاست و علاقه‌مندان می‌توانند جهت بازدید از این نمایشگاه، روزهای یکشنبه تا پنج‌شنبه هر هفته از ساعت ۱۰ صبح تا ۷ عصر و جمعه‌ها از ساعت ۳ تا ۷ عصر به‌جز شنبه‌ها و تعطیلات رسمی به موزه هنرهای معاصر تهران مراجعه و یا جهت کسب اطلاعات بیشتر با شماره تلفن ۸۸۹۵۱۹۶۵ تماس حاصل کنند.

انتهای پیام/