سرویس تجسمی هنرآنلاین: مهرداد صدری هنرمند ایرانی ساکن اتریش است که مدتی قبل آثار او در موزه هنرهای معاصر به نمایش گذاشته شد. زندگی، تحصیل و تدریس در اتریش آن هم به مدت بیش از چهار دهه موجب شده است که او نگاهی ویژه خود را به هنر داشته باشد هرچند او خود معتقد است که مخاطب اروپایی آثارش را شرقی می‎پندارد. صدری به گفته خودش معلم خوبی است و از روند فعالیت هنری‌اش همیشه راضی بوده است با او به گفت‌وگو نشستیم تا با زندگی و آثار این هنرمند بیشتر آشنا شویم.

آقای صدری شما سال‎هاست در خارج از ایران زندگی می‌‏کنید و به همین دلیل ممکن است مخاطبان ایرانی آشنایی چندانی با شما نداشته باشند بد نیست کمی از خودتان بگویید.

من در تهران و در سال ۱۳۲۳ به دنیا آمدم و در خانواده‌ای خیلی باز و راحتی در محله شاهپور، گذر وزیر دفتر زندگی می‏‌کردم. فضای خانواده ما بسیار آزاد بود و به همین دلیل ما مسیر زندگی را به هر شکلی که دوست داشتیم انتخاب کردیم. تا ۱۲ سالگی در این محله زندگی کردم سپس همراه با خانواده به شمال شهر نقل مکان کردیم و تا زمانی که برای ادامه تحصیل عازم وین شدم در این بخش از تهران زندگی می‎کردم. من کودک گوشه‎گیری بودم و تا امروز هم این ویژگی در من باقی مانده است. اصلا مثل باقی بچه‌ها به فوتبال بازی کردن در کوچه و خیابان علاقه‌ای نداشتم، بیشتر اوقات در میان درخت‎های قدیمی حیات بازی می‏‌کردم یا بالای این درخت‎ها بودم. با خواهر و برادرها هم چندان نمی‏‌جوشیدم و تنهایی بازی کردن را ترجیح می‏‌دادم. در مدرسه هم برخلاف بچه‎های دیگر که یا معلم را اذیت می‏‌کردند یا درس می‎خواندند من مشغول کشیدن شکل‎هایی برای خودم بودم و نقاشی می‌‏کردم.

از چه زمانی نقاشی را به شکل جدی آغاز کردید؟ آیا در دوران کودکی یا نوجوانی نزد معلم خاصی آموزش دیده‌اید؟

خیر، من اصلا به چنین مسائلی فکر نمی‏‌کردم. فقط نقاشی و کارهای دستی را دوست داشتم. در دوران دبیرستان قهرمان‌های فیلم‎ها را با مداد کنته طراحی می‌‏کردم و به دیوار اتاقم می‏‌زدم. فکر می‎کردم چون به کار هنری علاقه دارم باید معماری بخوانم، به اینکه نقاشی را به عنوان یک حرفه انتخاب کنم فکر نمی‏‌کردم. با این حال زمانی که در دانشگاه هنرهای زیبای وین برنامه‎های درسی و فضای دانشگاه را دیدم متوجه شدم که رشته‎ای که باید بخوانم معماری نیست و بهتر است نقاشی را دنبال کنم. در واقع من مستقیم به سراغ نقاشی نرفتم به صورت اتفاقی در دانشگاه با بخشی آشنا شدم که هنرهای تجسمی را به شکل آزاد و بدون تقسیم‎بندی کار می‎کردند. من این فضا را برای تحصیل انتخاب کردم؛ آنجا چون محدودیتی وجود نداشت دانشجو می‌‏توانست علاقه‏‌مندی خود را پیدا کرده و ادامه دهد.

چه شد که اتریش را برای ادامه تحصیل انتخاب کردید؟

معمول است که همه برای خواندن هنر راهی ایتالیا می‏‌شوند، من به این دلیل برای تحصیل به اتریش رفتم که دو برادر بزرگ‌تر من در این کشور معماری و علوم سیاسی خوانده بودند، در واقع اتریش از قبل برای من از سوی خانواده انتخاب شده بود. دانشگاه برای من بسیار تازگی داشت زیرا از محیط آموزشی ایران به آن فضا وارد شده بودم. از آنجا که آدم گوشه‎گیری بودم دوست داشتم دوستانم را خودم انتخاب کنم و در دانشگاه چون آدم‎ها هم‎فکر من بودند دوستان خوبی پیدا کردم.

شما پیش از دانشگاه آموزش نقاشی ندیده بودید، در دانشگاه چطور نقاشی را ادامه دادید یا اساسا برای تحصیل در این رشته پذیرفته شدید؟

اتفاقا اینکه من آموزش نقاشی ندیده بودم در پذیرفته شدن من تاثیرگذار بود. به خاطر دارم جوان ایرانی دیگری بود که بسیار خوب نقاشی می‎کرد، با این حال در امتحان ورودی دو سال پیاپی پذیرفته نشد. استادم به من گفت به ایشان بگویید کارش خیلی خوب است اما او را انتخاب نخواهیم کرد زیرا در این دانشگاه به دنبال کسانی هستیم که شخصیت هنری آنها شکل نگرفته باشد تا بتواند در اینجا پرورش پیدا کند. به همین دلیل نداشتن پیشینه نقاشی برای من بسیار خوب بود.

در دانشگاه نخستین آموزش‎های نقاشی برای شما چگونه بود؟

ما مبانی نظری و عملی نقاشی را به شکل همزمان می‏‌گذراندیم. صبح‎ها در کلاس استادی بسیار سخت‎گیر، کارهای عملی را انجام می‎دادیم. آثار ما هر دو هفته یک بار به دیوار زده می‎شد و همه دانشجویان و استادان درباره این آثار صحبت می‏‌کردند؛ به این ترتیب دانشجو از قوت ضعف کار خود آگاه می‏‌شد و می‎توانست مسیر هنری‌اش را پیدا کند.

شما مدت‎ها در اتریش به تدریس هنر مشغول بودید، اکنون هم مدرس دانشگاه هستید؟

من از سال ۱۹۸۴ تدریس را آغاز کردم به دلیل اینکه دوست داشتم کار هنری خودم را دنبال کنم کمی زودتر از موعد تقاضای بازنشستگی دادم. من ۲۵ سال تدریس کردم، به این کار نیز بسیار علاقه‌مند هستم و معتقدم اگر تجربه تدریس نداشتم در کار هنری نیز جایگاهی که امروز دارم را نداشتم. برای آنکه شما هنر تدریس کنید با بتوانید با تک تک دانشجویان ارتباط برقرار کرده و استعداد آنها را شناخته و پرورش دهید. استاد خوب خودش را آموزش نمی‏‌دهد و دیدگاه‎هایش را منتقل نمی‎کند و من فکر می‏‌کنم که استاد خوبی بوده‌ام. تدریس باعث شده است که با فضاهای بیشتری آشنا شوم این آشنایی دنیای فکری مرا باز کرد و در روند کار هنری من بسیار موثر بود.

شما تکنیک‌های مختلفی کار کرده‎اید، چطور به این تنوع در کار هنری‎تان رسیدید؟

من خلق اثر هنری را تفکیک نمی‌کنم، هر کار هنری چه نقاشی، چه حجم و چه گرافیک در نقطه آغازین خود با یک دیدگاه فکری و نیاز به انتقال تفکر شروع می‏‌شود. این موضوع با تکنیکی که شما در یک دوره زمانی به آن علاقه‎مند هستید پیاده می‏‌شود. برای من این موضوع مطرح نیست که بگویم ازچه سالی نقاشی یا مجسمه را آغاز کردم زیرا تجربه نشان می‏‌دهد کدام‎یک از روش‎هایی که هنرمند آزموده است برای بیان اندیشه او مناسب‏‌تر است.

نخستین نمایشگاه شما کی و کجا برگزار شد؟

من کارم را با نمایشگاه‌‏های گروهی آغاز کردم زیرا دوست داشتم در فعالیت‎های هنری گروهی و بین‏‌المللی حضور داشته باشم تا به این ترتیب در مقایسه با دیگران خودم را ببینم و کارم با داوری قرار گرفتن از سوی داوران برجسته هنری مورد ارزیابی قرار گیرد. اما اولین نمایشگاه انفرادی من در ایران در سال ۱۹۷۶ در انجمن فرهنگی ایران آمریکا برگزار شد. دومین نمایشگاه من در ایران هم سال ۱۳۹۳ در آرت سنتر برگزار شد و در نهایت امسال در موزه هنرهای معاصر برای سومین بار آثارم در ایران به نمایش گذاشته شد. اما در وین نمایشگاه‎های بسیاری تاکنون داشته‎ام.

چه شد که در سال ۹۳ پس از بیشتر از ۳۰ سال دوباره در ایران آثارتان را به نمایش گذاشتید؟

خیلی اتفاقی یکی از دوستان قدیمی من که به وین سفر کرده بود مرا پیدا کرد و زمانی که یکدیگر را دیدیم به من پیشنهاد داد در ایران دوباره نمایشگاه داشته باشم. ظاهرا او با خانم گلستان آشنا بود و پس از آگاهی از موضوع برای برگزاری نمایشگاه آثار من علاقه نشان داد. همه کارهای برگزاری نمایشگاه و برنامه‎هایی از این دست را همسر من انجام می‌دهد، زمانی که او برای هماهنگی نمایشگاه به ایران آمد خیلی اتفاقی با گالری آرت‎سنتر آشنا شد و از فضای این گالری خوشش آمد به همین دلیل نمایشگاه من در این گالری برگزار شد.

شما در ایران سه نمایشگاه برگزار کرده‎اید، به نظر شما میان مخاطب ایرانی و مخاطب اروپایی چه تفاوت‎هایی وجود دارد؟

مخاطبان ایرانی احساسات متفاوتی دارد و این احساسات را بهتر نشان می‏‌دهد. شاید مخاطب اروپایی نگاه عمیق‌تری داشته باشد بسیاری از آنها مثلا کارهای مرا خیلی شرقی می‏‌دانند اما شما نمی‌‏توانید بفهمید که این مخاطب در لحظه دیدن اثر چه احساسی به اثر هنری شما دارد. مخاطبان اینجا علاقه‎مند هستند که کار شما را درک کنند و با هنرمند صحبت کنند.

به نظر خودتان چه ویژگی در کار شما وجود دارد که باعث شده است مخاطب اروپایی آثار شما را دارای ریشه‎های شرقی بداند. درحالی که از نظر مخاطب ایرانی ممکن است این موضوع کاملا برعکس باشد.

به خاطر دارم در نخستین نمایشگاهی که در سال ۱۹۷۶ در ایران داشتم، در پاسخ به خبرنگاری که از من پرسید ممکن است روزی از شما کارهایی ببینیم که با زمینه شرقی شکل گرفته است؟ به او پاسخ دادم من یک ایرانی هستم و با آن چیزی که مرا به عنوان یک ایرانی ساخته است کار می‏‌کنم. هیچ کدام از شخصیت‎های هنری برای من قهرمان نیستند و چون وجود من در ایران شکل گرفته است کارهایم هم رنگ و بوی ایرانی دارد. آن زمان هنرمندان دیگر در اتریش به من می‎گفتند تو به شکلی کار می‏‌کنی که ما نمی‏‌توانیم کار کنیم رنگ‎هایی را برمی‎داری که ما نمی‏‌توانیم انتخاب کنیم و این به خاطر روحیه شرقی کارهای توست. من آن چیزی را که احساس می‏‌کنم روی تابلو می‎آورم و چیزی را احساس می‏‌کنم که از کودکی بر من گذشته است.

امسال اثری از شما در حراج تهران حضور داشت. این تجربه را چگونه ارزیابی می‏‌کنید؟

بخش بزرگی از هنرمندان ایرانی را در این حراج شناختم و کارهایشان را دیدم، این آشنایی موجب شد که نگاه این هنرمندان را بشناسم. البته مثل هر نمایشگاه بزرگ دیگری همه آثاری که دیدم برای من قابل درک و پذیرش نبود هرچند بخشی از آثار را نیز دوست داشتم و می‎توانم بگویم با آنها ارتباط برقرار کردم. حضور خود من در حراج از سوی گالری آرت سنتر بود. من با قیمت‎های ایران آشنا نیستم اما دوستان معتقدند با توجه به آنکه نخستین بار بود شرکت می‌کردم اختصاص ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان به عنوان قیمت کف این تابلوی من مناسب بود هرچند این تابلو در نهایت ۵۰ میلیون تومان فروخته شد.

موضوعی که خوب است درباره آنها صحبت کنیم دوره‎های کاری شماست. درباره این دوره‌ها بگویید؟

نخستین مجموعه‎ای که می‎توانم درباره آن صحبت کنم "حرکت" نام دارد این مجموعه در دهه هفتاد شکل گرفت و تکنیک آن چاپ بود و در آن نوعی حجم و حرکت دیده می‎شود. مجموعه بعدی من به دهه هشتاد میلادی تعلق دارد که شیوه‎هایی از ترکیب است و "مجموعه‌ای از تضادهای با هم سازگار" نام دارد. در این مجموعه هم کلاژ، هم نقاشی به علاوه تکنیک‏‌های دیگر وجود داشت به همین دلیل همچنین عنوانی برای آن انتخاب شده بود. در این مجموعه فرم‎های هندسی و عقلانی در کنار فرم‎های ارگانیک و طبیعی چیزی است که مورد توجه قرار گرفته است و من تلاش کردم این تضاد را در کارهای این مجموعه نشان دهم. در مجموعه سوم پس از تجربه فضاهای انتزاعی عقلانی و ارگانیک در دو مجموعه قبلی به بافت پرداختم. این مجموعه در سال‎های نخستین دهه ۹۰ میلادی شکل گرفت و باز هم همان فرم‎های هندسی در کنار اشکال ارگانیک قرار دارند. در دوره دیگری از کارهای این مجموعه در دهه ۹۰ فضا کاملا به سمت استفاده از فرم‏‌های ارگانیک حرکت می‏‌کند. کارهایی که در موزه هنرهای معاصر در قالب حجم‎هایی با بافت فلزی ارائه شده است نیز بخش دیگری از همین مجموعه "بافت" است که در دهه ۹۰ به شکل دیگری تجربه شده است. در این مجموعه از تکنیک بافت گلیم استفاده شده است.

درباره این مجموعه که تعدادی از آثار آن در موزه هنرهای معاصر نیز به نمایش گذاشته شده است صحبت کنید. این حجم‎ها چگونه شکل گرفته‎اند.

در بخشی از مصاحبه به تاثیراتی که از تدریس در کاری هنری‌ام گرفتم اشاره کردم. بافت یک تکنیک سنتی است که قرن‎ها سابقه دارد اما روحیه‌‏ای که از چنین قابلیت تکنیکی کار جدیدی خلق کند در من وجود داشت و باعث شد به سمت خلق چنین آثاری بروم. یکی از موادی که در مورد بافت به کار گرفته نمی‏‌شود فلز است و من از فلزهای مختلف برای این حجم‎ها استفاده کردم. به لحاظ مفهومی این آثار به اسطوره‎های مختلف بازمی‎گردد که البته تنها متعلق به ایران نیستند و بیشتر آنها موضوع زایش را مطرح می‌‏کنند موضوعی که در فرهنگ‎های مختلف و اسطوره‎های همه جهان مورد توجه بوده است. در این حجم‎ها از فلز‎هایی با رنگ‌های گرم مثل مس، برنز، برنج و ترکیبی از آنها استفاده شده است. رنگ این فلزها به علاوه شکل بازتاب نور در هریک از آنها برای من بسیار مهم بود زیرا در این شکل از بازتاب در اندازه و حجم این آثار نیز تاثیر بسیار داشت.

بخش قابل توجهی از نقاشی‎های شما به بافت‎ها پرچین و شکنی اختصاص دارد که بیش از هرچیز به پارچه شباهت دارند. این مجموعه از آثارتان از چه زمانی آغاز شد؟

این الفبایی است که از ۱۷ سال قبل در کارم پیدا کردم و ادامه دادم. در واقع این فرم‎ها همان اشکال ارگانیک کارهای اولیه من هستند و بسط پیدا کرده و به این شکل در کارهای من باقی مانده‎اند. با در کنار هم قرار دادن این الفبا در کنار فضاهای مختلف هر فضایی را که بخواهم چه طبیعت و منظره باشد و چه اندام انسانی به تصویر می‏‌کشم. این فرم دست مرا باز می‎گذارد که هرآنچه می‎خواهم را روی بوم بیاورم. از سوی دیگر شما می‏‌دانید که من در اروپا تحصیل کرده و چند دهه است که زندگی می‎کنم پس محدودیتی برای انتخاب فرم و فضا و موضوع در کارهایم ندارم با این حل چنین نگاهی نداشته‎ام که موضوعات را با بی‎پروایی نشان دهم و این یکی دیگر از دلایلی است که در اروپا کار مرا دارای ریشه‎های شرقی می‎دانند. اثر این نگاه برای مخاطب نیز چالش‌برانگیز است و موجب می‏‌شود او تلاش کند تا از پس پرده‎های تو در تویی که در کار من وجود دارد به نکته‌ای که می‎خواستم بگویم برسد.

نقاشی‎هایی که از شما در موزه هنرهای معاصر به نمایش گذاشته شده است شاید به نظر با هم شباهت داشته باشند اما در حقیقت چند دوره مختلف هستند، در آنها عناصر گیاهی و انسانی در کنار لایه‏‌های پارچه‎گون دیده می‏‌شوند و حتی در بخش دیگری شما با این لایه‌ها منظره ساخته‎اید. تقسیم‌بندی این نقاشی‎های برای خود شما چگونه است؟

من دوست داشتم که در موزه هنرهای معاصر تابلو‎ها به شکل دوره‎بندی چیدمان شوند تا مخاطب در هر تالار با آثاری از یک دوره و مفهوم مشترک مواجه شود اما این طرح عملی نشد و در موزه اعتقاد داشتند که اگر به جای تشابه موضوعی آثار را روی نزدیکی فرم و رنگ آثار تمرکز کنیم برای مخاطب جذاب‌تر خواهد بود. اما تقسیم‎بندی بر اساس موضوعاتی که گفتید وجود دارد هرچند برای من این تقسیم‎بندی روندی طبیعی دارد و اینطور نیست که من از پیش تصمیم بگیرم در دوره خاصی موضوع خاصی را کار کنم. من بر اثر احساساتی که در یک زمان دارم یا تاثیراتی از رویدادهای اجتماعی کار می‎کنم.

شما تا مدت‎ها از اشکال انتزاعی در آثارتان استفاده می‌‏کردید اما از جایی به بعد فیگورهای انسانی و همین طور در دوره‎ای دیگر فرم‎های گیاهی وارد کار شما شدند، چه شد که در آثارتان به استفاده از فیگور پرداختید؟

وقتی شما از زیبایی و عشق صحبت می‌کنید فیگور انسان در این میان جایگاه خاصی دارد و در آثار من نیز این جایگاه باید مشخص می‌شد. به علاوه آن الفبایی که من در همه تابلوهایم به شکل پرده‎های در هم تنیده، به کار می‎گیرم این جایگاه را به صورت چند مفهومی نشان می‏‌دهد. در این آثار حتی جایی که فیگور واضحی دیده نمی‎شود اشکال انسانی متعددی وجود دارد، اشکالی که نمی‎توانید بگویید زن یا مرد هستند همانگونه که در اشعار فارسی شما می‏‌توانید از کلمه "یار" معانی متفاوتی مثل خداوند، معشوق و معشوقه را دریافت کنید و این مفهوم با یک کلمه به شکلی کاملا انتزاعی بیان شده است. این نگاه انتزاعی و استعاری در کار من نیز دیده می‏‌شود و باز این یکی دیگر از دلایلی است که کارهای مرا دارای تفکر شرقی می‏‌دانند.

پس در نهایت شما به دلیل استفاده از لایه‏‌های تفکر شرقی است که چنین هنرمندی هستید نه به این دلیل که از فرم‎های هنرشرق استفاده می‎کنید.

دقیقا همین‎طور است. یکی از دلایلی که باعث می‏‌شد در حراج تهران از آثار بعضی هنرمندان خوشم نیاید همین نگاه به عناصر بصری شرقی بود. این هنرمندان رویکردی گذشته در گذشته دارند درحالی که اگر ما کاری را با احساسات خودمان انجام دهیم و این کار از محیط و فضای اینجا تاثیر گرفته باشد شرقی است اما اگر ما خود را ملزم به استفاده از یک سری فرم‏‌های خاص کنیم نوعی اجبار در کار به وجود خواهد آمد که به نظر من درست نیست.

بخش دیگری از این نقاشی‎ها به اشکال گیاهی و مناظر طبیعی در فضایی انتزاعی اختصاص دارد. به عنوان یک نقاش شما چه نگاهی به طبیعت دارید؟ و طبیعت چه جایگاهی در تفکر شما دارد؟

در مرحله نخست شما متوجه می‏‌شوید که طبیعتی که می‏‌بینید به ایران تعلق دارد. به ویژه کوه‎های بدون گیاه نواحی مرکزی ایران در این آثار بسیار دیده می‏‌شود. من این مناظر طبیعی را از مناظر پر درخت اروپا بسیار بیشتر دوست دارم زیرا معتقدم فرم‏‌ها در این کوه‎ها لخت بهتر دیده می‏‌شوند. این درحقیقت بیان دیگری از عشق است عشق به چیزهایی که تاثیرات خوبی بر شما می‏‌گذارد. برای من دیدن یک منظره از کوه‎ها و دشت‎های ایران بسیار اشتیاق‌انگیز است.

اما شما به شکل خاصی به رنگ نگاه می‏‌کنید؛ در همین نمایشگاه طیف گسترده‎ای از رنگ در کار شما دیده می‎شود و به علاوه به نظر می‌‏رسد علاقه‏‌ای به استفاده از رنگ‏‌های غلیظ ندارید و همه چیز در کارهای شما بسیار رقیق است.

کارهای من نوعی بافت خاص دارد، اگر رد قلم‎مو دیده شود یا ضخامت رنگ موجب شکست نور شود این بافت دیگر وجود نخواهد داشت. اگر بخواهیم بهتر توضیح دهم رنگ تنها وسیله‌‏ای است که فضایی که من می‏‌خواهم را ایجاد می‌کند بدون آنکه موجب مزاحمتی برای هدف اثر شود.

شما چند دهه است که کار می‌کنید حاصل این روند برای شما چگونه بوده است؟

می‌توانم بگویم که تا امروز نشده است که کاری را شروع کنم و به اتمام برسانم و از نتیجه آن راضی نبوده باشم و آن اثر را دوست نداشته باشم.

با این همه علاقه‌‏ای که به آثارتان دارید چطور می‎توانید آنها را بفروشید؟

اثر هنری برای من مثل فرزندم است و من همان قدر که از به ثمر رسیدن فرزندانم و دیدن آنها در خانه خودشان لذت می‏‌برم از اینکه وقتی به جایی می‎روم با اثر خودم روی دیوار آنجا روبرو می‌شوم هم خوشحال می‎شوم. زیرا این اثر هم باید به موقعیت مناسب خود برسد. به هر حال نمی‎توان همه چیز را در زندگی با هم داشت یا همه چیز را برای خود خواست.

آیا موزه یا مجموعه خاصی هست که آثار شما را نگهداری کند؟

بخشی از آثار من در حراج‎ها به فروش رسیده است که من نمی‎دانم خریداران چه کسی هستند. اما در میان موزه‎ها هم موزه هنرهای اتریش در وین آثار مرا نگهداری می‏‌کند. با این حال مجموعه‎داران بسیاری در آمریکا و اروپا آثار مرا در اختیار دارند.

اما این روزها در حال چه کاری هستید و نمایش بعدی آثار شما در کجا خواهد بود؟

در ماه نوامبر یک اینستالیشن(چیدمان) در وین از من به نمایش گذاشته خواهد شد که مفهومی سیاسی دارد البته در این اثر کشور خاصی مورد نظر نیست و مفهومی جهانی دارد. من خودم را به جغرافیای خاصی محدود نمی‎کنم چون نمی‎خواستم تنها به بخش خاصی از جهان توجه کرده و بخش دیگری را نادیده بگیرم. این اثر از نوعی طناب کاغذی ساخته شده است من این طناب‌ها را در یک کارخانه در حال تعطیلی پیدا کردم و مدت‎ها بود این طناب‎ها را داشتم و وقتی به این موضوع رسیدم به نظرم رسید از این طناب می‌‏توانم استفاده کنم. اسم این نمایشگاه "سوالات داغ" است و قرار است در ساختمان قدیمی در وین که به نمایش آثار هنرمندان مطرح اختصاص دارد و می‌‏توانند آثار خود را در آن به نمایش بگذارند؛ اجرا شود.

ا نتهای پیام/

حمیده پازوکی-سمیرا افتخاری