سرویس تجسمی هنرآنلاین: مهرداد صدری هنرمند ایرانی ساکن اتریش است که مدتی قبل آثار او در موزه هنرهای معاصر به نمایش گذاشته شد. زندگی، تحصیل و تدریس در اتریش آن هم به مدت بیش از چهار دهه موجب شده است که او نگاهی ویژه خود را به هنر داشته باشد هرچند او خود معتقد است که مخاطب اروپایی آثارش را شرقی میپندارد. صدری به گفته خودش معلم خوبی است و از روند فعالیت هنریاش همیشه راضی بوده است با او به گفتوگو نشستیم تا با زندگی و آثار این هنرمند بیشتر آشنا شویم.
آقای صدری شما سالهاست در خارج از ایران زندگی میکنید و به همین دلیل ممکن است مخاطبان ایرانی آشنایی چندانی با شما نداشته باشند بد نیست کمی از خودتان بگویید.
من در تهران و در سال ۱۳۲۳ به دنیا آمدم و در خانوادهای خیلی باز و راحتی در محله شاهپور، گذر وزیر دفتر زندگی میکردم. فضای خانواده ما بسیار آزاد بود و به همین دلیل ما مسیر زندگی را به هر شکلی که دوست داشتیم انتخاب کردیم. تا ۱۲ سالگی در این محله زندگی کردم سپس همراه با خانواده به شمال شهر نقل مکان کردیم و تا زمانی که برای ادامه تحصیل عازم وین شدم در این بخش از تهران زندگی میکردم. من کودک گوشهگیری بودم و تا امروز هم این ویژگی در من باقی مانده است. اصلا مثل باقی بچهها به فوتبال بازی کردن در کوچه و خیابان علاقهای نداشتم، بیشتر اوقات در میان درختهای قدیمی حیات بازی میکردم یا بالای این درختها بودم. با خواهر و برادرها هم چندان نمیجوشیدم و تنهایی بازی کردن را ترجیح میدادم. در مدرسه هم برخلاف بچههای دیگر که یا معلم را اذیت میکردند یا درس میخواندند من مشغول کشیدن شکلهایی برای خودم بودم و نقاشی میکردم.
از چه زمانی نقاشی را به شکل جدی آغاز کردید؟ آیا در دوران کودکی یا نوجوانی نزد معلم خاصی آموزش دیدهاید؟
خیر، من اصلا به چنین مسائلی فکر نمیکردم. فقط نقاشی و کارهای دستی را دوست داشتم. در دوران دبیرستان قهرمانهای فیلمها را با مداد کنته طراحی میکردم و به دیوار اتاقم میزدم. فکر میکردم چون به کار هنری علاقه دارم باید معماری بخوانم، به اینکه نقاشی را به عنوان یک حرفه انتخاب کنم فکر نمیکردم. با این حال زمانی که در دانشگاه هنرهای زیبای وین برنامههای درسی و فضای دانشگاه را دیدم متوجه شدم که رشتهای که باید بخوانم معماری نیست و بهتر است نقاشی را دنبال کنم. در واقع من مستقیم به سراغ نقاشی نرفتم به صورت اتفاقی در دانشگاه با بخشی آشنا شدم که هنرهای تجسمی را به شکل آزاد و بدون تقسیمبندی کار میکردند. من این فضا را برای تحصیل انتخاب کردم؛ آنجا چون محدودیتی وجود نداشت دانشجو میتوانست علاقهمندی خود را پیدا کرده و ادامه دهد.
چه شد که اتریش را برای ادامه تحصیل انتخاب کردید؟
معمول است که همه برای خواندن هنر راهی ایتالیا میشوند، من به این دلیل برای تحصیل به اتریش رفتم که دو برادر بزرگتر من در این کشور معماری و علوم سیاسی خوانده بودند، در واقع اتریش از قبل برای من از سوی خانواده انتخاب شده بود. دانشگاه برای من بسیار تازگی داشت زیرا از محیط آموزشی ایران به آن فضا وارد شده بودم. از آنجا که آدم گوشهگیری بودم دوست داشتم دوستانم را خودم انتخاب کنم و در دانشگاه چون آدمها همفکر من بودند دوستان خوبی پیدا کردم.
شما پیش از دانشگاه آموزش نقاشی ندیده بودید، در دانشگاه چطور نقاشی را ادامه دادید یا اساسا برای تحصیل در این رشته پذیرفته شدید؟
اتفاقا اینکه من آموزش نقاشی ندیده بودم در پذیرفته شدن من تاثیرگذار بود. به خاطر دارم جوان ایرانی دیگری بود که بسیار خوب نقاشی میکرد، با این حال در امتحان ورودی دو سال پیاپی پذیرفته نشد. استادم به من گفت به ایشان بگویید کارش خیلی خوب است اما او را انتخاب نخواهیم کرد زیرا در این دانشگاه به دنبال کسانی هستیم که شخصیت هنری آنها شکل نگرفته باشد تا بتواند در اینجا پرورش پیدا کند. به همین دلیل نداشتن پیشینه نقاشی برای من بسیار خوب بود.
در دانشگاه نخستین آموزشهای نقاشی برای شما چگونه بود؟
ما مبانی نظری و عملی نقاشی را به شکل همزمان میگذراندیم. صبحها در کلاس استادی بسیار سختگیر، کارهای عملی را انجام میدادیم. آثار ما هر دو هفته یک بار به دیوار زده میشد و همه دانشجویان و استادان درباره این آثار صحبت میکردند؛ به این ترتیب دانشجو از قوت ضعف کار خود آگاه میشد و میتوانست مسیر هنریاش را پیدا کند.
شما مدتها در اتریش به تدریس هنر مشغول بودید، اکنون هم مدرس دانشگاه هستید؟
من از سال ۱۹۸۴ تدریس را آغاز کردم به دلیل اینکه دوست داشتم کار هنری خودم را دنبال کنم کمی زودتر از موعد تقاضای بازنشستگی دادم. من ۲۵ سال تدریس کردم، به این کار نیز بسیار علاقهمند هستم و معتقدم اگر تجربه تدریس نداشتم در کار هنری نیز جایگاهی که امروز دارم را نداشتم. برای آنکه شما هنر تدریس کنید با بتوانید با تک تک دانشجویان ارتباط برقرار کرده و استعداد آنها را شناخته و پرورش دهید. استاد خوب خودش را آموزش نمیدهد و دیدگاههایش را منتقل نمیکند و من فکر میکنم که استاد خوبی بودهام. تدریس باعث شده است که با فضاهای بیشتری آشنا شوم این آشنایی دنیای فکری مرا باز کرد و در روند کار هنری من بسیار موثر بود.
شما تکنیکهای مختلفی کار کردهاید، چطور به این تنوع در کار هنریتان رسیدید؟
من خلق اثر هنری را تفکیک نمیکنم، هر کار هنری چه نقاشی، چه حجم و چه گرافیک در نقطه آغازین خود با یک دیدگاه فکری و نیاز به انتقال تفکر شروع میشود. این موضوع با تکنیکی که شما در یک دوره زمانی به آن علاقهمند هستید پیاده میشود. برای من این موضوع مطرح نیست که بگویم ازچه سالی نقاشی یا مجسمه را آغاز کردم زیرا تجربه نشان میدهد کدامیک از روشهایی که هنرمند آزموده است برای بیان اندیشه او مناسبتر است.
نخستین نمایشگاه شما کی و کجا برگزار شد؟
من کارم را با نمایشگاههای گروهی آغاز کردم زیرا دوست داشتم در فعالیتهای هنری گروهی و بینالمللی حضور داشته باشم تا به این ترتیب در مقایسه با دیگران خودم را ببینم و کارم با داوری قرار گرفتن از سوی داوران برجسته هنری مورد ارزیابی قرار گیرد. اما اولین نمایشگاه انفرادی من در ایران در سال ۱۹۷۶ در انجمن فرهنگی ایران آمریکا برگزار شد. دومین نمایشگاه من در ایران هم سال ۱۳۹۳ در آرت سنتر برگزار شد و در نهایت امسال در موزه هنرهای معاصر برای سومین بار آثارم در ایران به نمایش گذاشته شد. اما در وین نمایشگاههای بسیاری تاکنون داشتهام.
چه شد که در سال ۹۳ پس از بیشتر از ۳۰ سال دوباره در ایران آثارتان را به نمایش گذاشتید؟
خیلی اتفاقی یکی از دوستان قدیمی من که به وین سفر کرده بود مرا پیدا کرد و زمانی که یکدیگر را دیدیم به من پیشنهاد داد در ایران دوباره نمایشگاه داشته باشم. ظاهرا او با خانم گلستان آشنا بود و پس از آگاهی از موضوع برای برگزاری نمایشگاه آثار من علاقه نشان داد. همه کارهای برگزاری نمایشگاه و برنامههایی از این دست را همسر من انجام میدهد، زمانی که او برای هماهنگی نمایشگاه به ایران آمد خیلی اتفاقی با گالری آرتسنتر آشنا شد و از فضای این گالری خوشش آمد به همین دلیل نمایشگاه من در این گالری برگزار شد.
شما در ایران سه نمایشگاه برگزار کردهاید، به نظر شما میان مخاطب ایرانی و مخاطب اروپایی چه تفاوتهایی وجود دارد؟
مخاطبان ایرانی احساسات متفاوتی دارد و این احساسات را بهتر نشان میدهد. شاید مخاطب اروپایی نگاه عمیقتری داشته باشد بسیاری از آنها مثلا کارهای مرا خیلی شرقی میدانند اما شما نمیتوانید بفهمید که این مخاطب در لحظه دیدن اثر چه احساسی به اثر هنری شما دارد. مخاطبان اینجا علاقهمند هستند که کار شما را درک کنند و با هنرمند صحبت کنند.
به نظر خودتان چه ویژگی در کار شما وجود دارد که باعث شده است مخاطب اروپایی آثار شما را دارای ریشههای شرقی بداند. درحالی که از نظر مخاطب ایرانی ممکن است این موضوع کاملا برعکس باشد.
به خاطر دارم در نخستین نمایشگاهی که در سال ۱۹۷۶ در ایران داشتم، در پاسخ به خبرنگاری که از من پرسید ممکن است روزی از شما کارهایی ببینیم که با زمینه شرقی شکل گرفته است؟ به او پاسخ دادم من یک ایرانی هستم و با آن چیزی که مرا به عنوان یک ایرانی ساخته است کار میکنم. هیچ کدام از شخصیتهای هنری برای من قهرمان نیستند و چون وجود من در ایران شکل گرفته است کارهایم هم رنگ و بوی ایرانی دارد. آن زمان هنرمندان دیگر در اتریش به من میگفتند تو به شکلی کار میکنی که ما نمیتوانیم کار کنیم رنگهایی را برمیداری که ما نمیتوانیم انتخاب کنیم و این به خاطر روحیه شرقی کارهای توست. من آن چیزی را که احساس میکنم روی تابلو میآورم و چیزی را احساس میکنم که از کودکی بر من گذشته است.
امسال اثری از شما در حراج تهران حضور داشت. این تجربه را چگونه ارزیابی میکنید؟
بخش بزرگی از هنرمندان ایرانی را در این حراج شناختم و کارهایشان را دیدم، این آشنایی موجب شد که نگاه این هنرمندان را بشناسم. البته مثل هر نمایشگاه بزرگ دیگری همه آثاری که دیدم برای من قابل درک و پذیرش نبود هرچند بخشی از آثار را نیز دوست داشتم و میتوانم بگویم با آنها ارتباط برقرار کردم. حضور خود من در حراج از سوی گالری آرت سنتر بود. من با قیمتهای ایران آشنا نیستم اما دوستان معتقدند با توجه به آنکه نخستین بار بود شرکت میکردم اختصاص ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان به عنوان قیمت کف این تابلوی من مناسب بود هرچند این تابلو در نهایت ۵۰ میلیون تومان فروخته شد.
موضوعی که خوب است درباره آنها صحبت کنیم دورههای کاری شماست. درباره این دورهها بگویید؟
نخستین مجموعهای که میتوانم درباره آن صحبت کنم "حرکت" نام دارد این مجموعه در دهه هفتاد شکل گرفت و تکنیک آن چاپ بود و در آن نوعی حجم و حرکت دیده میشود. مجموعه بعدی من به دهه هشتاد میلادی تعلق دارد که شیوههایی از ترکیب است و "مجموعهای از تضادهای با هم سازگار" نام دارد. در این مجموعه هم کلاژ، هم نقاشی به علاوه تکنیکهای دیگر وجود داشت به همین دلیل همچنین عنوانی برای آن انتخاب شده بود. در این مجموعه فرمهای هندسی و عقلانی در کنار فرمهای ارگانیک و طبیعی چیزی است که مورد توجه قرار گرفته است و من تلاش کردم این تضاد را در کارهای این مجموعه نشان دهم. در مجموعه سوم پس از تجربه فضاهای انتزاعی عقلانی و ارگانیک در دو مجموعه قبلی به بافت پرداختم. این مجموعه در سالهای نخستین دهه ۹۰ میلادی شکل گرفت و باز هم همان فرمهای هندسی در کنار اشکال ارگانیک قرار دارند. در دوره دیگری از کارهای این مجموعه در دهه ۹۰ فضا کاملا به سمت استفاده از فرمهای ارگانیک حرکت میکند. کارهایی که در موزه هنرهای معاصر در قالب حجمهایی با بافت فلزی ارائه شده است نیز بخش دیگری از همین مجموعه "بافت" است که در دهه ۹۰ به شکل دیگری تجربه شده است. در این مجموعه از تکنیک بافت گلیم استفاده شده است.
درباره این مجموعه که تعدادی از آثار آن در موزه هنرهای معاصر نیز به نمایش گذاشته شده است صحبت کنید. این حجمها چگونه شکل گرفتهاند.
در بخشی از مصاحبه به تاثیراتی که از تدریس در کاری هنریام گرفتم اشاره کردم. بافت یک تکنیک سنتی است که قرنها سابقه دارد اما روحیهای که از چنین قابلیت تکنیکی کار جدیدی خلق کند در من وجود داشت و باعث شد به سمت خلق چنین آثاری بروم. یکی از موادی که در مورد بافت به کار گرفته نمیشود فلز است و من از فلزهای مختلف برای این حجمها استفاده کردم. به لحاظ مفهومی این آثار به اسطورههای مختلف بازمیگردد که البته تنها متعلق به ایران نیستند و بیشتر آنها موضوع زایش را مطرح میکنند موضوعی که در فرهنگهای مختلف و اسطورههای همه جهان مورد توجه بوده است. در این حجمها از فلزهایی با رنگهای گرم مثل مس، برنز، برنج و ترکیبی از آنها استفاده شده است. رنگ این فلزها به علاوه شکل بازتاب نور در هریک از آنها برای من بسیار مهم بود زیرا در این شکل از بازتاب در اندازه و حجم این آثار نیز تاثیر بسیار داشت.
بخش قابل توجهی از نقاشیهای شما به بافتها پرچین و شکنی اختصاص دارد که بیش از هرچیز به پارچه شباهت دارند. این مجموعه از آثارتان از چه زمانی آغاز شد؟
این الفبایی است که از ۱۷ سال قبل در کارم پیدا کردم و ادامه دادم. در واقع این فرمها همان اشکال ارگانیک کارهای اولیه من هستند و بسط پیدا کرده و به این شکل در کارهای من باقی ماندهاند. با در کنار هم قرار دادن این الفبا در کنار فضاهای مختلف هر فضایی را که بخواهم چه طبیعت و منظره باشد و چه اندام انسانی به تصویر میکشم. این فرم دست مرا باز میگذارد که هرآنچه میخواهم را روی بوم بیاورم. از سوی دیگر شما میدانید که من در اروپا تحصیل کرده و چند دهه است که زندگی میکنم پس محدودیتی برای انتخاب فرم و فضا و موضوع در کارهایم ندارم با این حل چنین نگاهی نداشتهام که موضوعات را با بیپروایی نشان دهم و این یکی دیگر از دلایلی است که در اروپا کار مرا دارای ریشههای شرقی میدانند. اثر این نگاه برای مخاطب نیز چالشبرانگیز است و موجب میشود او تلاش کند تا از پس پردههای تو در تویی که در کار من وجود دارد به نکتهای که میخواستم بگویم برسد.
نقاشیهایی که از شما در موزه هنرهای معاصر به نمایش گذاشته شده است شاید به نظر با هم شباهت داشته باشند اما در حقیقت چند دوره مختلف هستند، در آنها عناصر گیاهی و انسانی در کنار لایههای پارچهگون دیده میشوند و حتی در بخش دیگری شما با این لایهها منظره ساختهاید. تقسیمبندی این نقاشیهای برای خود شما چگونه است؟
من دوست داشتم که در موزه هنرهای معاصر تابلوها به شکل دورهبندی چیدمان شوند تا مخاطب در هر تالار با آثاری از یک دوره و مفهوم مشترک مواجه شود اما این طرح عملی نشد و در موزه اعتقاد داشتند که اگر به جای تشابه موضوعی آثار را روی نزدیکی فرم و رنگ آثار تمرکز کنیم برای مخاطب جذابتر خواهد بود. اما تقسیمبندی بر اساس موضوعاتی که گفتید وجود دارد هرچند برای من این تقسیمبندی روندی طبیعی دارد و اینطور نیست که من از پیش تصمیم بگیرم در دوره خاصی موضوع خاصی را کار کنم. من بر اثر احساساتی که در یک زمان دارم یا تاثیراتی از رویدادهای اجتماعی کار میکنم.
شما تا مدتها از اشکال انتزاعی در آثارتان استفاده میکردید اما از جایی به بعد فیگورهای انسانی و همین طور در دورهای دیگر فرمهای گیاهی وارد کار شما شدند، چه شد که در آثارتان به استفاده از فیگور پرداختید؟
وقتی شما از زیبایی و عشق صحبت میکنید فیگور انسان در این میان جایگاه خاصی دارد و در آثار من نیز این جایگاه باید مشخص میشد. به علاوه آن الفبایی که من در همه تابلوهایم به شکل پردههای در هم تنیده، به کار میگیرم این جایگاه را به صورت چند مفهومی نشان میدهد. در این آثار حتی جایی که فیگور واضحی دیده نمیشود اشکال انسانی متعددی وجود دارد، اشکالی که نمیتوانید بگویید زن یا مرد هستند همانگونه که در اشعار فارسی شما میتوانید از کلمه "یار" معانی متفاوتی مثل خداوند، معشوق و معشوقه را دریافت کنید و این مفهوم با یک کلمه به شکلی کاملا انتزاعی بیان شده است. این نگاه انتزاعی و استعاری در کار من نیز دیده میشود و باز این یکی دیگر از دلایلی است که کارهای مرا دارای تفکر شرقی میدانند.
پس در نهایت شما به دلیل استفاده از لایههای تفکر شرقی است که چنین هنرمندی هستید نه به این دلیل که از فرمهای هنرشرق استفاده میکنید.
دقیقا همینطور است. یکی از دلایلی که باعث میشد در حراج تهران از آثار بعضی هنرمندان خوشم نیاید همین نگاه به عناصر بصری شرقی بود. این هنرمندان رویکردی گذشته در گذشته دارند درحالی که اگر ما کاری را با احساسات خودمان انجام دهیم و این کار از محیط و فضای اینجا تاثیر گرفته باشد شرقی است اما اگر ما خود را ملزم به استفاده از یک سری فرمهای خاص کنیم نوعی اجبار در کار به وجود خواهد آمد که به نظر من درست نیست.
بخش دیگری از این نقاشیها به اشکال گیاهی و مناظر طبیعی در فضایی انتزاعی اختصاص دارد. به عنوان یک نقاش شما چه نگاهی به طبیعت دارید؟ و طبیعت چه جایگاهی در تفکر شما دارد؟
در مرحله نخست شما متوجه میشوید که طبیعتی که میبینید به ایران تعلق دارد. به ویژه کوههای بدون گیاه نواحی مرکزی ایران در این آثار بسیار دیده میشود. من این مناظر طبیعی را از مناظر پر درخت اروپا بسیار بیشتر دوست دارم زیرا معتقدم فرمها در این کوهها لخت بهتر دیده میشوند. این درحقیقت بیان دیگری از عشق است عشق به چیزهایی که تاثیرات خوبی بر شما میگذارد. برای من دیدن یک منظره از کوهها و دشتهای ایران بسیار اشتیاقانگیز است.
اما شما به شکل خاصی به رنگ نگاه میکنید؛ در همین نمایشگاه طیف گستردهای از رنگ در کار شما دیده میشود و به علاوه به نظر میرسد علاقهای به استفاده از رنگهای غلیظ ندارید و همه چیز در کارهای شما بسیار رقیق است.
کارهای من نوعی بافت خاص دارد، اگر رد قلممو دیده شود یا ضخامت رنگ موجب شکست نور شود این بافت دیگر وجود نخواهد داشت. اگر بخواهیم بهتر توضیح دهم رنگ تنها وسیلهای است که فضایی که من میخواهم را ایجاد میکند بدون آنکه موجب مزاحمتی برای هدف اثر شود.
شما چند دهه است که کار میکنید حاصل این روند برای شما چگونه بوده است؟
میتوانم بگویم که تا امروز نشده است که کاری را شروع کنم و به اتمام برسانم و از نتیجه آن راضی نبوده باشم و آن اثر را دوست نداشته باشم.
با این همه علاقهای که به آثارتان دارید چطور میتوانید آنها را بفروشید؟
اثر هنری برای من مثل فرزندم است و من همان قدر که از به ثمر رسیدن فرزندانم و دیدن آنها در خانه خودشان لذت میبرم از اینکه وقتی به جایی میروم با اثر خودم روی دیوار آنجا روبرو میشوم هم خوشحال میشوم. زیرا این اثر هم باید به موقعیت مناسب خود برسد. به هر حال نمیتوان همه چیز را در زندگی با هم داشت یا همه چیز را برای خود خواست.
آیا موزه یا مجموعه خاصی هست که آثار شما را نگهداری کند؟
بخشی از آثار من در حراجها به فروش رسیده است که من نمیدانم خریداران چه کسی هستند. اما در میان موزهها هم موزه هنرهای اتریش در وین آثار مرا نگهداری میکند. با این حال مجموعهداران بسیاری در آمریکا و اروپا آثار مرا در اختیار دارند.
اما این روزها در حال چه کاری هستید و نمایش بعدی آثار شما در کجا خواهد بود؟
در ماه نوامبر یک اینستالیشن(چیدمان) در وین از من به نمایش گذاشته خواهد شد که مفهومی سیاسی دارد البته در این اثر کشور خاصی مورد نظر نیست و مفهومی جهانی دارد. من خودم را به جغرافیای خاصی محدود نمیکنم چون نمیخواستم تنها به بخش خاصی از جهان توجه کرده و بخش دیگری را نادیده بگیرم. این اثر از نوعی طناب کاغذی ساخته شده است من این طنابها را در یک کارخانه در حال تعطیلی پیدا کردم و مدتها بود این طنابها را داشتم و وقتی به این موضوع رسیدم به نظرم رسید از این طناب میتوانم استفاده کنم. اسم این نمایشگاه "سوالات داغ" است و قرار است در ساختمان قدیمی در وین که به نمایش آثار هنرمندان مطرح اختصاص دارد و میتوانند آثار خود را در آن به نمایش بگذارند؛ اجرا شود.
ا نتهای پیام/
حمیده پازوکی-سمیرا افتخاری