سرویس تجسمی هنرآنلاین: پروانه اعتمادی عقیده‎دارد که بیشتر از نقاش بودن، شاعر است؛ اما شاعری که به جای کلمات تصاویر را به خدمت کار خود می‌‎گیرد. اعتمادی این کلمات یا در واقع تصاویر را برمی‎گزیند تا درباره جهان حرف بزند جهانی که او از همه وقایعی که در آن می‌‎گذرد تاثیر می‌‎گیرد تا بتواند آن را در آثارش بازگو کند. با پروانه اعتمادی در آتلیه‎اش در میان کتاب‎‌ها و تابلو‌ها دیدار کردیم و از نقاشی‎‌هایش و دیدگا‌هایش درباره مسائل مختلف حرف زدیم. آنچه در پی می‌‎آید حاصل دیدار دو ساعته ما با این هنرمند است.

شما دوره‎های کاری متعددی را تاکنون پشت سر گذاشته‌اید دوره‎هایی که از نظر تکنیک و فضا و همین‌طور متریال با هم متفاوتند. این تفاوت‌ها را چگونه می‌بینید؟

دوره‌‎های کاری هر هنرمند مانند دانه‌های یک تسبیح است. هنرمند در میانه کار خود نباید قضاوت کند که این دانه‌ها با هم مرتبط هستند یا خیر. به نظرم تا هنرمند نمیرد فرم کلی رنگ‎بندی یا مهره‎گذاری این تسبیح مشخص نمی‌‏شود. به این دلیل که‌گاه هنرمند متوجه می‌‎شود کاری در هجده سالگی از او سر زده است و‌‌ همان شکل و شیوه کار ناخودآگاه در پنجاه سالگی به سراغ او آمده است. اگر هنرمند قرار بود دلیل این تغییر را بداند به آن دسته از هنرمندانی می‌‎مانست که پس از فارغ‎التحصیل شدن از دانشگاه با سواد خود نقاشی می‌‏کنند. در واقع آکادمیسم نوعی نظم سلیقه‌ای به هنرمند می‌دهد که باعث می‌شود آدم‌ها جستجوگر نباشند و از آنچه دیگران جستجو کرده‌اند سود جویند. هنرمند برای من معنای ویژه‌ای دارد، او باید بتواند تولید اندیشه کند و رشد ذهنی او به حدی رشد کند که به تفکر رسیده باشد. شاید بهتر است سه سال از مرگ هنرمند بگذرد تا فاصله‎ای ایجاد شود و بتوان اثر کارهای او را روی آثار دیگر هنرمندان دید و بتوان فهمید هنرمند چه کرده است.

پس مطابق رسم معمول مرگ هنرمند باعث رسیدن به جایگاه اصلی او می‌شود...

بله، جنگلی را درنظر بگیرید که درختان آن همه به هم فشرده هستند با این حال اگر چند درخت را ریشه کن کنیم، از آن حفره‎ای که ایجاد می‌‎شود به ریشه‎دار بودن درخت پی خواهیم برد؛ هرچند درخت ریشه کن شده و مرده است و برای دانستن این موضوع دیر شده است و این مثال هنرمندانی است که پس از مرگشان قدر آن‌ها آشکار می‌‏شود.

گفتید که هنرمندی که بداند روند کارش چگونه باشد مانند کسی است که بر اساس دانسته‌های آکادمیک نقاشی بکشد. شما شکل آکادمیک آموزش هنری را قبول ندارید؟

بدون استعداد ذاتی نمی‌‎شود به هنر پرداخت زیرا هنر یاد دادنی و یادگرفتنی نیست. اگر من تو را تصحیح کنم‌‌ همان موقع نظرم را به نظر شما تحمیل کرده‎ام به همین دلیل آکادمی اساسا غلط است البته برای قرن پانزده که نقاشان آن زمان بیشتر کاسب‎کار بودند و سواد ادبی و فلسفی نداشتند و چیزی از آناتومی و فیزیولوژی نمی‌‎دانستند درست بود. استادان در آن روزگار تمام این مطالب را گردآوری کردند تا کسی که هنرمند است اطلاعات فنی را بیاموزد. در قرن بیستم که نقاشی معاصر شکل گرفت آکادمی و آنچه در آن آموزش داده می‌شد کهنه شد. آن شیوه‎‌ها و مطالب، امروز دیگر جواب نمی‌‎دهد چون همه کار‌هایشان مثل هم است یا دژاوو است یعنی هنرمندان شخصیت فردی ندارند. وقتی یک اثر هنری را از دور نگاه کنید به شما می‌‏گوید که من کار چه کسی هستم؛ نیاز نیست جلو روید و امضای او را بخوانید در حالی که امروز آثاری که دارای یک زبان فردی خاص باشند بسیار کم تعداد هستند. در واقع کاری که شخصی نشود کار آکادمیک است یعنی قبلا توسط فرد دیگری انجام شده است. چیزهایی مثل کشیدن پرسپکتیو و مانند آن تنها فوت و فن است که از زمان داوینچی برای آسان‎‌تر انجام دادن کشیدن تابلو آموزش آن‌ها رواج داشت.

البته شما شاگردانی هم داشته‎اید، با چنین ایده‎ای چطور به شاگردانتان آموزش می‌‎دهید؟

من به کسی آموزش نداده‌ام. ورکشاپ‌هایی برگزار کرده‌ام که در آن ورکشاپ‌ها هرکسی کار خودش را می‌‎کند. در کلاس من استاد راه می‌‎رود و چون می‌داند هرکسی در چه جهتی کار می‌‎کند اگر متوجه شد که تغییری کار او را بهتر می‌‎کند آن را به هنرمند یادآوری می‌‎کند مثلا می‌گوید اگر در اینجا به جای نقطه نقطه گذاشتن رنگ را با قلم‎مو بپاشی نتیجه بهتری می‌‎گیری و نکاتی مانند آن. آن شیوه‎ای که در قرن‎های اخیر بوده است و هنوز هم در فرانسه و ایتالیا هست، امروز مثل بسیاری چیزهای قدیمی دیگر که امروز کاربرد ندارد به کار نمی‌‎آید.

متاسفانه آن شکل از تشخص هنری کمتر در کار هنرمندان ما دیده می‌‎شود دلیل این موضوع به نظر شما چیست؟

درکنار همه مشکلات ما با این موضوع نیز دچار چالش هستیم. به طور کلی هرآنچه از غرب وارد می‌شود و ما پیش‌زمینه‌ای درمورد آن نداریم با مشکل عدم درک درست و تقلید صرف مواجه شده است. به همین ترتیب در هنر نیز دچار این مشکل شده‌ایم. ما هنوز هم با آنچه آل‌احمد غربزدگی نامید درگیر هستیم و حتی در مقابل یک کارمند رده پایین اداره گذرنامه یک کشور اروپایی دچار اضطراب می‌شویم و به اروپاییان و آمریکایی‌ها نگاه از پایین به بالا داریم در برخورد با آن‌ها دچار مشکل هستیم و به طور کلی در مقابل غربی‌ها مقهوریم.

این مقهور غرب بودن در هنر چگونه رخ داده است؟

در هنر هم این مقهور بودن دامان ما را گرفته است. زمانی بود که قرار شد همه آبستره کار کنند یا مدرنیست شوند در حالیکه نمی‌دانستند مدرنیسم یک فلسفه است و تنها با تکنیک نمی‌توان به سراغ آن رفت. متاسفانه ما این گذشته را در هنر نداریم در واقع آدم‌های باهوش ما به سراغ ادبیات می‌‎رفتند آدم‎هایی که روحانی بودند یا فیلسوف و ریاضی‎دان بودند به سراغ ادبیات می‌‎رفتند و توجه به تصویر به ویژه از نظر دینی اساسا نادرست بوده است. این نداشتن پیشینه باعث شد ما در دوران مدرنیسم چیزی از خود نداشته باشیم و بدون درک فلسفه این رویکرد‌ها تنها از آن‌ها دنباله روی کنیم. از طرفی به نظر من کسی که به شیوه هندی یا ایرانی زندگی می‌‎کند نمی‌‏تواند مثل جکسون پولاک کار کند زیرا هنرمند به شیوه‎ای که زندگی می‌‎کند کار خواهد کرد درغیر این صورت اثر هنری که از او باقی می‌‎ماند تقلیدی بوده و به دل نخواهد نشست.

شما پیش از این درباره نمایشگاه خود با عنوان "یکی بود یکی نبود" گفته بودید که حمله آمریکا به عراق بر شما تاثیر گذاشت و موجب شد آثار این نمایشگاه شکل گیرد.

بله، تمدن جهان از عراق و بخشی از ایران شروع شده است. من تصاویر بسیاری از هجوم به عراق یا حمله به موزه بغداد یا زندان ابوغریب دیده‌ام. به نظرم این زندان بزرگ‌ترین پرفورمنس بعد از دهه هشتاد است. در کنار این‌ها مسائل داخل کشور هم بر انسان تاثیر می‌‏گذارد اگر بخواهم کلی بگویم جهان از ۱۹۸۰ به هم ریخته است و وقتی شما چشم و گوش خود را به جهان نبسته باشید فقط به دور و بر خود نگاه نمی‌‏کند و همه چیز را می‌‎شنوید. این دوران، دوران تخریب و فاجعه است و فجایع آن هر روز به شکل جدیدی خودنمایی می‌‎کند. البته همیشه پس از چنین تخریبی و در حالی که بشریت خود را نابود کرده است یک رنسانس رخ می‌‏دهد. با تاثیر از همه این رویداد‌ها من برای آن مجموعه یک ماسک نقره‎ای متعلق به دوره سلوکیه در موزه ایران باستان را انتخاب کردم. این ماسک با اینکه ایرانی است اما به شدت تحت تاثیر مجسمه‎سازی یونان است. من یک عکس این ماسک را برداشتم و بنا بر روشنایی و تیرگی‌ها ترکیب‎های مختلفی ایجاد کردم و مجسمه‎های جدیدی از آن ساختم. انیمیشنی نیز با همین ماسک ساختم که در کنار باقی آثار در نمایشگاه "یکی بود یکی نبود» به نمایش گذاشته شد.

پس از آن هم که به سراغ دختر شاه پریان رفتید...

این مجموعه پس از "جهیزیه دختر شاه پریون" شکل گرفت و پس از آن نیز مجموعه "جهیزیه دختر شاه پریون به مریخ» را سال گذشته در دوبی به نمایش گذاشتم. این مجموعه هم کلاژ است و چیزهایی که مجاز هستند به مریخ برده شوند در آن‌ها نشان داده می‌‎شود. در همه این آثار به جهان و نیکویی توجه شده است و به ویژه در این مجموعه آخر اعتراض به تبدیل کرات دیگر به زباله دانی زمین در آینده اشاره شده است. من درواقع گاهی می‌‎نویسم و شعر می‌‎گویم اما لغات من تصاویر هستند.

پس در واقع شما در ادامه سنت ادبی ایران حرکت می‌‎کنید؟

بله به همین دلیل است که می‌‎توان این کار‌ها را شناسایی کرد. کسانی مثل ما که با ادبیات بزرگ شده‎اند و هنر در سرزمین آنان ممنوع بوده است بارهای سنگین ادبی با خود حمل می‌‏کنند. همه ما پیش از آنکه نقاش شویم انشای خوبی داشتیم یا شعر می‌‏گفتیم. همین حالا هم وقتی هنر معاصر را به نمایش می‌‏گذارند مخاطب به موضوع کار دقت می‌‏کند برای او مهم نیست که ترکیب‎بندی چگونه است در حالی که برای هنرمند سوژه تنها بهانه‎ای برای کار است. این موضوع تنها منحصر به مخاطب ایرانی نیست در همه کشورهایی که در جغرافیایی نزدیک ما هستند یا روزی مستعمره بوده‎اند دیده می‌‏شود. اگر تاثیری داشته هنر معاصر غربی روی هنرمندانی داشته که قادرند بیاندیشند نه آنهایی که تقلید می‌کنند من هیچوقت مقهور غربی نشدم، جلوی آن‌ها کم نیاورده‌ام و هنوز هم کم نمی‌‎آورم.

شما مقهور هنر غرب نشدید اما سنت را نیز به ابزاری برای کار خود قرار ندادید؟

در سال ۲۰۰۰ نمایشگاه بزرگی در هانوفر برگزار شد در این نمایشگاه غرفه‏‎ای به نام Challenge for Change ایجاد شده بود و من به عنوان نماینده ایران دعوت شده بودم تا اثری را ساخته و به نمایش بگذارم. من یک اینستالیشن برای آن نمایشگاه درست کردم، اثری که به شکل کاربردی ساخته شده بود تا هم برای کسانی که صنایع دستی کار می‌کنند و هم کسانی که کار هنری انجام می‌‏دهند جالب توجه باشد. اجزای این اینستالیشن از لعاب و سرامیک و کاشی ساخته شده بود زیرا من می‌‏خواستم این اثر همانند تابلوی نقاشی باشد که تلالو دارد. این نمونه کاری است که من به عنوان یک اثر هنری کابردی انجام دادم. اثری که اصل آن هنوز در هانوفر است و یک نسخه کپی از آن در تالار رودکی وجود دارد. با این حال من در دام آنچه به شکل ارتجاعی با استفاده از عناصر سنتی در آثار هنری ساخته می‏‌شود نیفتادم. این شکل استفاده از طلسم و جادو و خورشید خانم از آنجا رواج یافت که اروپایی‎ها، آن‌ها را به عنوان تزیینات می‌‏خریدند.

شما زمانی کارهای سیمانی انجام می‌‏دادید هنوز هم روی این آثار کار می‌‏کنید؟

برای سفارش بله البته به نمایش در نمی‌‏آید چون تجربه دهه ۲۰ زندگی من است و دیگر حرف جدیدی در آنها وجود ندارد تابه نمایش گذارم. آن زمان سن و سال کمی داشتم با این حال این افتخار را داشتم که در‌‌ همان سن ۱۹-۲۰ سالگی عضو تالار قندریز شوم. آنجا به دلیل آنکه همه تحت تاثیر باوهاوس بودند روی هنر آبستره کار می‌‎کردند. وقتی کار‌هایم را به نمایش می‌‎گذاشتم بازدیدکنندگان مدام مرا صدا می‌‎زدند و از من می‌‏پرسیدند که مثلا: "منظور شما از این مکعب چیست؟" همانجا بود که فهمیدم مردم ما قصه و روایت دوست دارند و من باید برای مردم قصه بسارم. متوجه شدم که کار ما این شکل از آثار هنری نیست زیرا وقتی شما چیزی را تولید می‌کنید که توانایی ارائه آن را ندارید باید سراغ چیزی بروید که بازار مصرف داشته باشد. به همین دلیل آن نوع قبلی کار را‌‌ رها کردم و تصمیم گرفتم فیگوراتیو کار کنم که حاصل این تغییر فیگوراتیوهای سیمانی من شد. این کار‌ها را با شکل خاصی از متریال انجام می‌‎دادم که امکان ایجاد فرو رفتگی و برجستگی‌ها را به راحتی روی بوم فراهم می‌‏کرد.

بعد از این دوره بود که با مداد رنگی کار کردید؟

زمانی که گالری‎‌ها پس از انقلاب تعطیل شد، با پاستل و بعد با مداد رنگی کار کردم. البته این توصیه بهمن محصص بود که عقیده داشت هر نقاشی باید یک جعبه مدادرنگی و یک سه پایه در آتلیه‎اش داشته باشد.

چرا بهمن محصص بر مدادرنگی تاکید داشت؟

چون مداد رنگی اسباب اتود و مثل نی‏‌لبک ساده است. ابتدایی‌ترین وسیله برای ثبت تصویر است. این باعث شد من ۲۰ سال به شکل شبانه‎روزی با مداد رنگی کار کنم و مداد رنگی را به جایی برسانم که حالا دیگر درکار‌هایم مشخص نیست که تابلو‌هایم با این ابزار خلق شده است.

چطور توانستید ۲۰ سال فقط با مدادرنگی کار کنید؟

من آن زمان کلاس نقاشی داشتم و من پا به پای بچه‏‌ها کار می‌کردم و همین موضوع یکی از دلایلی بود که بیشتر و بیشتر با مدادرنگی کار کنم.

شما تجربه کار مشترک با چند هنرمند ایرانی و غیر ایرانی را دارید. این تجربه برای شما به چه شکل بود؟

در روزهای دهه ۹۰ میلادی از آنجا که همه چیز خیلی عامیانه شده بود به ذهنم رسید اگر آدم‌های دیگر هم در خلق اثر یک هنرمند شرکت داشته باشند رویداد جدیدی ایجاد می‌‎شود. در آن دوره کاری "خود" هر هنرمند بود که موجب شد نتیجه‎ای حاصل نشود زیرا به محض آغاز کار هر کسی می‌‎خواست خودش را غالب بر دیگری نشان دهد و اثر خود را پررنگ‌تر نشان دهد. زیرا به این فکر نمی‌‏کند که ترکیب‏‌بندی کار چگونه قرار است موسیقی‎وار عمل کند بلکه به من خود فکر می‌‎کند و خوب چنین فکری به نتیجه نمی‌رسد. هنرمندانی از هند، استرالیا، ایران، آمریکا در این پروژه با من همکاری داشتند.

به هر حال تلاش بیهوده‎ای بود زیرا قرار بود من اثری را که ترمه‎‌ها یا تور‌هایم را نشان می‌‎داد در اختیار هنرمندی دیگر قرار دهم و او جهان خود را با استفاده از آن خلق کند اما این کار نتیجه‎ای نداشت زیرا هر هنرمند بدون توجه به فضایی که در کار من وجود داشت نقاشی خودش را کنار آن می‌‎کشید و به همین دلیل پس از مدتی این کار را کنار گذاشتم.

انتهای پیام/

حمیده پازوکی