سرویس تجسمی هنرآنلاین: پروانه اعتمادی عقیدهدارد که بیشتر از نقاش بودن، شاعر است؛ اما شاعری که به جای کلمات تصاویر را به خدمت کار خود میگیرد. اعتمادی این کلمات یا در واقع تصاویر را برمیگزیند تا درباره جهان حرف بزند جهانی که او از همه وقایعی که در آن میگذرد تاثیر میگیرد تا بتواند آن را در آثارش بازگو کند. با پروانه اعتمادی در آتلیهاش در میان کتابها و تابلوها دیدار کردیم و از نقاشیهایش و دیدگاهایش درباره مسائل مختلف حرف زدیم. آنچه در پی میآید حاصل دیدار دو ساعته ما با این هنرمند است.
شما دورههای کاری متعددی را تاکنون پشت سر گذاشتهاید دورههایی که از نظر تکنیک و فضا و همینطور متریال با هم متفاوتند. این تفاوتها را چگونه میبینید؟
دورههای کاری هر هنرمند مانند دانههای یک تسبیح است. هنرمند در میانه کار خود نباید قضاوت کند که این دانهها با هم مرتبط هستند یا خیر. به نظرم تا هنرمند نمیرد فرم کلی رنگبندی یا مهرهگذاری این تسبیح مشخص نمیشود. به این دلیل کهگاه هنرمند متوجه میشود کاری در هجده سالگی از او سر زده است و همان شکل و شیوه کار ناخودآگاه در پنجاه سالگی به سراغ او آمده است. اگر هنرمند قرار بود دلیل این تغییر را بداند به آن دسته از هنرمندانی میمانست که پس از فارغالتحصیل شدن از دانشگاه با سواد خود نقاشی میکنند. در واقع آکادمیسم نوعی نظم سلیقهای به هنرمند میدهد که باعث میشود آدمها جستجوگر نباشند و از آنچه دیگران جستجو کردهاند سود جویند. هنرمند برای من معنای ویژهای دارد، او باید بتواند تولید اندیشه کند و رشد ذهنی او به حدی رشد کند که به تفکر رسیده باشد. شاید بهتر است سه سال از مرگ هنرمند بگذرد تا فاصلهای ایجاد شود و بتوان اثر کارهای او را روی آثار دیگر هنرمندان دید و بتوان فهمید هنرمند چه کرده است.
پس مطابق رسم معمول مرگ هنرمند باعث رسیدن به جایگاه اصلی او میشود...
بله، جنگلی را درنظر بگیرید که درختان آن همه به هم فشرده هستند با این حال اگر چند درخت را ریشه کن کنیم، از آن حفرهای که ایجاد میشود به ریشهدار بودن درخت پی خواهیم برد؛ هرچند درخت ریشه کن شده و مرده است و برای دانستن این موضوع دیر شده است و این مثال هنرمندانی است که پس از مرگشان قدر آنها آشکار میشود.
گفتید که هنرمندی که بداند روند کارش چگونه باشد مانند کسی است که بر اساس دانستههای آکادمیک نقاشی بکشد. شما شکل آکادمیک آموزش هنری را قبول ندارید؟
بدون استعداد ذاتی نمیشود به هنر پرداخت زیرا هنر یاد دادنی و یادگرفتنی نیست. اگر من تو را تصحیح کنم همان موقع نظرم را به نظر شما تحمیل کردهام به همین دلیل آکادمی اساسا غلط است البته برای قرن پانزده که نقاشان آن زمان بیشتر کاسبکار بودند و سواد ادبی و فلسفی نداشتند و چیزی از آناتومی و فیزیولوژی نمیدانستند درست بود. استادان در آن روزگار تمام این مطالب را گردآوری کردند تا کسی که هنرمند است اطلاعات فنی را بیاموزد. در قرن بیستم که نقاشی معاصر شکل گرفت آکادمی و آنچه در آن آموزش داده میشد کهنه شد. آن شیوهها و مطالب، امروز دیگر جواب نمیدهد چون همه کارهایشان مثل هم است یا دژاوو است یعنی هنرمندان شخصیت فردی ندارند. وقتی یک اثر هنری را از دور نگاه کنید به شما میگوید که من کار چه کسی هستم؛ نیاز نیست جلو روید و امضای او را بخوانید در حالی که امروز آثاری که دارای یک زبان فردی خاص باشند بسیار کم تعداد هستند. در واقع کاری که شخصی نشود کار آکادمیک است یعنی قبلا توسط فرد دیگری انجام شده است. چیزهایی مثل کشیدن پرسپکتیو و مانند آن تنها فوت و فن است که از زمان داوینچی برای آسانتر انجام دادن کشیدن تابلو آموزش آنها رواج داشت.
البته شما شاگردانی هم داشتهاید، با چنین ایدهای چطور به شاگردانتان آموزش میدهید؟
من به کسی آموزش ندادهام. ورکشاپهایی برگزار کردهام که در آن ورکشاپها هرکسی کار خودش را میکند. در کلاس من استاد راه میرود و چون میداند هرکسی در چه جهتی کار میکند اگر متوجه شد که تغییری کار او را بهتر میکند آن را به هنرمند یادآوری میکند مثلا میگوید اگر در اینجا به جای نقطه نقطه گذاشتن رنگ را با قلممو بپاشی نتیجه بهتری میگیری و نکاتی مانند آن. آن شیوهای که در قرنهای اخیر بوده است و هنوز هم در فرانسه و ایتالیا هست، امروز مثل بسیاری چیزهای قدیمی دیگر که امروز کاربرد ندارد به کار نمیآید.
متاسفانه آن شکل از تشخص هنری کمتر در کار هنرمندان ما دیده میشود دلیل این موضوع به نظر شما چیست؟
درکنار همه مشکلات ما با این موضوع نیز دچار چالش هستیم. به طور کلی هرآنچه از غرب وارد میشود و ما پیشزمینهای درمورد آن نداریم با مشکل عدم درک درست و تقلید صرف مواجه شده است. به همین ترتیب در هنر نیز دچار این مشکل شدهایم. ما هنوز هم با آنچه آلاحمد غربزدگی نامید درگیر هستیم و حتی در مقابل یک کارمند رده پایین اداره گذرنامه یک کشور اروپایی دچار اضطراب میشویم و به اروپاییان و آمریکاییها نگاه از پایین به بالا داریم در برخورد با آنها دچار مشکل هستیم و به طور کلی در مقابل غربیها مقهوریم.
این مقهور غرب بودن در هنر چگونه رخ داده است؟
در هنر هم این مقهور بودن دامان ما را گرفته است. زمانی بود که قرار شد همه آبستره کار کنند یا مدرنیست شوند در حالیکه نمیدانستند مدرنیسم یک فلسفه است و تنها با تکنیک نمیتوان به سراغ آن رفت. متاسفانه ما این گذشته را در هنر نداریم در واقع آدمهای باهوش ما به سراغ ادبیات میرفتند آدمهایی که روحانی بودند یا فیلسوف و ریاضیدان بودند به سراغ ادبیات میرفتند و توجه به تصویر به ویژه از نظر دینی اساسا نادرست بوده است. این نداشتن پیشینه باعث شد ما در دوران مدرنیسم چیزی از خود نداشته باشیم و بدون درک فلسفه این رویکردها تنها از آنها دنباله روی کنیم. از طرفی به نظر من کسی که به شیوه هندی یا ایرانی زندگی میکند نمیتواند مثل جکسون پولاک کار کند زیرا هنرمند به شیوهای که زندگی میکند کار خواهد کرد درغیر این صورت اثر هنری که از او باقی میماند تقلیدی بوده و به دل نخواهد نشست.
شما پیش از این درباره نمایشگاه خود با عنوان "یکی بود یکی نبود" گفته بودید که حمله آمریکا به عراق بر شما تاثیر گذاشت و موجب شد آثار این نمایشگاه شکل گیرد.
بله، تمدن جهان از عراق و بخشی از ایران شروع شده است. من تصاویر بسیاری از هجوم به عراق یا حمله به موزه بغداد یا زندان ابوغریب دیدهام. به نظرم این زندان بزرگترین پرفورمنس بعد از دهه هشتاد است. در کنار اینها مسائل داخل کشور هم بر انسان تاثیر میگذارد اگر بخواهم کلی بگویم جهان از ۱۹۸۰ به هم ریخته است و وقتی شما چشم و گوش خود را به جهان نبسته باشید فقط به دور و بر خود نگاه نمیکند و همه چیز را میشنوید. این دوران، دوران تخریب و فاجعه است و فجایع آن هر روز به شکل جدیدی خودنمایی میکند. البته همیشه پس از چنین تخریبی و در حالی که بشریت خود را نابود کرده است یک رنسانس رخ میدهد. با تاثیر از همه این رویدادها من برای آن مجموعه یک ماسک نقرهای متعلق به دوره سلوکیه در موزه ایران باستان را انتخاب کردم. این ماسک با اینکه ایرانی است اما به شدت تحت تاثیر مجسمهسازی یونان است. من یک عکس این ماسک را برداشتم و بنا بر روشنایی و تیرگیها ترکیبهای مختلفی ایجاد کردم و مجسمههای جدیدی از آن ساختم. انیمیشنی نیز با همین ماسک ساختم که در کنار باقی آثار در نمایشگاه "یکی بود یکی نبود» به نمایش گذاشته شد.
پس از آن هم که به سراغ دختر شاه پریان رفتید...
این مجموعه پس از "جهیزیه دختر شاه پریون" شکل گرفت و پس از آن نیز مجموعه "جهیزیه دختر شاه پریون به مریخ» را سال گذشته در دوبی به نمایش گذاشتم. این مجموعه هم کلاژ است و چیزهایی که مجاز هستند به مریخ برده شوند در آنها نشان داده میشود. در همه این آثار به جهان و نیکویی توجه شده است و به ویژه در این مجموعه آخر اعتراض به تبدیل کرات دیگر به زباله دانی زمین در آینده اشاره شده است. من درواقع گاهی مینویسم و شعر میگویم اما لغات من تصاویر هستند.
پس در واقع شما در ادامه سنت ادبی ایران حرکت میکنید؟
بله به همین دلیل است که میتوان این کارها را شناسایی کرد. کسانی مثل ما که با ادبیات بزرگ شدهاند و هنر در سرزمین آنان ممنوع بوده است بارهای سنگین ادبی با خود حمل میکنند. همه ما پیش از آنکه نقاش شویم انشای خوبی داشتیم یا شعر میگفتیم. همین حالا هم وقتی هنر معاصر را به نمایش میگذارند مخاطب به موضوع کار دقت میکند برای او مهم نیست که ترکیببندی چگونه است در حالی که برای هنرمند سوژه تنها بهانهای برای کار است. این موضوع تنها منحصر به مخاطب ایرانی نیست در همه کشورهایی که در جغرافیایی نزدیک ما هستند یا روزی مستعمره بودهاند دیده میشود. اگر تاثیری داشته هنر معاصر غربی روی هنرمندانی داشته که قادرند بیاندیشند نه آنهایی که تقلید میکنند من هیچوقت مقهور غربی نشدم، جلوی آنها کم نیاوردهام و هنوز هم کم نمیآورم.
شما مقهور هنر غرب نشدید اما سنت را نیز به ابزاری برای کار خود قرار ندادید؟
در سال ۲۰۰۰ نمایشگاه بزرگی در هانوفر برگزار شد در این نمایشگاه غرفهای به نام Challenge for Change ایجاد شده بود و من به عنوان نماینده ایران دعوت شده بودم تا اثری را ساخته و به نمایش بگذارم. من یک اینستالیشن برای آن نمایشگاه درست کردم، اثری که به شکل کاربردی ساخته شده بود تا هم برای کسانی که صنایع دستی کار میکنند و هم کسانی که کار هنری انجام میدهند جالب توجه باشد. اجزای این اینستالیشن از لعاب و سرامیک و کاشی ساخته شده بود زیرا من میخواستم این اثر همانند تابلوی نقاشی باشد که تلالو دارد. این نمونه کاری است که من به عنوان یک اثر هنری کابردی انجام دادم. اثری که اصل آن هنوز در هانوفر است و یک نسخه کپی از آن در تالار رودکی وجود دارد. با این حال من در دام آنچه به شکل ارتجاعی با استفاده از عناصر سنتی در آثار هنری ساخته میشود نیفتادم. این شکل استفاده از طلسم و جادو و خورشید خانم از آنجا رواج یافت که اروپاییها، آنها را به عنوان تزیینات میخریدند.
شما زمانی کارهای سیمانی انجام میدادید هنوز هم روی این آثار کار میکنید؟
برای سفارش بله البته به نمایش در نمیآید چون تجربه دهه ۲۰ زندگی من است و دیگر حرف جدیدی در آنها وجود ندارد تابه نمایش گذارم. آن زمان سن و سال کمی داشتم با این حال این افتخار را داشتم که در همان سن ۱۹-۲۰ سالگی عضو تالار قندریز شوم. آنجا به دلیل آنکه همه تحت تاثیر باوهاوس بودند روی هنر آبستره کار میکردند. وقتی کارهایم را به نمایش میگذاشتم بازدیدکنندگان مدام مرا صدا میزدند و از من میپرسیدند که مثلا: "منظور شما از این مکعب چیست؟" همانجا بود که فهمیدم مردم ما قصه و روایت دوست دارند و من باید برای مردم قصه بسارم. متوجه شدم که کار ما این شکل از آثار هنری نیست زیرا وقتی شما چیزی را تولید میکنید که توانایی ارائه آن را ندارید باید سراغ چیزی بروید که بازار مصرف داشته باشد. به همین دلیل آن نوع قبلی کار را رها کردم و تصمیم گرفتم فیگوراتیو کار کنم که حاصل این تغییر فیگوراتیوهای سیمانی من شد. این کارها را با شکل خاصی از متریال انجام میدادم که امکان ایجاد فرو رفتگی و برجستگیها را به راحتی روی بوم فراهم میکرد.
بعد از این دوره بود که با مداد رنگی کار کردید؟
زمانی که گالریها پس از انقلاب تعطیل شد، با پاستل و بعد با مداد رنگی کار کردم. البته این توصیه بهمن محصص بود که عقیده داشت هر نقاشی باید یک جعبه مدادرنگی و یک سه پایه در آتلیهاش داشته باشد.
چرا بهمن محصص بر مدادرنگی تاکید داشت؟
چون مداد رنگی اسباب اتود و مثل نیلبک ساده است. ابتداییترین وسیله برای ثبت تصویر است. این باعث شد من ۲۰ سال به شکل شبانهروزی با مداد رنگی کار کنم و مداد رنگی را به جایی برسانم که حالا دیگر درکارهایم مشخص نیست که تابلوهایم با این ابزار خلق شده است.
چطور توانستید ۲۰ سال فقط با مدادرنگی کار کنید؟
من آن زمان کلاس نقاشی داشتم و من پا به پای بچهها کار میکردم و همین موضوع یکی از دلایلی بود که بیشتر و بیشتر با مدادرنگی کار کنم.
شما تجربه کار مشترک با چند هنرمند ایرانی و غیر ایرانی را دارید. این تجربه برای شما به چه شکل بود؟
در روزهای دهه ۹۰ میلادی از آنجا که همه چیز خیلی عامیانه شده بود به ذهنم رسید اگر آدمهای دیگر هم در خلق اثر یک هنرمند شرکت داشته باشند رویداد جدیدی ایجاد میشود. در آن دوره کاری "خود" هر هنرمند بود که موجب شد نتیجهای حاصل نشود زیرا به محض آغاز کار هر کسی میخواست خودش را غالب بر دیگری نشان دهد و اثر خود را پررنگتر نشان دهد. زیرا به این فکر نمیکند که ترکیببندی کار چگونه قرار است موسیقیوار عمل کند بلکه به من خود فکر میکند و خوب چنین فکری به نتیجه نمیرسد. هنرمندانی از هند، استرالیا، ایران، آمریکا در این پروژه با من همکاری داشتند.
به هر حال تلاش بیهودهای بود زیرا قرار بود من اثری را که ترمهها یا تورهایم را نشان میداد در اختیار هنرمندی دیگر قرار دهم و او جهان خود را با استفاده از آن خلق کند اما این کار نتیجهای نداشت زیرا هر هنرمند بدون توجه به فضایی که در کار من وجود داشت نقاشی خودش را کنار آن میکشید و به همین دلیل پس از مدتی این کار را کنار گذاشتم.
انتهای پیام/
حمیده پازوکی