سرویس تجسمی هنرآنلاین/
نمایشگاه جنبش "سقاخانه" که هم اکنون در موزه هنرهای معاصر برپا است، بهانه خوبی به دست داده تا همزمان با ارزیابی و بررسی مجموعهای که به نمایش درآمده، مروری بر این جنبش تاثیرگذار و پراهمیت در هنرمعاصر ایران صورت بگیرد. با چنین رویکردی از مهدی حسینی دبیر این نمایشگاه و بهنام کامرانی نقاش، پژوهشگر و منتقد هنری دعوت شد تا طی نشستی در محل خبرگزاری، این جنبش هنری را که کمتر دربارهاش گفته و نوشته شده بازخوانی کنیم. امیدواریم این گزارش علاوه بر جلب نظر خوانندگان بتواند راه را برای بررسیهای بیشتر این موضوع باز کند.
لازم به ذکر است، به دلیل طولانی شدن بحث این گزارش در دو بخش منتشر میشود. آن چه در ادامه میخوانید بخش اول این نشست است.
ابتدا روند شکل گیری این نمایشگاه و جمعآوری این مجموعه را برایمان شرح بدهید.
حسینی: حقیقت این است که از نخستین نمایشگاه "سقاخانه" در موزه هنرهای معاصر بعد از این که بعضی هنرمندان این مکتب فوت یا مهاجرت کرده بودند، حدود 35 سال بود که نمایشگاهی از این جنبش نداشتیم و در سال 1356 که موزه هنرهای معاصر تهران افتتاح شد، مسئولین موزه و هیات امنا میخواستند که یک کلیتی از گنجینه معرفی کنند در نتیجه فقط یکی از گالریهای این موزه به جنبش "سقاخانه" اختصاص پیدا کرد و تقریبا از هر یک از هنرمندان یکی دو اثر و در مواردی تنها یک اثر به نمایش درآمد. این درحالی بود که در طول این مدت پیوسته آثاری که متعلق به جنبش سقاخانه بودند خریداری و جمعآوری شده بود. بعد از انقلاب هم بعضی ازآثار مرتبط با این جنبش را از میان آثاری که بعضی نهادها جمعآوری کرده بودند به موزه هنرهای معاصر انتقال دادند. در نتیجه میشود گفت تعداد زیادی اثر از این جنبش جمعآوری شده بود و حتی در مواردی هنرمندانی مثل زندهرودی بعضی از آثارش را به موزه اهدا کرده بودند. با این وجود ما هیچ نمایشگاهی از این جنبش که تمام گالریهای موزه را و به این گستردگی در بر بگیرد نه تنها در ایران بلکه در کل اروپا و آمریکا نداشتیم. اتفاقا به فاصله دو سه روز از این نمایشگاه در "اشیا سوسایتی" نیویورک هم تنها تعدادی از آثار این جنبش به نمایش درآمد.
این که چطور شد از من برای دبیری این نمایشگاه دعوت کردند برمیگردد به سیاستگذاری موزه هنرهای معاصر. من هم با وجود مشغله زیاد به خاطر ارزش و اهمیتی که این موضوع داشت پذیرفتم و موزه هم واقعا همکاری کرد و سراغ گنجینه و فایلها و آرشیوها رفتیم. ما آثاری را برای این نمایشگاه انتخاب کردیم که حتی فکر میکنم بسیاری از دستاندرکاران برای اولین بار بود آنها را مشاهده میکردند. حتی آثاری در آرشیو پیدا کردم که فکر میکنم خود هنرمندان خالق اثر هم اگر در ایران بودند و آنها را میدیدند متعجب میشدند. یکی از اینها، اثر تقریبا فراموش شدهای بود که به صورت لوله شده آنجا بود و بعد از باز کردن آن مشاهده کردیم که دورتادور آن توسط خود هنرمند سوزانده شده که به زحمت امضای عربشاهی را که مربوط به 1348 بود را شناسایی کردیم که فکر میکنم خود عربشاهی هم این اثر را به یاد نیاورد.
چرا در این زمان جنبش "سقاخانه" مدنظر قرار گرفت؟
این چند دلیل داشت. یکی به خاطر این که "سقاخانه" جنبش فراگیری بود که هفت، هشت نفر از هنرمندان فعال آن دوره را شامل میشد و دیگر این که این جنبش در آفرینش هنری رویکردی به سنت به خصوص سنت شیعی داشت و مورد دیگر این است که سعی کرده بودند که سنتزی از سنت و مدرنیسم را در قالب سقاخانه خلق بکنند. تعداد زیادی از این آثار نه تنها برای هم سن و سالهای ما برای نخستین بار به نمایش در میآمد علی الخصوص نسل رو به رشد و جوانی که الان در دانشگاهها و مراکز آموزشی داریم، زیرا هیچ وقت از نزدیک با این آثار روبه رو نشده بودند که لازم بود که از نزدیک کیفیت رنگگذاری و جزئیات آثار را نظارهگر باشند. مجموعه این عوامل بود که وقتی در ذهنم مرورشان کردم دیدم که برپایی این نمایشگاه لازم و مفید خواهد بود. این را هم اشاره کنم که مجموعه آثار موجود از این هنرمندان در گنجینه بیشتر از این تعداد بود، ولی من سعی کردم آنهایی را انتخاب کنم که ارتباط مستقیمی با جنبش "سقاخانه" داشت که در مجموع نزدیک به 100 اثر را شامل شد.
با این حساب نمایشگاه شکل ایده آلش را از نظر شما پیدا کرد یا این که در برپایی آن با محدودیتهایی هم رو به رو بودید؟
حسینی: نه.خوشبختانه با محدودیتی مواجه نبودیم.
یعنی از نظر دسترسی به آثار هم محدودیتی وجود نداشت؟ هیچ اثری نبود که در مجموعهای شناسایی کرده باشید و به هر دلیل در دسترس نباشد؟
حسینی: خوب بله. طبیعتا تعدادی از آثار خارج از ایران است و همانطور که اشاره کردم بعضی از آثار شاخص این جنبش به طور هم زمان در نیویورک به نمایش درآمد که به آنها دسترسی نداشتیم. موارد این چنینی وجود داشت.
ظاهرا قرار است کتاب این نمایشگاه هم منتشر شود.
حسینی: بله. اتفاقا یکی از شرطهای من با موزه هنرهای معاصر همین بوده و آنها هم پذیرفتند. در این کتاب علاوه بر تصویر آثار، مقاله کریم امامی در مورد این جنبش و مقالهای از "پیتر ویلسون" و متنی از مرحوم قندریز که ارتباط مستقیمی با "سقاخانه" دارد و ذهنیت او را در مورد این جنبش آشکار میکند لحاظ شده است. همچنین مقاله بسیار مهم و معتبری از حمید کشمیرشکن که در "iranian studies منتشر شده را برای درج در این کتاب در نظر گرفتهایم که بر این اساس با ایشان تماس گرفتیم که تمایل داریم این مقاله مجددا در کتاب نمایشگاه منتشر شود. ایشان هم گفتند که این مقاله دیگر در اختیار من نیست و من صاحب آن نیستم و با همان موسسه تماس بگیرید. ماهم با آن ها مکاتبه کردیم که خوشبختانه خیلی سریع و سخاوتمندانه با انتشار مجدد آن موافقت کردند. خود من هم مقالهای در این کتاب خواهم داشت و یکی از محققین اصفهانی به نام آقای "معرکنژاد" که در این زمینه خیلی کار کرده هم مطلبی برای این کتاب تهیه کرده است. این کتاب به صورت دوزبانه انگلیسی و فارسی منتشر خواهد شد.
آقای کامرانی شما در بازدید از نمایشگاه با چه مواردی و نکاتی مواجه شدید؟
کامرانی: من ترجیح میدهم صحبتم درباره این نمایشگاه را به سمت اهمیت جنبش "سقاخانه" ببرم. فکر میکنم وجود چنین نمایشگاههایی در زمینه آموزشی میتواند خیلی موثر باشد. خوشبختانه جنبه پژوهشی نمایشگاه به خصوص در رمپ اول موزه در نظر گرفته شده و یک معرفی از شخصیتهای سقاخانه داده شده است. به نظر من یکی از پالودهترین وجوهی از هنر مدرن که هنرمندان ایرانی توانستهاند به یک جنبه درست از نگاه مدرنیسم همراه ترکیبی از سنت دست پیدا کنند در جنبش "سقاخانه" اتفاق افتاده است. همینطور که میدانیم "سقاخانه" یک جنبش فکری منسجم با مانیفست مشخص محسوب نمیشود. ما میتوانیم این پرانتز "سقاخانه" را کمی وسیعتر کنیم و هنرمندان دیگری را هم که هم زمان کار میکردند در آن بگنجانیم. برگزاری این نمایشگاه به لحاظ تاریخی و به خاطر این که با مجموعه خاصی از سقاخانهایها برپا شده خیلی اهمیت دارد و روز به روز اهمیتش بیشتر میشود. از جنبهای دیگر مهم بودن این نمایشگاه این است که هنوز این جریان زنده است و بین هنرمندان جوانتر به شکلهای مختلف دنبال میشود، به خصوص گرایش به خط نقاشی یا کار با کالیگرافی هنوز خواهان دارد. من وقتی نمایشگاه را مرور میکردم میدیدم که واقعا به لحاظ تکنیکی و از نظر اجرایی هنوز سقاخانهایها از هنرمندان امروز با این رویکرد، یک سروگردن بالاترند و اینها میتوانند جنبههای آموزشی چنین نمایشگاهی باشند که خیلی در این نمایشگاه بارز است و میتواند مورد استفاده بازدیدکنندگان قرار بگیرد. نکتههای ریزتر این است که آیا این تلفیق میان فرمالیسم مدرنیستی و عناصر سنتی به نتیجه مطلوب رسیده است یا این که آیا این افراد میتوانند کنار هم قرار بگیرند. مثلا کسی مثل عربشاهی با گرایشهایی که به نقش و در دورههایی به معماری یا موتیفهای پیش از تاریخ دارد میتواند کنار هنرمندانی که به طور مستقیم از عناصر شیعی استفاده میکردند،قرار گیرد؟ اینها چیزهایی هستند که به عنوان نکتههای جزیی اما مهم میتوان در نظر گرفت که البته فکر میکنم این نقد در مورد همه جنبشهای هنری میتواند صورت بگیرد. یعنی حتی امپرسیونیستها هم یکسان نیستند و در واقع با نگاه امروزی ما میتوانیم این خوانش را تعمیم بدهیم به سبکهایی که پیروانش وجوه افتراقی هم با یکدیگر دارند.
نکته دیگری که میخواهم اشاره کنم این است که جنبههای نظری و فکری همواره جنبه مفقود در هنر مدرن ایران است. به دلیل این که مثلا ما از همین جنبش "سقاخانه" به جز معرفی سادهای آن هم در بروشورها و کاتالوگهایی اندک اطلاعات زیادی نداریم و هر دانشجو یا محققی هم که بخواهد در این زمینه کار کند منابع مکتوب زیادی در دسترسش نیست. این در حالی است که "سقاخانه" یکی از مهمترین جنبشهای مدرن ایران است. این نمایشگاه کمک میکند که به یک جنبه وسیعتر فکری دسترسی پیدا کنیم. همین اشارهای که آقای حسینی داشتند که چطور در یکی از کارها یک هنرمند دور طراحی را سوزانده بسیار جالب توجه است، چون به نظر من امروزه این نکات ریز اهمیتش بیشتر میشود چرا که ما یک دریافت عام از سقاخانهایها داریم که در نمایشگاهها ارائه یا چاپ شدهاند و همین طور نکات ریزتری هست که به نظر من اهمیت نمایشگاه را بیشتر میکند و حالا ما می توانیم به نگاههای تحلیلیتر وارد شویم. مثلا به نظر من آقای عربشاهی یکی از درخشانترین طراحان مدرن ما است که کاملا میتواند هم شانه طراحان مهم معاصر قرار بگیرد. خوب اگر این طراحیها دیده نشود نمیتوانیم قضاوتی درباره کارها بکنیم و این که از چه منابع و چه مسائلی در کارها استفاده شده است. اهمیت هرکدام از این وجوه به دریافت ما اضافه میکند. یا طنزی که در آثار زندهرودی هست که با نگاه ریزتر میتواند دیده شود و سادگی و پالایشی که در روند کارهای قندریز مشاهده میشود اینها همه نکاتی هست که شاید با مطالعه بیشتر میتوانیم به آنها برسیم و خیلی میتواند کمک کند به نگاههای پژوهشی روی این آثار.
آقای کامرانی به نکته خوبی اشاره کردند و ما اگر بخواهیم روی این نکات ریزتر شویم خیلی بهتر است. به هر حال زمانی که جنبش "سقاخانه" میرفت تحلیل شود یک قطع فرهنگی داشتیم و یک انقلاب را پشت سر گذاشتیم که تقریبا همه آن چیزی که بود نفی شد و تا مجددا شرایط احیا شود، هیچ وقت فرصت بررسیاش پیش نیامد. الان به بهانه همین نمایشگاه و آثاری که موزه خریداری کرده، بیاییم روی این موضوع بیشتر صحبت کنیم. همیشه این بحث هست که هنرمندان بیشتری علاوه بر این هشت نفر در این جنبش سهیم بودهاند ولی در همین نمایشگاه هم این هشت نفر معرفی میشوند. چرا این هشت نفر انتخاب شدهاند و آیا نمیشود هنرمندانی که منتسب به این جنبش هستند هم در این نمایشگاه باشند و بتوانیم راجع به هنرمندانی که کارشان با این جریان پیوند خورده بحث کنیم.
حسینی: ببینید جنبش "سقاخانه" ویژگیهای خاص خودش را دارد. من میخواهم قبل از پرداختن به این مسئله بررسی کنیم که در دهه چهل اصلا چرا این اتفاق افتاد. یکی به خاطر این است که ما در دوره پهلوی اول و بعد از این که کمالالملک قهر کرد و به نیشابور رفت و دیگر با پهلوی اول همکاری نکرد و از آن جا که رضاشاه هم خیلی ملیگرا بود یک مدرسهای را ایجاد کرد به اسم مدرسه صنایع قدیمه. خب میدانید نگاه کمال الملک یک نگاه صرفا اروپایی و آکادمیک بود و این مدرسه آمد و تقریبا میشود گفت در مقابل آن نگاه صرفا اروپایی و آکادمیسم غربی ایستاد. به همین دلیل هم اسمش را گذاشتند مدرسه صنایع قدیمه و حسین طاهرزاده بهزاد هم که نگارگر و طراح بود و همینطور در زمینه هندسه نقوش و گرهها و کاربندیها و گچبریها فوق العاده متبحر بود و در عین حال مدیر بود،می توانست آموزش هم بدهد انتخاب شد برای مدیریت این مدرسه.
از دل این مدرسه تجویدیها، زاویه، الطافی گل و مرغ ساز، مقیمی مینیاتوریست و استاد حسین و اسکندانی و یوسفی که تذهیب کار میکرد بیرون آمدند. حالا ببینید چه مغایرتی پیش می آید. از آن طرف در پهلوی اول و دوم رویکرد مدرن مطرح شد. همه چیزمان داشت مدرن میشد. شهرسازیمان داشت مدرن میشد. دانشگاه تهران را ساختند به خاطر این که مدرن باشیم. کارخانجات به وجود آمد. اصلاحات ارازی شد و گمرک، بانکها، راهها و از این قبیل توسعه پیدا کردند. چطور است که در این دوره یک رویکرد مدرن وجود داشت ولی این مدرسه رویکرد قدیمی را دنبال میکرد؟ اینها یک تناقضی به وجود میآورد. همه اینها آدمهای شاخص و محترمی بودند ولی هیچکدام از این دو رویکرد به تنهایی این پاسخگوی نیاز جامعه نبود. در آن طرف هم دانشکده هنرهای زیبا بود. یعنی از یک طرف یک امر کاملا سنتی در پهلوی اول پیش میآید و از طرف دیگر در پهلوی دوم دانشکده هنرهای زیبا با سردمداری آندره گدار فرانسوی تاسیس میشود که برنامه بوزار پاریس را پیش میبرد.
خب ببینید چقدر اختلاف وجود دارد. نه آن رویکرد به سنت پاسخگو بود و نه این رویکرد صرفا اروپایی. در نتیجه در سال 1339 مدرسهای به نام دانشکده هنرهای تزئینی به وجود میآید. این جا قرار میشود تلفیقی از این دو نوع نگاه دنبال شود و پاسخگوی این نیاز باشد که افرادی مثل کاظمی در رشته گرافیک، کیا در زمینه ادبیات، اکبر تجویدی و عیسی بهنام که عموما در اروپا تحصیل کرده بودند برنامهریزان این مدرسه بودند. در نتیجه بعد از این که یکی دوسال از این اتفاق گذشت جنبش "سقاخانه" به وجود آمد که از یک طرف محصول سیاستگذاری اداره هنرهای زیبا بود و دیگر برنامه آموزشی بود که در این دانشکده نوشته شد و مورد دیگری که با این جریان همزمان میشود این است که در جهان سوم یک بیداری و یک رویکرد به ارزشهای خودی شکل میگیرد. در این دوره ما "امه سهزر" را داریم که بازگشت به سرزمین مادری را می سراید. آل احمد غربزدگی را مینویسد ،" فانون" را داریم که باز این رویکرد را در "دوزخیان روی زمین" دارد و ادوارد سعید که با اندکی تاخیر "اورینتالیسم" را مینویسد.
این جریان و مجموعه این عوامل کنار هم جمع میشود و این جنبش را به وجود میآورد. حالا ممکن است همین طور که من این صحبتها را میکنم شما فکر کنید که مثلا قندریز و زندهرودی موقعی که دانشجوی هنرهای تزئینی بودند که با همه این منابع آشنا نبودند و مطالعهشان نکرده بودند. به هرحال اینها متفکران و اندیشمندان جهان سوم بودند این رویکرد را به ارزشهای خودی داشتند و روح دوران این بود. این اتمسفر و این جو را هنرمندان که به هر حال شاخکهای حساسی داشتند هم درک میکردند. البته در این زمینه قندریز بود که بیشتر فعال بود و صحبت میکرد و مینوشت. در نتیجه مجموعه این عوامل موجب شد که جنبش "سقاخانه" به وجود آمد.
اگر هرکدام از این عوامل نبود شاید این اتفاق نمیافتاد. و این که سقاخانهایها واقعا به درستی با تمام اینها مواجه شدند این جنبش را به یکی از اصیلترین حرکتهایی که در فرهنگ تصویری خودمان داشتهایم تبدیل میکند. اگرچه قبل از این هم جلیل ضیاپور کاشانه آپادانا و خروس جنگی را راه انداخته بود، ولی کوتاه مدت بود و آن قدر فشار شدید بود که دو و سه سال هم نتوانستند دوام بیاورند. ولی "سقاخانه" حداقل از سال 1341 که بیینال سوم برگزار شد و هنرمندان این جنبش تقریبا تمام جوایز معتبر بیینال را دریافت کردند تا زمان انقلاب اسلامی فعال بودند و کار میکردند. خب به هرحال همان طور که شما اشاره کردید انقلاب و بعد هشت سال جنگ را داشتیم. بعضی از این عزیزان فوت کردند و بعضی مهاجرت کردند یا دست از کار شستند و اگر مراجعتی کردند دیگر آن جریان را نداشتیم.
انتهای بخش اول گزارش/