به گزارش خبرنگارتجسمی هنرآنلاین، عصر روزششم مردادماه گالری برگ میزبان مراسم نکوداشت ولی الله پروانه خوشنویس بود. در این مراسم محمد حسن حامدی مدیر نشریه تندیس، محمد علی رجبی نگارگر و رئیس کتابخانه مجلس و احسان شکراللهی پژوهشگر درباره ولی الله پروانه سخن گفتند و فیلمی نیز پرامون زندگی هنری این خوشنویس که به همت دوهفته نامه تندیس و سازمان زیبا سازی ساخته شده بود پخش شد. در این نشست قرار بود که غلامحسین امیرخانی نیز سخن بگوید که در مراسم شرکت نکرد. از ویژگی های این مراسم این بود که ضمن نکوداشت مقام ولی الله پروانه درباره اهمیت خوشنویسی و نخستین کتاب کلام وحی حضرت علی (ع) نیز سخن گفته شد.

همزمان با برپایی این مراسم نکوداشت برای نخستین بار مجموعه ای از آثار خوشنویسی ولی الله پروانه در نگارخانه برگ برپا شده است و تا 16 مردادماه میزبان علاقمندان است.

درابتدای این نشست محمد حسن حامدی درباره ولی الله پروانه گفت: ولی الله پروانه سهم عمده ای درهنر خوشنویسی داشته و تمام زندگی اش را وقف هنرش کرده است. او در تمام طول عمرهنری اش جز طریقت وصال یار و شیفتگی دین اسلام و پیامبر اکرم هیچ نکرد.

وی افزود: با این که نام ولی الله پروانه تاکنون کم شنیده شده است اما او خوشنویس توانمدی بوده است که قریب مانده است اما فراموش نشده است چرا که برپایی نشست های پژوهشی هنر فرصتی را فراهم کرده است تا از او پس از 26 سال که از عروجش یادی کنیم و برای نخستین بار مجموعه ای از آثار او را به نمایش بگذاریم.

وی در ادامه با اشاره به برپایی نشست‌های پژوهشی هنر گفت: قریب به پنج سال است که این سلسله نشست‌ها ادامه پیدا کرده و تاکنون موفق شدیم بسیاری از هنرمندان را با گردآوری آثارشان به جامعه هنری بیش از پیش معرفی کنیم. یکی از مزایای برپایی این نشست ها این بود که در این مراسم نکوداشت ها برخی از هنرمندان که در مکتب کمال الملک تحصیل کرده بودند را شناسایی کردیم و به همت سازمان زیباسازی شهر تهران، توانستیم بسیاری از آثار استاد کمال الملک و شاگردانش را در موزه ای در باغ نگارستان گردهم آوریم تا مردم نیز از این آثار دیدن کنند.

کاوه تیموری پژوهشگرعرصه خوشنویسی گفت: بیشتر خوشنویسان کاتب کلام وحی بوده اند و برای کتابت سلوک خاص خودشان را داشته اند و از این رو برای طی طریق و رسیدن به مطلوب خویش مراحل مختلفی را طی کرده اند و از حضرت محمد به عنوان یکی خوش صوت ترین قاریان قرآن یاد کرد و از حضرت علی (ع) نیز به عنوان نخستین کاتب قرآن کریم یاد کرد.

به گفته تیموری خط یکی از نمودی پیشرفت یک جامعه است و بخش عمده سرگذشت تاریخی یک ملت با خط نگاشته و حفظ شده است. خط در کنار کارکرد هویت آفرین اش از جنبه های بصری بالایی نیز برخوردار است.

این پژوهشگربا بیان این مطلب که خط در جامعه خوشنویسی محقق هویت فرهنگی است گفت: اگر امروز پس از گذشت 26 سال شاهد برگزاری مراسم بزرگداشت ولی الله پروانه هستیم، نشانه این است که آثار مکتوب با ما سخن می گویند. در آثار او شاهد بارقه های از عشق به معشوق ازلی و ابدی هستیم و این موضوع ستودنی است.

وی در ادامه به نقش هنر خوشنویسی در جامعه اشاره کرد و گفت: خط یک نظام هندسی برای ذخیره سازی اطلاعات است و جامعه‌ای که خط دارد، در زمان و مکان جایگاه خودش را پیدا کرده است. در پس زمینه این نظام رفتارهای فرهنگی و هنری وجود دارد که هویت یک جامعه را می سازد و در فرهنگ ایرانی خوشنویسی هنر دوم پس از شعر است. سابقه تاریخی یک صد سال گذشته نشان می دهد که هنر خوشنویسی در تار و پود اجتماعی جامعه حضوری جدی داشته است.

این پژوهشگر ادامه داد: خوشنویسی را می توان هنر مردمی جامعه ایرانی نیز دانست زیرا اگر به بازار نگاه کنم می بینیم که در هر مغازه ای یک جمله به خط خوش دیوارها و سردرها را تزئین کرده است. البته برای مردمی کردن این هنر از میر عماد تا کلهر و عماد الکتاب نقش بسزایی داشته اند. اما اگر بخواهیم نقدی بر عرصه خوشنویسی داشته باشیم باید متذکر شویم درست است برخی توانستند همچون میر عماد و کلهر بر قله خوشنویسی بنشینند اما از یاد نبریم که در بستر جامعه بودند خوشنویسانی که با همان عشق به نگاشتن و سلوک به کتابت پرداختند و در چنین بستری خوشنویسانی توانستد بر صدر بنشینند. اما بسیاری از خوشنویسان که در بدنه خوشنویسی هستند نامی از آنها برده نمی شود.

به گفته تیموری خوشنویسی هنری است که اگر دوره های مختلف یک جشنواره چون تجسمی فجر را مرور کنیم در می یابیم که نسبت به سال های قبل با رشد چشمگیری مواجه می شود.

وی افزود: تاثیر جامعه هنری پویا می تواند تحول و تکامل را رقم بزند و به همین خاطر است که حسین زنده رودی از پیشگامان و نامدارن نقاشی خط بیشترین تاثیر را از یک خطاط کم تجربه همچون الهی گرفته است. همینطور زنده یاد جلال همایی در اشعارش آنچنان از قلم و خوشنویسی یاد می کند که گویی او از اساتید خط است. به همین خاطر می بینیم تاثیر یک جامعه پویا می تواند باعث رشد و تعالی هنر شود که به همین خاطر است که محمد ولی اله پروانه را باید از هنرمندانی دانست که در عین گم نامی تاثیر بسیاری بر هنر خوشنویسی گذاشته است.

تیموری در بررسی آثار پروانه گفت: او خوشنویسی از جنس هنرمندان مردمی بود و نباید او و آثارش را تنها با متر و معیار زیبایی شناسانه سنجید بلکه نقش او در معرفی هنر خوشنویسی به عموم مردم بیشتر قابل بررسی است. زیرا او به دلیل تربیت شاگرد، کتابت چاپ شده و داشتن آثار بسیار شهره نیست، بلکه عمل او در هنر باعث شد تا او به هنرمندی واقعی بدل شد.

مرحوم پروانه در حجره ای که در حمام باب همایون داشت اقدام به خوشنویسی در مقابل مردم می کرد و بر همین اساس سنت خلوت نشینی خوشنویسان را به میان مردم برد و بر همین اساس باعث آشنایی بیشتر مردم با هنر خوشنویسی شد و شاید او را یکی از نخستین کسانی خوشنویسانی نام برد که خوشنویسی را مردمی کرده است.

به گفته این خوشنویس؛ در دوران قدیم هر کسی توان آموختن خوشنویسی را نداشت و برای آموختن خوشنویسی باید سال ها رنج می کشید و آموختن خوشنویسی با سلوک خاصی همراه بود اما امروز خوشنویسی هنری مردمی شده است و در عرض چهار سال یک فرد می توان تمام مراحل آموختن خوشنویسی را طی کند.

او افزود: به خاطر هزینه های بالای آموختن خوشنویسی در دوره های گذشته تنها شاهزادگان می توانستند این هنر را فرا گیرند.

وی افزود: او در عرصه خوشنویسی به رسم اساتیدش مشق می کرد و در اصول کتابت از عماد الکتاب و در سیاه مشق از علی اکبر کاوه الگو گرفت. البته ردپای اساتیدی همچون کلهر، جدی و میرخانی را نیز می توان در آثار پروانه مشاهده کرد. البته او پس از آن که به حلقه شاگردان کاوه پیوست، شیوه نگارش او را پی گرفت.

تیموری در پایان به مهمترین ویژگی آثار هنرمند فقید محمدولی اله پروانه پرداخت و گفت: او در نوشتن خط جلی استاد بود و از قلم های متنوعی برای نگاشتن استفاده کرده است که از قلم های کوچک تا قلم های بزرگ 10 سانتی را نیز شامل می شود که این موضوع نشان از تبحر بی مانند او در هنر خوشنویسی خبر می دهد.

محمد رجبی رئیس کتابخانه و اسناد مجلس شورای اسلامی ضمن تقدیر از برپایی نکوداشت محمدولی اله پروانه و همت خانواده این هنرمند به سپردن آثارش به کتابخانه مجلس گفت: هنر خوشنویسی پس از موسیقی دومین هنر جهان اسلام است. زیرا قران با زبان موسیقیایی و آوازی نازل شد و به همین طریق نیز بر دل و جان مخاطبان تاثیر گذاشت. پیامبر اکرم (ص) با صدایی خوش کلام وحی را تلاوت می کرد و پس از آن بود که خوشنویسی به تعبیر پیامبر بر آشکار کردن حقیقت افزود.

وی افزود: هنرمندی همچون پروانه در طی این طریق در آثارش زبان مقدس را ثبت کرد و دنیای زلال ایمانش را در خط جاری کرد تا میراث گرانبهایی را برای آیندگان به یادگار بگذارد. باید از شهرداری تهران تشکر کرد که در این ماه به معرفی هنرمندی اقدام کرده است که همه عمر خود را به نگاشتن کلام وحی و حدیث و اشعار عرفانی همت گماشته است.

رجبی ادامه داد: یکی از مهم ترین دلایل برگزاری این نشست، اهدای بخشی از مجموعه آثار ولی الله پروانه طبق وصیت اش به کتابخانه مجلس است. همین موضوع زمینه پژوهش بر روی آثار او را فراهم کرد و امروز شاهد برگزاری مراسم نکوداشت او هستیم. من به هنرمندان توصیه می کنم در زمان حیات شان چند اثری به کتابخانه ها و موزه ها اهدا کنند تا موجب ثبت آثارشان در تاریخ شوند.

احسان الله شکرالهی از محققین خط نیز در ادامه این برنامه گفت: سالهاست که من در کتابخانه مجلس شورای اسلامی مشغول به کار هستیم و در این مجموعه با آثاری برخورد داشتم که با خط جلی و در ابعاد نامتعارف نگاشته شده بودند. در بررسی هایی که در سال 1380 انجام دادم؛ متوجه شدم که این آثار توسط علی اکبر پروانه فرزند محمدولی الله پروانه به کتابخانه مجلس سپرده شده است.

وی افزود: بخاطر ویژگی آثار و با توجه به دلبستگی خودم برای کشف زندگینامه افرادی که به کتابخانه و مرکز اسناد آثاری اهدا کرده اند؛ به بررسی زندگی این هنرمند خوشنویس پرداختم و اتفاقا زمانی که از سوی محمد حسین حامدی از من مشورت گرفته شده تا نکوداشتی برای یک خوشنویس برگزار کنیم من مرحوم پروانه را پیشنهاد دادم. زیرا ارزش هنری و ویژگی رفتار هنرمندانه او مثال زدنی است.

وی در ادامه گفت: پس از آنکه عماد الکتاب رسم آموزش هنر را از انحصار شاهزادگان به در آورد و سعی در آموزش عمومی هنر به تمام اقشار جامعه کرد، هنر خوشنویسی در میان مردم مقبولیت فراوانی یافت. مرحوم پروانه از سالهای پایانی عمر عماد الکتاب یعنی در حدود سال 1312 تا 1315 کسب فیض کرد و در ادامه شاگردی، یکی از شاگردان بزرگ عمادالکتاب یعنی علی اکبر کاوه را کرد. او در این راه، سالها بر نگارش خط نستعلیق همت گماشت و اگر چه در خطوط دیگر مثل نسخ نیز طبع آزمایی کرده اما بیشتر آثارش را در خط نستعلیق و جلی نویسی ارائه داد.

این پژوهشگر با معرفی پروانه به عنوان پیشگام جلی نویسی با قلم های درشت گفت: پروانه پیشگام جلی نویسی در اندازه های غیر معمول در عصر و زمانه خود بود. در آن زمان جلی نویسی بیشتر با قلم های یک سانت یا یک و نیم سانت نگارش می شد اما اغلب آثار مرحوم پروانه با قلم سه سانتی است. در نمونه ای از آثار او شاهد هستیم که از قلم های نه و 10 سانتی نیز استفاده کرده که به این ترتیب می توان وی را راه گشای خوشنویسانی قلمداد کرد که کار جلی نویسی را سر لوحه آثار خود قرار دادند و در این حوزه شاخص شدند مانند استاد جلیلی رسولی و استاد علی شیرازی.

شکرالهی همچنین به نقش زنده یاد پروانه در ایجاد فضای مردمی برای هنر خوشنویسی اشاره کرد و گفت: معمولا خوشنویسی در خلوت هنرمندان اتفاق می افتد و هیچ گاه در معرض نگاه عام قرار نداشت اما زنده یاد پروانه در حمام باب همایون محل کار خود به نگارش خط می پرداخته و بر همین اساس این هنر را در معرض دید عموم قرار داده است و اتفاق باعث جذب علاقمندان بسیاری به هنر خوشنویسی شده است.

وی در مورد بررسی آثار این هنرمند افزود: 100 اثر از این هنرمند در کتابخانه مجلس حضور دارد که تنها دو اثر آن بر روی کاغذ ابر و باد نگاشته شده است. استاد پروانه جملگی آثارش را بر روی مقوا معمولی نگاشته است و هرگز تزئینی برای کارهای خود در نظر نمی گرفته است. تزئیین در آثار پروانه به چند ضرب قلم زر و نقره در برخی از آثارش بسنده شده و در مورد قاب آثار نیز به همین روش ساده عمل کرده است.

به گفته شکراللهی؛ خوشنویسان بزرگی چون عماد الکتاب، کاوه، حسن امیرخانی و غلامحسین امیرخانی برای ولی الله پروانه معرفی نامه نوشته اند و درباره توانایی های او به عنوان یک خوشنویس برجسته سخن گفته اند اما او در زمان حیات اش حتی یک بار هم این نوشته های ارزشمند را به کسی نشان نداده است. به نظر من جواز برگذاری نکوداشست ولی الله پروانه را کاوه امضا کرده است.

شکرالهی در پایان گفت: زنده یاد پروانه در عین گمنامی از هنر والایی برخوردار بود که گواهی بر این مدعا می تواند معرفی نامه هایی باشد که استاد علی اکبر کاوه، سید حسن میرخانی و مرحوم زرین خط در بررسی آثار و هنرش نوشته اند. مراسم نکوداشت محمدولی‌اله پروانه با نمایش فیلمی از زندگی این هنرمند و با افتتاح نمایشگاه آثارش در گالری برگ سازمان زیباسازی شهر تهران به پایان رسید.

گزارش تصویری مرتبط

انتهای پیام/

320