به گزارش هنرآنلاین به نقل از روابط عمومی کانون ملی منتقدان تئاتر ایران، نشست نقد و بررسی نمایش "کوپن" به نویسندگی سپیده خمسه نژاد و کارگردانی سید جواد روشن از سری نشستهای "دوشنبههای نقد تئاتر" با حضور منوچهر اکبرلو و سولماز غلامی به عنوان منتقد همچنین نویسنده و کارگردان نمایش و خیام وقار کاشانی به عنوان بازیگر، روز دوشنبه مورخ سوم اسفندماه در سالن کنفرانس مجموعه تئاتر شهر برگزار شد.
در ابتدای این جلسه سولماز غلامی از منتقدان کانون ملی ایران به معرفی اثر و ارائهی اطلاعاتی در مورد اجرای آن پرداخت و در ادامه منوچهر اکبرلو از منتقدان کانون ملی ایران دربارهی نمایشنامه "کوپن" گفت: همانطور که در بروشور آمده، نمایش "کوپن" با نگاهی به داستان کوتاه "کارت" اثر "مارسل امه"، به نگارش درآمده است و اگر اشتباه نکنم تا به حال کسی از کارهای "مارسل امه" اقتباس نمایشی نکرده است و همین برایم خیلی عجیب بود که چرا تا به حال نویسندگان ما از داستانهای او استفاده نکردهاند. وقتی نمایش "کوپن" را دیدم خیلی خوشحال شدم که خانم خمسهنژاد از این داستان اقتباس نمایشی کردهاند. "مارسل امه" یکی از داستاننویسان مطرح ادبیات مدرن فرانسه است که آثار مختلفی دارد ولی در ایران او را با مجموعه داستانهای کوتاهاش با ترجمهی آقای اصغر نوری میشناسند. در طول اجرای نمایش وقتی آنرا با متن اصلی انطباق میدادم حس میکردم تا حد زیادی روح حاکم بر نوشتههای "مارسل امه" در کار جریان دارد و این برایم جذاب بود. آثار او پتانسیل خیلی زیادی برای اقتباس نمایشی دارند. به نظرم یکی از چیزهایی که میتواند نمایشنامهنویسی ما را غنی کند و در تمام دنیا نیز رایج است، اقتباس است. این اجرا کاملاً منطبق بر سلیقهی تماشاگر امروز است، چرا که مخاطب امروز دیگر به دلایل مختلف، تمایلی به ادبیات کهن ندارد و بیشتر طالب دیدن فضاهای مدرن است.
اکبرلو در ادامه اظهار داشت: ویژگیای که من آنرا هم در اجرا و هم در متن دیدم، فضای کافکا گونه بود. کسانی که ادبیات مدرن را دوست دارند، فضای کافکایی را یکی از قلههای ادبیات مدرن میدانند. این فضای کافکا گونه چه آگاهانه چه ناآگاهانه و حتی نه به عنوان یک ویژگی مثبت و یا منفی در کار به خوبی دیده میشود. در واقع هم طنز است و میخندیم و هم یک فضای مالیخولیایی و طنز سیاه دارد. یکی دیگر از ویژگیهای متن، فضای ظاهراً رئالیستی، و روابط واقعگرایانه است. اما فرضی که نمایشنامهنویس میگذارد، فضا را وارد فضای فانتزی میکند. یعنی آدمهایی که کوپنی زندگی میکنند و سهمیهی زندگی دارند. آدمهایی که دچار مرگ دورهای میشوند و همین مرگ دورهای داستان را از عالم منطق رئالیستی خارج میکند. در واقع در نمایشنامه فضای رئالیستی با فضای فانتزی ادغام شده است. به نظرم این نوع فضا خیلی جذاب است و البته درآوردن چنین فضایی کار بسیار سختی است.
وی ادامه داد: طنز سیاه بدین گونه که در نمایش "کوپن" ارائه شده است، در سایر آثار و اجراهایمان کمتر داشتهایم. کارگردانها و نویسندگان معمولاً از این نوع فضا پرهیز میکنند. فکر میکنم دلیل ابتداییاش سختی کار است. به قول یکی از دوستان نویسنده، در شرایط تراژدی، ظاهراً راحتتر میشود مردم را خنداند و اکثر نویسندگان از پرداختن به طنز سیاه پرهیز میکنند. طنزی که در کارهای کافکا هم وجود دارد. من به عنوان تماشاگر در مواجه با برخی از صحنهها حس میکردم نباید بخندم اما وقتی دیگر تماشاگران نیز میخندیدند متوجه میشدم که در اینجا هدف نویسنده یا کارگردان این بوده است که تماشاگر را بخنداند و بعد از آن خودم را به جریان اجرا سپردم و آنجایی که حس کردم باید بخندم همراه با بقیه تماشاگران میخندیدم. اما دو سؤال برایم مطرح شد. یکی اینکه آیا تولید این نمایشنامه فردی بوده و خانم خمسهنژاد به طور مستقل این کار را نوشتهاند یا اینکه با جواد روشن همفکری داشته است؟ سؤال بعدیم این است که چقدر به سختیهای طنز سیاه فکر کردید؟ چرا این ریسک را پذیرفتید که شوخیهای سیاه بکنید؟ شوخیهایی که گاهی حس میکنی نباید به آدمهایی که در چنین شرایطی قرار گرفتهاند بخندی. قضیه سر مرگ و زندگی انسانهاست. آدمها در چنین شرایطی فرصتی برای خندیدن ندارند. ذهنیت شما چه بوده است؟
در ادامه این نشست، سپیده خمسهنژاد دربارهی چگونگی خلق نمایشنامهی "کوپن" گفت: خوشبختانه این شانس را داشتم اولین نفری باشم که این کار ترجمه شدهی آقای اصغر نوری را بخوانم. این فضا با فضای ذهنی من خیلی سازگار بود. چون قبلاً هم یک کار فانتزی تلخ برای رادیو نمایش کار کرده بودم و مورد توجه قرار گرفته بود. بنابراین احساس میکردم دچار چالشی شدهام که هم برایم جذاب است و هم میخواستم آن فضا را امتحان کنم. ضمن اینکه برای ما که دههی 60 را در کودکی تجربه کردهایم، فضای زندگی کوپنی یک فضای بسیار آشنایی است. بعد از اینکه من این داستان را خواندم از هر اتفاقی که در زندگی روزمره میافتاد مثلاً اخباری که در روزنامه و تلویزیون میشنیدم یا میدیدم، یادداشت برداری میکردم. مثل سهمیهای شدن بنزین و... برای من این اتفاقات جذاب بود که چطور ما با فضای سوبسیدی برخورد میکنیم؟ تمام این اطلاعات جمع شد و من نمایشنامهی "کوپن" را به تنهایی نوشتم و بعداً آقای روشن به طور کاملاً اتفاقی نمایشنامه مرا خواندن و ابراز تمایل کردند که این نمایشنامه را کارگردانی کنند.
خمسهنژاد اظهار داشت: در داستان "کارت" با زندگی نویسندهای همراه میشویم که در واقع روزنگارهای خودش را در قالب داستان ارائه میدهد و آنها را تاریخ میزند. من در واقع، فضای زندگی کوپنی را از آن داستان اقتباس کردم. اقتباسی کاملاً آزاد و به داستان وفادار نبودم و از خیلی اتفاقات داستان اصلی عبور کردم ولی سعی کردم کلیت روح اثر "مارسل امه" در کار حفظ شود. علیرغم اینکه داستان اصلی در یک فضای ابزورد اتفاق میافتد، نگاه من در این نمایشنامه، پرداختن به یک فکر اشتباه دولتی است که چگونه با این فکر اشتباه، زندگی یکسری آدم را به سخره گرفتهاند؟ آقای اکبرلو گفتند که یک جاهایی خندهشان میگرفت و نمیدانستند بخندند یا نه؟ من احساس میکنم چون ما در یک فضای پساتراژدی به سر میبریم دیگر برای تراژدیها گریه نخواهیم کرد و متأثر نخواهیم شد. بدی قضیه هم همینجاست که ما به فجایع نگاه میکنیم و با یک لبخند از کنارش رد میشویم. اتفاقاً من میخواستم هم در متن و هم در اجرا به یک فضای احساسی که برایش دل بسوزانیم نزدیک نشویم و تماشاگرها هم همواره با یک فاصله با این کار ارتباط برقرار کنند.
سید جواد روشن کارگردان نمایش "کوپن" در ادامهی صحبتهای خمسه نژاد افزود: من برحسب اتفاق در بهار 1392 این متن را خواندم و همان موقع، نمایشنامه برایم خیلی جذاب بود و پتانسیل نمایشنامه، من را خیلی جذب کرد. ابتدا این کار را در تالار حافظ نمایشنامهخوانی کردیم و سپس در سی و دومین جشنواره بین المللی تاتر فجر در بهمن 92، به روی صحنه رفت اما دو سال به دلایل مختلف برای اجرای عمومش وقفه افتاد. من فکر میکنم رابطهی بین نویسنده و کارگردان خیلی اهمیت دارد و اگر این رابطه خوب تعریف شود و تعامل خوبی با هم داشته باشند، اثر نهایی به شکل بهتری خلق میشود. خانم خمسهنژاد خیلی صبورانه پیشنهادات من و حتی گاهی بازیگران را گوش میکردند و در متن تغییراتی را لحاظ میکردند تا به نسخه نهایی امروز رسیدیم.
روشن ادامه داد: آقای اکبرلو به درستی به فضای فانتزی اشاره کردند، آدمهایی که دچار مرگ دورهای میشوند و زندگی کوپنی دارند. مسلماً این یک اتفاق واقعی نیست. از طرف دیگر تمام ارتباطاتی که در خود متن وجود داشت، من را به سمت اجرای رئالیستی میبرد. وقتی با چنین پتانسیلی در این اثر روبرو شدم که هم روابط رئالیستی در آن وجود دارد و هم یکسری وقایع عجیب، تصمیم گرفتم که مرزی بین فانتزی و رئالیست را تجربه کنم و سعی کردم در بخشهای مختلف از بازیها گرفته تا طراحیها و نوع میزانسن یک بستر فانتزی در کنار ارتباطات رئالیسم ایجاد کنم که اصلاً هم ساده نبود. از طرف دیگر در کار برخی شوخیهای کلامی و یکسری موقعیتها وجود دارد که میتواند خنده ایجاد کنند. من میخواستم با ایجاد یک فاصله، به اتفاقات نمایش بخندیم ولی نباید محتوای اثر و فکر نمایش خدشهدار میشد. برای همین سعی کردم یک ضرب آهنگ و جنسی از شوخیها در نمایش ایجاد کنم که تماشاگر هم لذت ببرد و بخندد و هم یک جاهایی حس کند که دیگر نباید بخندد. ما نمیخواستیم که خندهها تبدیل به قهقه شوند و خیلی جاها میخواستیم فقط در حد لبخند باقی بماند تا هم به آن دنیای فانتزی کمک کند و هم محتوای اثر فراموش نشود. حتی سعی کردم در طراحی پوستر هم این را بیاورم. شما در طراحی پوستر، کارتونی از نعیم تدین که از کارتونیستهای خوب و فعال در عرصهی مطبوعات است، میبینید. کارتونی که علاوه بر خلق یک دنیای فانتزی، یک مفهوم و حرفی برای گفتن دارد.
در ادامه غلامی دربارهی طراحی پوستر گفت: طراحی پوستر بسیار خلاقانه است و طنزی در آن حاکم است که تو را به عنوان تماشاگر، تشویق به دیدن کار میکند. اما اجرا، آن میزان کمدیای که در پوستر دیده میشود را ندارد. من به عنوان تماشاگر در برخورد اولم وقتی با اسم "کوپن" که برای نسل ما نوستالژی دارد را روی چنین پوستری میبینم، توقع دارم نمایشی با فضای فانتزی و کمدی بیشتری ببینم.
منوچهر اکبرلو نیز دربارهی طراحی بسیار جذاب پوستر گفت: با دوستان گرافیست خیلی بحث میکنیم که چرا در اکثر پوسترهای تئاتر، نه تنها جاذبهی تصویری وجود ندارد، بلکه کلمات نیز به خوبی خوانده نمیشوند و تو به عنوان مخاطب متوجه نمیشوی میخواهی یک تئاتر ببینی یا یک چیز دیگر. معمولاً گرافیستهای عزیز میگویند شما باید بیایید کار را ببینید بعداً متوجه میشوید! من جزو کسانی هستم که معتقدم پوستر مال قبل از اجرا است و باید عاملی باشد برای جذب مخاطب. اگر شما یک چرخی دور تئاتر شهر بزنید و پوستر نمایش "کوپن" را با انواع پوسترهای نمایشهای در حال اجرا مقایسه کنید، متوجه میشوید که این پوستر مخاطب را به خودش جذب میکند، چرا که خودش به عنوان یک اثر مستقل هنری، مفاهیمی را در بردارد. به نظر من این پوستر به نسبت پوسترهایی که در حال حاضر وجود دارد، قابل تحسین است.
اکبرلو در ادامه صحبتهایش به موسیقی اشاره کرد و گفت: موسیقی این نمایش نمیخواهد خودش را خیلی به رخ بکشد و این برای من جذاب بود. معیار اصلی موسیقی خوب در تئاتر این است که زیاد شنیده نشود ولی به مخاطب کمک کند تا هم با فضای مورد نظر کارگردان آشنا شود و هم بتوانیم نسبت به کلیت اجرا و با مجموعهی عناصر نمایش ارتباط برقرار کنیم. به نظر من موسیقی این اثر هم در جنس کار است و هم متناسب با فضای نمایش و قصد نداشت نسبت به عناصر دیگر خود نمایی کند.
اکبرلو درباره شخصیت اصلی نمایش گفت: محوریت اصلی نمایش، شخصیت نویسنده است. اما از اول تا آخر نویسندهی منفعلی میبینیم. معمولاً یک بخش عمدهای از روشنفکران و متفکرین و نویسندگان بعد از جنگها و یا وقایع سیاسی، مثل شخصیت نویسنده در نمایش "کوپن" منزوی و سرخورده و منفعل میشوند و ترجیح میدهند که نه حرفی بزنند و نه اثری خلق کنند. اینجا شخصیت نویسنده، به نوعی خود شخصیت "مارسل امه" است که خودش به این جامعه روشنفکر تعلق دارد. در واقع ما نمایشی را میبینیم که تمام حماقتهای جمعی و نه فردی را به تمسخر میگیرد. ما هم میخندیم و هم باید بهمان بربخورد چرا که ما را هم جزو یکی از اینها حساب کردهاند. نویسنده همیشه در مقابل مالفرو و لوست کم میآورد. فلگمون شخصی است که در تنهایی خودش مینویسد و فکر میکند و گاهی هم یک اعتراضی میکند اما زود تسلیم میشود. به طوری که حتی نمیتواند خودش را با شرایط وفق دهد. اما افرادی مثل مارتا که خدمتکار است، سریع خود را وفق میدهد و واکنشی به این شرایط نشان میدهد. فقط شخصیت نویسنده است که منفعل است و مابقی با توجه به شرایط، خودشان را به نوعی سازگار میکنند. تنها کسی که این کار را نمیکند نویسنده است. من از این شخصیت نویسنده خوشم نمیآید چرا که به نظر من خیلی بیعرضه است. چه ادعایی دارد وقتی نمیتواند برای خودش کاری انجام دهد؟ وقتی وضعیت و تکلیف خودش را نمیتواند مشخص کند، چگونه میخواهد در جامعه آگاهی بخشی کند؟
سید جواد روشن در پاسخ گفت: این نمایشنامه لایههای مختلفی دارد که سؤالات مختلفی را نیز در ذهن میتواند ایجاد کند. هم در آن بخشی که بخواهیم آن را با جامعهی خودمان تطبیق دهیم و هم سؤالات عمیقتر انسانی. ما سعیمان بر آن بوده تا متن را خیلی کوچک نکنیم و آنرا تبدیل به یکسری مثالهای مشخص از جامعه خودمان نکنیم بلکه سؤالات جدی و انسانیتری را مطرح کنیم که این به نگاه خود "مارسل امه" بر میگردد. چقدر ما انسانها میتوانیم برتری طلبی داشته باشیم؟ چرا به خودمان اجازه میدهیم که از دیگری حق بیشتری داشته باشیم و یا ادعا کنیم از دیگری مفیدتر هستیم؟ و... فلگمون نویسندهای است که به این شرایط اعتراض دارد اما او به عنوان نویسنده و روشنفکر برای بهبود این شرایط چه کاری انجام داده است؟ ما سعی کردهایم که جواب این سؤال را خود شخصیتهای نمایش بدهند. وقتی مردم دارند به این شرایط تن میدهند وظیفهی روشنفکر چیست؟ فلگمون بخاطر یک نگاه ایدهآلیستی که دارد حاضر نمیشود در مقابل دیگران کوتاه بیاید و حالا شرایطی بوجود آمده که خودش این سؤال را میکند که من این همه نوشتم ولی چرا الان نمیتوانم در جامعهام تأثیر ایجاد کنم؟ او نمیتواند، چون با جامعهاش ارتباطی نگرفته است. ما سعی کردیم همانطوری که اتفاقات نمایش جلو میرود، نویسنده هم به این آگاهی برسد که برای تأثیر گذاری بر جامعه باید کاری میکرده است. برای همین در آخرین نوشتهاش که همان "کوپن" است ایدهها و سوالاتی را مطرح میکند و در آخر نمایش هم در یک کش و قوس است که بالاخره رمان آخرش را چاپ کند یا نه؟ سعی کردیم در پایان نمایش به این سمت برویم که خود نویسنده هم در ذهنش سوالاتی ایجاد شود. حالا که شرایط عوض شده است؛ نویسنده هم باید دستاوردی داشته باشد تا بتواند در جامعه تأثیر بگذارد. و حالا خودش را از آن هیاهو دور میکند و سبک سنگین میکند که با نوشته تازهاش چه کند؟ در واقع این نمایش در بخشی از خود نقدی نیز به جامعهی روشنفکری دارد که نباید منفعل باشد.
خیام وقار کاشانی بازیگر نقش فلگمون نیز دربارهی نقشش گفت: فلگمون نویسندهای منفعل است اما تلاشها و اعتراضهایی هم انجام میدهد اما فریادش به جایی نمیرسد. از همان ابتدا زندگی معمولی دارد و همواره مینوسید. با اینکه کتابهایش چاپ نمیشود و ممیزی میخورد، اما به کارش ادامه میدهد تا اینکه ماجرای کوپنی شدن زندگی شکل میگیرد. او اعتراض میکند اما این اعتراضها در محدودهی رفاقت و دوستی با مالفرو است که خیلی راه به جایی نمیبرد و من سعی کردم در هر مرحله بخشی از رسیدن به آگاهی که به اون اشاره شد را در بازی ارائه کنم.
غلامی درباره طراحی صحنه و شیوهی کارگردانی گفت: متاسفانه سالن مناسبی برای اجرای این نماش به شما تعلق نگرفته است. آنقدر تماشاگر به سن نزدیک است که احساس میکند در خانهی نویسنده است. اما با توجه به شرایط نامناسب سالن این نمایش از طراحی صحنه و میزانسن خوبی برخوردار است. میزانسنهایی که اصلاً به نظر نمیرسد قراردادی است. بازی خانم فهیمه امنزاده و مرضیه صدرایی نیز آنقدر یک دست و روان است که انگار بازی نمیکنند و همه چیز کاملاً واقعی و طبیعی است.
اکبرلو در ادامه صحبتهای غلامی افزود: با شما هم عقیده هستم. علاقهی شخصی خودم دیدن کارهای رئالیستی است و به نظرم اگر بازیگر، بازیگر باشد در اینگونه آثار میتواند هنرش را نشان دهد. در این اجرا جزئیات آنقدر سر جای خودش قرار دارد که انگار آقای روشن گفته حالا بروید یک اتودی بزنید بعداً من اصلاحش میکنم. در آوردن این جزئیات کار هر کسی نیست. اما نکته دیگر ریتم کار است. معمولاً میگویند نمایشهای کمدی ریتم تندتری دارند. فکر میکنم "کوپن" از آن چیزی که ما انتظار داشتیم، کندتر است. توقعم این بود که ریتم تندتر باشد و حتی فکر میکنم در جایی میتوانست تا حد قهقهای که شما آگاهانه از آن پرهیز کردهاید، نزدیک شود. اما آیا با ایجاد ریتم تندتر و خنده بیشتر و سکوتها و پوچ بودنهای بعدش به این هدفی که داشتید نمیرسیدید؟
سید جواد روشن در جواب سؤال اکبرلو گفت: نمایش تقریباً تا نیمه ریتم تندی دارد و از نیمه به بعد جنس اتفاقات و مراوداتش تغییر میکند. در ابتدا تمپوی بالاتری دارد، اکتها بیشتر است و ریتم بالاتری هم دارد ولی به مرور که وارد دو سوم پایانی کار میشویم خود قصه شروع میکند به فرود آمدن و جنس اتفاقات فرق میکند و ما هم باید با همان ریتم نمایش را ادامه میدادیم و پایین میآمدیم. بنابراین سعی کردیم در شروع نمایش هم خیلی بالا شروع نکنیم، چون برای فرودش حفرهای ایجاد میشد. پس از ابتدا با یک ریتمی شروع کردیم که بعداً با این ضرباهنگی که میخواهیم تغییرش بدهیم خیلی فاصله ایجاد نکند.
روشن در ادامه درباره وضعیت سالن سایه بعد از بازسازی گفت: استاندارد سالن سایه بخاطر عرض و طول و قوسی که دارد یک سویه است و من نمیدانم مدیر محترم و شورای هنری تالار سایه بر چه اساسی این سالن را یک بلک باکس چند سویه میدانند که چیدمان صندلیها در آن فرق کند؟ و امیدوارم به زودی به این نتیجه برسند که این ایده اشتباه است. چون صندلیهای اصلی تالار هم هنوز آماده نیست ما مجبور شدیم که در طول سالن اجرا برویم و همین مسئله موجب شد که عمق نداشته باشیم و ناخودآگاه دکورمان عریض شود و مجبور بودیم پرتابل هم باشد و با صحبتهایی که با آقای ییلاق بیگی؛ طراح صحنه کار داشتیم در نهایت به دکور فعلی رسیدیم.
روشن در خصوص طراحی میزانسنها گفت: اعتقاد دارم بازی بازیگر خروجی کار است و باید فضا برای ارائهی خوب بازیگر فراهم شود. این فضا با گپ و گفت دربارهی نقش، درک درست از متن و ایجاد اتمسفر و فضایی که بازیگر بتواند در آن بازی کند ایجاد میشود. وقتی بازیگر به درک درست از نقش و نمایشنامه رسید و متوجه خواستههای من به عنوان کارگردان شد، وارد مرحلهی اتود زدن میشویم و من از بیرون به لحاظ زیباییشناسی، هماهنگی، شکلی و محتوایی، اتودها رو ادیت و اصلاح میکنم. در این روش بازیگران یک امضای شخصی دارند و در یک بخشهایی هم آزادند و در مواردی هم کاملاً قراردادها را انجام میدهند ولی در نهایت آنچه مخاطب هر شب میبیند یک شکل مشخص و از قبل هماهنگ شده است.
غلامی به عنوان آخرین سؤال از روشن پرسید: از آنجایی که شما خودتان هم جزو منتقدان هستید، چقدر به کارتان نگاه منتقدانه دارید؟ روشن در جواب گفت: هر روز سعی میکنم کار خودم را نقادانه نگاه کنم و معتقدم چون تئاتر هنری زنده است این امکان وجود دارد که هر لحظه خودت را اصلاح کنی. من همیشه میگویم اگر خودمان نسبت به کارمان سختگیر نباشیم دیگران این کار را خواهند کرد و دوست ندارم از من ایراداتی بگیرند که خودمان به آن آگاه هستیم. برای همین بدون خودشیفتگی و رودروایسی خودمان را نقد میکنیم. در پایان این نشست، حاضران و تماشاگران نیز سؤالات خود را طرح و نقطه نظراتشان را مطرح کردند.
لازم به ذکر است نمایش "کوپن" به کارگردانی سید جواد روشن و با بازی فهمیه امنزاده، مرضیه صدرایی، مسعود میرطاهری و خیام وقار کاشانی هر روز به غیر از شنبهها، ساعت 17.30 در تالار سایه مجموعه تئاتر شهر به روی صحنه است.