سرویس تئاتر هنرآنلاین: مدیوم نمایش اساسأ این ویژگی را دارد که پس زمینه‌های داستان‌گونه و یا مضامین پنهان و نادیده را آشکار و ضمنأ فهم وجوه تماتیک اجرا را آسان‌تر می‌کند و البته به طور همزمان آن را معنادارتر و تأویل‌زاتر نشان می‌دهد و رابطه مستقیم و بی‌واسطه‌ای با ساختار داستانی یا غیر داستانی نمایش دارد؛ این نکته را هم باید افزود که غیرداستانی بودن یک نمایش به معنای نادیده گرفتن کامل داستان نیست، بلکه الزامأ نمایش باید یک چرخه روائی (به جز نمایش‌های تئاتر ابزورد) نسبی و شبه داستانی داشته باشد تا پرسوناژها در یک بستر معین و تعریف شده با پس زمینه‌ای ارائه شوند و در قالبی باسمه‌ای و صرفأ تاریخی یا موضوعی قرار نگیرند.

نمایش "هزار شلاق" به نویسندگی "ناصر حبیبیان" و کارگردانی "احسان ملکی" که در تالار سنگلج اجرا می‌شود بر روایت‌های کوتاه و تکه پاره تاریخی استوار است. این روایت‌ها در جاهائی تاحدی داستانگونه‌اند که البته به شیوه‌ای گزارشی روایت می‌شوند و در جاهائی خرده روایت‌های اشاره‌وار تاریخی‌اند که به طور همزمان نقد و انتقاد ضمنی خود راویان از اوضاع و احوال دوران قاجار را هم به همراه دارند.

همین خصوصیت سبب شده که آدم‌های نمایش از پرسوناژ بودن بدر آیند و به گزارشگران "چهره‌پردازی شده" و "لباس به بر کرده" روی صحنه تبدیل شوند. آن‌ها آنچه از تاریخ به همراه دارند فقط ظاهر و لباس‌شان است و ضمنأ نمایشی به آنگونه که در آن کنش‌های دراماتیک متقابلی در شاکله حوادث و موقعیت‌های عینی و تاریخی شکل گرفته باشد در میان نیست. اجزاء و عناصر صحنه شامل، دیکلماسیون، روایت، نقالی، هجویه، گزارش و انتقاد است که در مواردی حتی به معرکه‌گیری و نمایش گونگی هم شباهت پیدا می‌کند. کارگردان سعی کرده نقص اساسی متن و اجرا را به کمک سازه قراردادی و متحرک روی صحنه جبران نماید. این سازه در اصل تمثیلی از اسب و اسب‌گونگی است و کارگردان متعاقبأ آن را با "راویان اسب‌نما" که به نوبت یا همراه هم و با دیالوگ به صحنه شکل می‌دهند، ترکیب نموده تا دامنه تمثیل‌گونگی آدم‌ها و اشیاء را به زبان نمایش نزدیک و نهایتأ آن را نمایشی جلوه دهد، اما واقعیت آن است که هر نمایشی ابتدا با یک متن دراماتیک نوشته شده یا نانوشته و سپس با سبک و سیاق و شیوه بیان گویا - ولو تمثیلی یا نمادین - شاکله نمایشی پیدا می‌کند. توسل یک سویه به تمثیل به خودی خود نمی‌تواند مضمون یا اجرا را نمایشی و دراماتیک کند. کارگردان مضمونی واقع‌گرایانه و تاریخی را با بیان و شیوه‌ای تمثیلی نشان داده و ضمنأ دامنه تمثیل‌گونگی پرسوناژها و ابزار نمایش را بسیار فراتر برده است تا حدی که ابهام و آشفتگی بر مضمون تاریخی نمایش سایه انداخته و اجرا اغلب نامفهوم، گنگ و بسیار آشفته، پراکنده‌گو و "پراکنده‌نما "شده است.

در این نمایش با پرسوناژ به معنای نمایشی آن روبه رو نیستیم و فقط نمایه‌ای از اشخاص، آن هم با یک زبان و بیان گزارشی و تمثیلی کلیشه‌وار و قراردادی معین ارائه می‌گردد؛ به دهمین دلیل در نمایش، زیاده‌گوئی و زیاده‌نمائی فراوان است و داستان نمایش نهایتأ به طور صریح و بی‌واسطه‌ای به دریافت ذهنی در نمی‌آید.

جنس روایت‌ها چند جوره و چندگانه و نمایش مبهم و متشتت است. اجرا در کل به سبب محکوم کردن صرفأ نظری و کلی وقایع دوران آقا محمدخان و سلسله قاجاریه به یک پرفورمنس شخصی و یک سویه انتقادی تنزل پیدا کرده است. ضمنأ صحنه‌های ظاهرأ کمیک اجرا هم به عنوان چاشنی اساسأ هیچ ارتباط ساختاری و موضوعی با بقیه صحنه‌ها ندارند و ترفندی بسیار کلیشه‌ای است.

در نمایش "هزار شلاق" به نویسندگی "ناصر حبیبیان" و کارگردانی "احسان ملکی " به هیجده شخصیت و آدم ظاهرأ تاریخی و نمایشی اشاره شده بی‌آن که یکی از آن‌ها شخصیت‌پردازی شود؛ آن‌ها فقط به نوبت اظهار نظر می‌کنند و خطاب‌شان هم همواره به تماشاگران است و در نتیجه هیچ حادثه و موقعیت معینی که نتیجه تقابلات دو سویه یا چند سویه باشد وجود ندارد. کارگردان فقط سعی کرده با چرخاندن سازه مرکزی روی صحنه و نشان دادن تصاویری از پس آن، برای هر صحنه‌ای سرفصلی نمایه‌ای در نظر بگیرد و وقایع را به کمک ویدیو پروجکشن به شکل یک شبه "پرده خوانی" و "پرده نمائی" درآورد تا بلکه همه چیز نمایشی جلوه نماید، اما واقعیت آن است که متن اولیه عاری از خصوصیات ساختاری نمایشنامه است و اجرا هم در قالب و تعریف نمایشنامه نمی‌گنجد. هر کدام از "راویان اسب‌نما" را از اجرا حذف کنیم نمایش گسیخته می‌شود و این ثابت می‌کند که در این نمایش همه چیز بر "روایت‌های نوبتی و تکه پاره " استوار است و کنش و حادثه‌ای عینی و دراماتیک هرگز رخ نمی‌دهد. باید اذعان داشت که نمایش در "حرف زدن" خلاصه شده است. فراموش نکنیم که حرف‌ها و دیالوگ‌های زیاد و پراکنده تمرکز مخاطب را از بین می‌برد و مفاهیم و مضامین احتمالأ دامنه‌دار و قابل تأمل را همچون نکته گوئی‌های سطحی، اشاره‌وار و کم اهمیت جلوه می‌دهد.

همه تلاش "احسان ملکی" در نمایه‌سازی‌ها و جلوه‌های گذرای عینی و "لُگو" وار خلاصه شده و هیچ چیز به شکل عینی و دراماتیک به تحلیل و ارزیابی در نیامده است. ضمنأ آشفتگی و دیالوگ‌های ادیبانه و بیان و شیوه تمثیلی اجرا مزید بر علت شده و مخاطب در رابطه با فهم دقیق موضوع و چرائی بی پاسخ صحنه‌ها و میزانسن‌ها و شیوه بازیگری بازیگران سر در گم می‌ماند؛ هرچیزی به صرف رفتن روی صحنه، نمایش تلقی نمی‌شود. شاخصه‌های یک نمایش خوب به متن (نمایشنامه) و سپس به اجرای تأویل‌دار، نشانه‌وار، معنادار و کنش‌زای آن برمی‌گردد.

انتهای پیام/

حسن پارسائی