سرویس تئاتر هنرآنلاین: در سی و پنجمین جشنواره بینالمللی فجر برای نخستینبار کارگروهی با عنوان نقد به سرپرستی امین عظیمی برای بررسی و نقد آثار حاضر در این رویداد هنری تشکیل شده است. امین عظیمی دبیر این کارگروه با ارائه توضیحاتی در رابطه با چگونگی شکلگیری این کارگروه به خبرنگار هنرآنلاین گفت: در گفتوگوهایی که با دکتر سعید اسدی دبیر جشنواره داشتیم، به این مساله رسیدیم که نقد از شرایط مطلوبی برخوردار نیست؛ موضوعی که برگرفته از دلایل مختلفی مانند شرایط تئاتر، ماهیت رسانهها و... است.
او ادامه داد: این مسائل باعث شده تا حتی کانون ملی منتقدان که به شکل تخصصی در این حوزه کار میکند، اختیار کار را از دست داده و جریان از دستش خارج شود. این موضوع باعث شد تا در این دوره از جشنواره، کارگروهی برای نقد ایجاد شود تا با همراهی نمایندگان هیئت مدیره انجمن منتقدان خانه تئاتر و کانون ملی منتقدان نمایندگانی به نقد و بررسی آثار بپردازیم.
عظیمی اظهار کرد: مکاتباتی با این دو نهاد داشتیم تا نمایندگانشان را به ما معرفی کنند؛ البته این به معنای پذیرفتن همه آنها نبود؛ زیرا ما سبقه علمی، پژوهشی و اجرایی آنها را مد نظر قرار دادیم و بر این اساس از تعدادی منتقدان دعوت کردیم تا تشکلی به صورت موقت شکل بگیرد و صداها و دیدگاههای مختلف را ایجاد کند؛ در واقع متعلق به جریان یا نگاه خاصی نباشد.
او افزود: ما تلاش کردیم راهبرد مشخصی برای نقدها در نظر بگیریم تا منتقدان در چهارچوب آن حرکت کنند. این راهبرد به معنای محدود کردن نیست آنها میتوانند در عین استقلال نظری که دارند کارها را مورد نقد و بررسی قرار دهند. لزوما به دلیل اینکه جشنواره این کارگروه را ایجاد کرده قرار نیست از نمایشها و آثار حاضر در جشنواره تعریف و آنها را تمجید قرار دهیم، بنابراین در مرامنامه هفتبندی، محورهایی را برای منتقدان مشخص کردیم و درخواست دادیم تا آن را رعایت کند. از جمله موارد این مرامنامه آنست که نقدها بیشتر جنبه تحلیلی توصیفی داشته باشند تا آنکه قضاوت کنند یا ایده رشد دانش مخاطب را نسبت به اثر دنبال کنند.
این منتقد تئاتر خاطرنشان کرد: تعدادی از نقدهایی که در مورد نمایشها منتشر میشود دچار آفت نظریهزدگی هستند؛ وقتی نوشتهها را مطالعه میکنید نسبت شما را با اجرا مشخص نمیکند. این سویه دیگری است که امیدواریم در آثار این افراد ابعاد درستی پیدا کند، نه قضاوت صرف باشد و نه نظریهپردازی.
عظیمی عنوان کرد: در واقع ما از کلمه نقد بهره میبریم اما اینها یادداشتهای انتقادی است که در زمان کوتاهی تولید و خوانده میشوند. البته این بدان معنا نیست که چون در جشنواره تولید میشوند به راحتی از آنها گذر کنیم و از مقابلشان رد شویم. این کار به لحاظ کمی بسیار سخت و فشرده است زیرا نزدیک به 104 نمایش را درنظر گرفتهایم تا مورد بررسی قرار بگیرند.
او بیان کرد: کلیه آثاری که نقد میشوند در بخشهای مختلف مسابقه قرار دارند. بخشی از متنها به شکل مکتوب در سایت جشنواره و بخشی در سایت ایران تئاتر منتشر خواهند شد. همچنین بخشی دیگری نیز به شکل ویدئویی خواهد بود؛ به این ترتیب منتقد در یادداشت شفاهی طی 7 دقیقه بر اساس الگوییهایی که مطرح کردم، نظر خود را ضبط و در سایت جشنواره و فضای مجازی منتشر خواهد کرد. شاید مخاطبان این حجم از نقد را راحتتر بتوانند ملاحظه کنند.
این مدرس تئاتر با اشاره به جلسات نقد حضوری نیز گفت: ده اثر را برای برگزاری جلسه نقد حضوری انتخاب خواهیم کرد؛ قرار است این جلسات در فضای خارج از سالنها برگزار شود. به احتمال بسیار در فضاهای فرهنگی پیرامونی تئاترشهر مانند کافهها. در حال حاضر مشغول رایزنی هستیم و به زودی اطلاعات آن منتشر خواهد شد.
او در رابطه با انتخاب این ده اثر برای برپایی جلسات نقد حضوری توضیح داد: چند فاکتور داشتیم، مانند آثار گروههای جوان که فرصتی برای دیده شدن و حرف زدن در مورد نمایشهایشان را ندارند یا آثار غیر تهرانی که زمینهای برای آشنایی با هنرمندان دیگر ایجاد میشود. همچنین نمایشهای بینالملل که بتوان در مورد آنها صحبت کرد.
عظیمی در بخش دیگری از سخنان خود در پاسخ به این سئوال که با توجه به ماهیت دولتی بودن جشنواره، چگونه میتوان نسبت به این موضوع که آثار تنها مورد تعریف و تمجید از سوی کارگروه قرار نخواهند گرفت توضیح داد: یکی از صحبتهایی که با دکتر سعید اسدی داشتیم در این رابطه بود؛ با توجه به سابقه من و کارهایم، هیچگاه نظریاتم بر مبنای مصالح نبوده است. شاید بخشی از مشکلاتی که برای نقد تئاتر ما شکل گرفته، برگرفته از همین مصلحت اندیشیهاست که اصل موضوع را به شکلهای مختلف به حاشیه کشانده است و باعث شده دیگر تصویر درستی از آنچه تئاتر خوب یا بد است نداشته باشیم. امیدوارم بتوانیم بر این مبنا حرکت کنیم، البته نمیتوان یک شبه همه چیز را اصلاح کرد. جشنواره عرصهای است که افراد متفاوت با دیدگاههای مختف آن را دنبال میکنند و ممکن آن را تحت تاثیر قرار دهند. امیدوارم تا جایی که میتوانیم مقاومت کنیم؛ اگر جایی احساس کنیم این اتفاق در حال شکل گیری است آن را اعلام خواهیم کرد.
او بیان کرد: شاید برای خیلی از هنرمندان سئوال شود این منتقدان چه افرادی هستند و از کجا آمدهاند؟ در سایت جشنواره بخشی راهاندازی خواهد شد که در آن بیوگرافی منتقدان گذاشته شده و آنها را معرفی میکنیم.
عظیمی تاکید کرد: کلیه این نقدها، اسفندماه سال جاری در قالب یک کتاب منتشر خواهد شد. این نقدها توسط دو استاد دانشگاه و منتقد برجسته مورد نقد قرار خواهند گرفت و نقد نقدهای آنها نیز در این کتاب منتشر خواهد شد. ما خودمان را هم مورد بررسی قرار میدهیم زیرا هیچکس بری از اشتباه نیست. هدف ما آنست وضعیت نقد را به جریان آبرومند تبدیل کنیم. کم لطفیهایی همیشه وجود داشته که بر اساس آن میگویند ما منتقد نداریم! همیشه این بحث را داشتهام اگر ما منتقد نداریم پس نمایشنامهنویس، کارگردان و بازیگر هم نداریم. تلاش ما بر آنست که در سنگری نشسته باشیم و نگذاریم کسی به ما نزدیک شود و همه را مورد قضاوت قرار دهیم.
او در بخش پایانی سخنان خود، در رابطه با اینکه تشکیل این کارگروه ایجادکننده مسیری بهتر برای جریان نقد باشد گفت: ما با نوعی آشفتگی در فضای نقد روبهرو هستیم و این آشفتگی یک شبه شکل نگرفته است. در طول یک دهه، این نگاه به شکلی حرکت کرده که چنین فضایی ایجاد شده است. در گذشته با وجود محدودیت صفحههای تئاتر، نقد شکل جدیتری دارد اما کم کم یادداشتنویسی سبلیریتیها جای نقد را در صفخات نشریات گرفت و چهرههای محبوب بدون توجه به اصول اولیه نقد احساسات خود را در مورد نمایش مطرح کردند.
او گفت: متاسفانه فضای مجازی به این روند سرعت داد و تماشاگران به جای دنبال کردن مطالب جدی تنها به این توجه داشتند که کدام چهره از کاری تعریف کرده تا به دیدن آن بروند. به عنوان دبیر کارگروه، یکی ازخواستههایم این است تلنگر کوچکی در این زمینه ایجاد و آسیب وارد شده را شناسیایی کنیم نه درمان.
عظیمی بیان کرد: بخشی از این مساله نیز به شرایط اجتماعی ما برمیگردد که سهل انگاری اتفاق میافتد؛ نقد تئاتر هم جدا از این مسیر نیست. سنت انتقادی برای کشور ما نیست؛ اولین نقد ادبی 160 سال قبل نوشته شده و چیزی به عنوان انتقاد نداشتهایم. ما یاد میگیریم و سعی میکینم با آزمون و خطا پیش برویم. اکنون برخی تلاش دارند کارایی نقد را از طریق اینکه هدف هنرمند در تئاتر جذب مخاطب است بیارزش کنند. وقتی برای کاری 500 میلیون هزینه می کنند و دومیلیارد درآمدزایی میکنند، حتما نقد مزاحم خواهد بود. وقتی می توانیم با فرمول تجاری تا این اندازه تماشاگر داشته باشیم چرا باید این کار را انجام دهیم. ما نباید تنها به امروز فکر کنیم.