سرویس تئاتر هنرآنلاین: آموزش مهمترین رکن در انجام درست هر کاری است؛ نکتهای که همیشه در مدارس یا مراکز عالی ما از نظر دور میماند و به آن توجه چندانی نمیشود. در این میان هستند هنرمندان و اساتیدی که نمیتوانند ساده از کنار این موضوع بگذرند و تلاش میکنند آموختههای خود را به شاگردانشان منتقل کنند و به آنها فرصت تجربه کردن و بودن بدهند. در طی سالها بارها شاهد آن بودهایم که نمایشهایی توسط کارگردانان صاحب نام و با تجربه با حضور هنرجویان و دانشجویان آنها به صحنه آمده است. در این میان برخی از آنها موفق عمل کرده و برخی در حد اجرایی هنرجویی باقی ماندهاند. این روزها ندا هنگامی به همراه تعدادی از هنرجویان بازیگری خود نمایشی با عنوان "نیمروز اسکاتلند" را بر اساس نمایشنامه "مکبث" شکسپیر به صحنه برده است؛ نمایشی که به جرات میتوان به آن عنوان یک تئاتر حرفهای را داد. به این بهانه گفتوگویی با این هنرمند داشتهایم که میخوانید:
کار کردن با هنرجویان اتفاق جذابی است اما در عینحال، مانند راه رفتن روی لبه تیغ است. در چند سال اخیر روندی شکل گرفته که طبق آن، برخی از کارگردانهای شناختهشده، همراه با دانشجویان یا هنرجویانشان کارهایی را به صحنه بردهاند. چنین کاری در کنار نقاط مثبتی که دارد، ریسک هم محسوب میشود، چرا این ریسک را پذیرفتید؟
ندا هنگامی: ذاتاً خیلی ریسکپذیر نیستم، جرقه این اتفاق زمانی زده شد که با خودم گفتم این هنرجویان را دو ترم درس دادهام و آنها را با الفبای هنر نمایش آشنا کردم، حالا چه اتفاقی برایشان رخ خواهد داد و چه خواهند کرد؟ تک تک این هنرجویان علاقه داشتند دوباره با من ورکشاپ بردارند و مسیرشان را به همان شکل ادامه دهند. البته در هر کلاس 70،80 نفره، فقط ده نفر متوجه مسیر پر پیچ و خم بازیگری میشوند، بقیه تنها مشتاق بازیگری هستند و فکر میکنند با دو ترم کلاس گذراندن، میتوانند به یکباره بازیگر درجه یک شده و جلوی دوربین فلان کارگردان بروند. این 11 نفری که اکنون در نمایش "مکبث" به صحنه رفتهاند به اضافه گروه دیگری که با یکدیگر جور نشدیم و آنها از ما جا ماندند، از من خواستند که ورکشاپی برگزار کنم و من یکلحظه به صورت انتحاری، تصمیم گرفتم ورکشاپی برگزار کرده و بازیگران نمایش "مکبث" را از میان همین هنرجویان انتخاب کنم.
در این مدت خیلی کم آوردم اما استقبال و انرژی این هنرجویان از ورکشاپ و تمرینات مثبت نمایش مکبث، مرا روی پا نگه داشت. این یک واقعیت است، چون من در این مدت خیلی جاها کم آوردم. با دیدگاه یک کارگردان حرفهای وارد این پروسه شدم، پروسهای که در ماههای اولش بسیار فرسایشی و وحشتناک بود. به هنرجویانم گفتم که شما اولین نمایشتان با متن شکسپیر است و این مانند انداختن شما در عمق چهارمتری یک استخر میماند که باید آنقدر دست و پا بزنید تا به روی آب بیایید. قابل قبولبودن در نقش مکبث و لیدی مکبث به هیچ وجه کار سادهای نیست و هر بازیگری دوست دارد حداقل یکبار در زندگیاش نقش مکبث یا لیدی مکبث را بازی کند. این تیم 11 نفره واقعاً مانند تیم فوتبال بودند و میخواستند گل بزنند و من به عنوان مربی، بارها کم آوردم و خواستم کنار بکشم، اما آنها اجازه ندادند و من امروز بابت این ریسکی که کردهام، بسیار خوشحالم.
خیلی از همکارانم را دیدهام که نمایشی را با بازی هنرجویانشان به روی صحنه بردند و فقط با سه ماه تمرین به نتیجه رسیدهاند؛ همه این همکاران برایم قابل احترام هستند اما در اکثر مواقع نتیجه چنین شتابزدگیای، همین کارهای خامی میشود که این روزها در برخی از سالنهای تئاتر میبینیم. من پای نمایش "نیمروز اسکاتلند" میایستم چون بازیگرانم در آن لحظات درخشانی را خلق کردهاند. آنها آنقدر خوب اجرا کردند که حالا این به یک سؤال تبدیل شده که آیا واقعاً بار اولشان است که به صورت رسمی به روی صحنه میروند؟ البته میفهمم که آنها بیتجربه هستند و برای اولین بار است که صحنه تئاتر را با نور و موسیقی و در حضور تماشاگران تجربه میکنند، ولی به راستی به آنها افتخار میکنم چون نمایشی را با دراماتورژی دشوار برای نخستین بار انجام دادند. هر کدام این بازیگرها رشتههای مختلفی خواندهاند و تخصصهای متفاوتی دارند، ولی باید خودشان ابتدا این نمایش را کاملاً درک کرده باشند و سپس آن را به شیوه رساتری به مخاطبانشان انتقال دهند. در دفعات بعد هم این ریسک را خواهم کرد ولی میدانم که واقعاً به یک پروسه طولانیمدت احتیاج دارم. ما هشت تا ده ما پِرتی داشتیم و فقط دو ماه آخر را به صورت عالی پیش رفتیم. هشت ماه کلنجار رفتیم تا در کانسبت طراحی شده، خودمان را پیدا کنیم و برای همین پشت بروشور نوشتم که آنها توانستند؛ من نتوانستم.
به این فکر کردهاید که شاید چنین اتفاق مثبتی فقط با این گروه برایتان شکل بگیرد و ممکن است اگر با گروه دیگری چنین تجربهای را نداشته باشید و بازخورد قابلتوجهی از کارتان نگیرید؟
ندا هنگامی: معتقدم که با یک گروه دیگر هم موفق میشدم. تربیت هنرجو برای من جزئی از وظایفم تبدیل شده است. حمید پورآذری یک تیم حرفهای داشت که با آنها کار میکرد و در تئاتر شهر به روی صحنه میرفت، او به یکباره سر از فرهنگسرای بهمن درآورد و استایل کاریاش کاملاً تغییر کرد و وارد جهان دیگری شد. من او را میفهمم و میدانم که یک دغدغه جدید برایش مطرح شده، مثل دغدغهای که سالها پیش در آگوستو بوال، پینا باوش و گروتفسکی ایجاد شد. آرتیست موجودی پر از دغدغههای متفاوت است. مکبث پروسه فرسایشی و خیلی سختی بود و اینکه همه فکر کنند شدنی است، اشتباه است. این نمایش چه برای تیم حرفهای و چه برای بازیگرانش، پوست اندازی بوده و حالا برای من به یک هدف تبدیل شده است.
در شب اول اجرایم، خانوادههای هیجانزده این بازیگران و خود آنها را میدیدم و حظ میکردم. اگر از یک تیم 150 نفره، 10 نفرشان بخواهند که تمرین کنند و ادامه دهند، ارزش کار فرسایشی را دارد. اگر چنین کارهایی انجام نشود، باید پرسید که نسل بعدی بازیگری را باید چگونه تأمین کنیم؟ باید پاسخ این پرسش داده شود. تا چه زمانی تئاتر ما باید شامل همین محدود بازیگرانی باشد که نبوغشان بر حسب تصادف آنها را بازیگر کرده است؟ همیشه که نمیشود بر اساس نبوغ، بازیگران ما تأمین شوند. پس سیستم آموزش بازیگری ما چکار میکند؟ سیستم آموزش بازیگری، یکسری مراحل پله به پله دارد که یکی از آن مراحل، همین سیستم فرسایشی سخت است. یعنی شما باید یک هنرجو را از ایده تا اجرا، مثل یک بچه تاتی تاتی کنید و بعد از مدتی دیگر او را رها کنید تا خودش پرورش بیابد.
معضل سیستم بازیگری ما این است که میخواهد خیلی سریع جوانان را شبیه بازیگران حرفهای به نتیجه برساند که چنین اتفاقی امکانپذیر نیست. مردم ما فکر میکنند که اکثر بازیگران به یکباره به سطح اول تئاتر رسیدهاند در حالیکه من میدانم که نوید محمدزاده پلههای تئاتر را طی ده سال قدم به قدم طی کرد تا بدینجا رسید؛ پس نبوغ، گلکردن و جوایز او، برایم چیز عجیبی نیست چون پوستاندازی و زحمتکشیدنش را دیدهام. مردم، منتقدانی که تئاتر میبینند و تحلیلگران جامعهشناسی ما چنین رشد پلکانی را ندیدهاند و از بیرون به تئاتر نگاه میکنند و فکر میکنند نوید محمدزاده یک شبه متولد شده است. شبنم مقدمی هم برای دو سیمرغی که دارد، زحمت کشیده است، پانتهآ پناهیها هم همینطور. آنها به خلق هنری باور داشتند و میدانستند که یکشبه نمیتوان به سطح اول بازیگری رسید، پس زحمت کشیدند و حالا سیمرغهایی که گرفتهاند، نوش جانشان. امروز اگر شخصی بدون طی کردن این مراحل به سطح اول برسد، یک استثناء است و استثناء هیچوقت قاعده نمیشود، پس همه به آموزش احتیاج دارند.
شاگردی دارم که پزشک متخصص اطفال است و آمده تا بازیگری بیاموزد. یکبار سر یکی از کلاسهایم به او گفتم که میشود مراحل تخصص گرفتن در پزشکی را توضیح بدهی؟ او مراحل را توضیح داد و من متوجه شدم که 8 تا 10 سال برای طی کردن این مراحل زمان گذاشته است، بنابراین به شاگردانم گفتم که برای او دست بزنید. سپس به همه شاگردانم گفتم چرا فکر میکنید بازیگری غیر از این است؟ تخصص، تخصص است؛ آن پزشکی است و این بازیگری. اگر میخواهید در بازیگری آدم متخصصی شوید، باید ده سال زحمت بکشید. اساساً با سیستم آموزش بازیگری ایران چه در دانشگاهها و چه در آموزشکدههای بازیگری، مشکل دارم. از نظر من، سیستم تخصصی بازیگری، یک دوره 4 ساله است اما ما چنین چیزی را نداریم.
ما با یک گروه 11 نفره که یک سال و نیم، خرج خودشان را پرداخت کردند و با عشق سر کار آمدند، نمایشی را به روی پرده بردیم که واقعاً بابت آن خوشحالم. این تیم حق آن را داشت که روی آن تمرکز کرده و با کمک آنها، نمایش مکبث را به صحنه ببرم. اجرای مکبث، یکی از بهترین ایدههای اجرایی است که تا به حال داشتهام. من مکبث را برای خودم جاودانه کردم. حلقه گمشده سیستم آموزشی باید یک جایی درست شود و اگر آدمهایی مثل این 11 نفر هستند که خودشان میخواهند این کمبود حلقه آموزشی را جبران کرده و ادامه دهند، من کمترین کارگردانی هستم که میتوانم این کار را انجام دهم.
شما کارنامه درخشانی در هنر نمایش دارید، هیچوقت نگران این نشدید که اجرای تئاتر با هنرجویان جوان، به اعتبار هنریتان لطمه بزند؟
ندا هنگامی: خیر، حقیقاً نترسیدم. اگر قرار است این اعتبار با حضور 11 هنرجو خدشهدار شود، دیر یا زود این اتفاق رخ میدهد. اصلاً روی این مانور ندادم که نمایش مکبث کار هنرجویی است بلکه میخواهم به عنوان کارگردانی که حدود یک سال برای این کار زحمت کشیده، از آن دفاع کنم. این اثر اگر ایرادی دارد، تقصیر من است و بازیگرانی که برای اولین بار به روی صحنه میروند، مقصر نیستند. در کنار آن کارنامهای که دارم، میخواهم این ریسک را هم انجام دهم. نمیتوانم به خاطر تجربه کارگردانی، ضعفهای کارم را بر گردن هنرجویانم بیاندازم. حتی اگر این بازیگران نتوانستهاند در بازیگری موفق عمل کنند، مقصر من هستم که در طول این یک سال، نتوانستهام هنرجویانم را برای بازیگری در نقشهایشان تربیت کنم. اگر چنین شود، یعنی هنوز یک لیدر حرفهای برای تربیت بازیگری نیستم. در میان بازیگران، عدهای یک سال را تمرین کردند و عدهای دیگر، بنابر اقتضائات شغلشان، به کارهای دیگر هم مشغول بودند، در اینجا اگر بازیگری کمتر تمرین کرده، نسبت به بازیگران دیگر کمتر موفق بوده، دیگر مقصر من نیستم اما اگر بازیگران من در آگاهی نسبت به نمایش مکبث به فهم برابر نرسیده باشند، من نمیتوانم از خودم دفاع کنم. پس به عنوان یک کار به مکبث نگاه کردم و پای آن میایستم و همه ایرادهایش را هم میپذیرم.
من هیچوقت سر کلاسهای آقای سمندریان ننشستم ولی شنیدهام که او در ترم یک بازیگری، به هنرجویانشان میگفته که پینتر کارگردانی کرده و شکسپیر بازی کنند. پس او هم شاگردانش را با کارهای سخت و انداختن در عمق چهارمتری آب تربیت میکرده است. هنرجویان را باید با چنین مسائل سختی مواجه کرد تا بفهمند که واقعا میخواهند این مسیر را ادامه بدهند یا خیر. اگر آنها را با چنین مسائلی مواجه نکنیم، به یکسری آدم سرخورده و پر حسرت تبدیل میشوند که میروند در شبکههای مجازی به آموزشگاههای بازیگری فحش میدهند. در آموزشکده آقای امین تارخ یا در دانشکده سینما و تئاتر، بازیگران بزرگی بیرون آمدهاند اما عدهای از هنرجویان فکر میکنند که اگر پولی بابت کلاس بازیگری میدهند، مدرس تعهد دارد که آنها را جلوی دوربین ببرد، در صورتی که اصلاً چنین تعهدی وجود ندارد و هرکس که لیاقتش را داشته باشد، به جایگاهی که حق اوست، خواهد رسید.
از تهیهکنندگان خواهش میکنم که اگر به فعالیت فرهنگی فکر میکنند، به مانند آقای سعید عادلپور که از نمایش مکبث حمایت کرد، آنها هم بدون فکر به بازگشت مالی، حداقل روی یکی از کارهای جوانان سرمایهگزاری کنند؛ به این نیت که آنها با این کارشان، نسلهای بعدی هنر نمایش را تربیت خواهند کرد. واقعاً ناجی به اجرا رسیدن نمایش مکبث، سعید عادلپور است. او بدون چشمداشت مالی و به عنوان یکی از همکلاسیهای تیم بازیگری، آمد و پای این نمایش ایستاد. تا روز قبل از اضافهشدن سعید عادلپور به تیم اجرایی مکبث، جیب ما خالی بود. ما فقط لباسهایمان آماده بود و غیر از آن، دیگر هیچچیز نداشتیم. به اعتقاد من، ما به مؤسساتی احتیاج داریم که مانند تمام مؤسسات معتبر دنیا در دورههای 4 ساله بازیگر را با خروجی بالا برای ورود به جامعه حرفهای تربیت کنند. ما در کلاسهای بازیگریمان، الفبا را به هنرجویان آموزش میدهیم و سپس آنها را رها میکنیم؛ بعضی از آن افراد، چند سال بعد خودشان را به سختی پیدا کرده و به بازیگر حرفهای تبدیل میشود و عدهای دیگر، به بد و بیراه نویسان فضای مجازی تبدیل میشوند. آن دسته دوم فکر میکنند که دسته اول رویاهای آنها را دزدیدهاند، غافل از آنکه این رویا به سادگی به دست نمیآید.
شما رشته بازیگری را در دانشگاه تدریس کردهاید و تئاتر حرفهای را به خوبی میشناسید، با این تفاسیر، میخواهم بدانم که در آن یکسال چه اتفاقاتی رخ داد تا هنرجویان کاملاً آماتور را برای اجرای حرفهای بر روی صحنه آماده کردید؟
ندا هنگامی: من تمام پروسه کار حرفهای را در مدت زمان طولانیتر آن طی کردم. دورخوانی متن مکبث با این 11 بازیگر، سه ماه طول کشید در حالی که اگر همین متن را با بازیگران حرفهای دورخوانی میکردیم، 20 روز طول میکشید. اگر شما برای تحلیل، تفهیم و به نتیجهرسیدن نقشها با بازیگران حرفهای، 10،15 جلسه زمان میگذارید، برای کار کردن با هنرجویان غیر حرفهای، باید 5 ماه زمان بگذارید که من این کار را کردم. ما از تحلیل و خوانش متن شروع کردیم و در ادامه با دورخوانی، دریافت شخصیتها، بداههپردازی برای درآوردن شخصیتها، حفظ متن و... کارمان را ادامه دادیم. پس تمامی کارهای یک پروسه حرفهای را انجام دادیم، منتها خیلی بازتر. طبیعی است که گفتوگوی شما با یک بازیگر حرفهای، در زمان کوتاهتری به نتیجه میرسد. یک تیم آماتور، یک سال و نیم احتیاج به تمرین دارد اما من اسفندماه در ایرانشهر با یک تیم حرفهای اجرا خواهم داشت و کارم را برای آن نمایش، از آخر آذر یا دیماه شروع میکنم، یعنی فقط دو، سه ماه.
یک دانشجو 4 سال در دانشگاه تحصیل میکند تا بتواند یک صحنه حرفهای را تجربه کند، اما شما این کار را به صورت فشرده در مدت یک سال و نیم با هنرجویان آماتورتان انجام دادید. این مسئله به همان حلقه گمشده آموزش که گفتید ربط دارد؟
ندا هنگامی: تداوم تمرین و جلسات پرسش و پاسخ، در کار ما بسیار مؤثر بودند. هیچوقت پروسه تمرین را قطع نکردیم و دانشگاه، تابستان، عید و هر چیز دیگری، مانع تمرین ما نشد. شروع کار ما از فروردین سال گذشته بود و یک سال و نیم، بیقفه کار کردیم. به بازیگرانم اجازه دادم که هر سؤالی دارند را مطرح کنند و همین حالا هم بچهها از من سؤال میکنند و هیجاناتشان را انتقال میدهند. دوست داشتم که این هنرجویان، یک اجرای حرفهای را تجربه کنند، پس با وسواس یک اجرای حرفهای با آنها برخورد کردم. معتقدم که آن حلقه گمشده، اجازه دادن به تجربهکردن است.
در یک ترم دانشگاه، پنج استاد پنج درس پراکنده و مختلف را تدریس میکنند اما ما یک سال و نیم، فقط در مورد مکبث و لیدی مکبث و ساختار آن حرف زدیم. دانشجوها به خاطر همان پراکندگی دروس، فرصت برای تمرکز روی طراحی ندارند تا خودشان را پیدا کنند، چهار سال طول میکشد. بازیگران من بیش از یک سال، فقط با کتاب مکبث، شخصیتهای آن و ساختار من حرکت کردند. آنها در این یک سال سر هیچ نمایش دیگری نرفتهاند و فقط همین نمایشنامه را تمرین میکردند، در نتیجه مشخص است که کارشان جواب میدهد.
درست است که تمرکز بازیگران شما روی یک اتفاق و متن بوده است آیا آنها توانایی این را دارند که از آنچه در اینجا استفاده کردهاند، برای اجرای یک نمایش دیگر هم بهره ببرند؟
ندا هنگامی: بله، کاملاً. به دلیل آنکه هر کدام آنها در مسیر رسیدن به این نقشها، آموزش بازیگری، روی صحنه قرار گرفتن و تحلیل و روانشناسی شخصیت دیدهاند. آنها برای سرپا کردن یک شخص و شخصیتی که قرار است بازی کنند، مراحل خاصی را طی کردهاند. بازیگران نمایش مکبث، اگر با یک نمایش، کارگردان و نقش دیگر مواجه شوند، میدانند که باید همان مراحلی را برای پیدا کردن کاراکتر جدیدشان طی کنند که برای مکبث و لیدی مکبث طی کرده بودند ولی باید خودشان را با ساختاری که کارگردان نمایش میخواهد وفق دهند. آموزش این هنرجویان در نمایش مکبث آنقدر مو به مو، لحظهای و حسابشده بوده که اگر آنها در یک نمایش رئال هم بازی کنند، از پسش بر میآیند.
این هنرجویان آمادهاند که در هر نمایش دیگری ایفای نقش کنند اما به نظرم در این میان یک خطر وجود دارد؛ آن خطر این است که کارگردان بعضی از نمایشها، این بازیگران را درک نکند. این هنرجویان قدری سختپسند بار آمدهاند چون با کارگردانی کار کردهاند که به آنچه که میخواهد مسلط است و مراحل تمرینش را طراحی میکند. کاملاً با طراحی پیش میروم و پرده به پرده نمایش در ذهنم شکل میگیرد. خوراک را در دهان بازیگر نمیگذارم اما خطوط رسیدن به آن لحظه را طراحی میکنم. بنابراین، بازیگران نمایش مکبث، در آینده فقط باید با کارگردانی کار کنند که تکلیف کار برایش روشن و مشخص است. در این چند روزی که نمایش مکبث را روی صحنه بردهایم، بارها بعد از اجرا با این پرسش مواجه شدهام که آیا این بازیگران واقعاً بار اولشان است که به روی صحنه میروند؟ این را که میشنوم، واقعاً خستگی از تنم در میرود.
یکی از جذابیتهای نمایش مکبث مربوط به طراحیهای خیلی خوب آن توسط گروه طراحان حرفهای در پشت صحنه نمایش است. من میخواهم بدانم که طراحیهای لباس، نور، گریم و... این نمایش چگونه شکل گرفت و چگونه کامل شد؟
ندا هنگامی: از طراحی لباس شروع میکنم چون خودم برای اولین بار به جز کارگردانی، طراحی لباس این کار را هم برعهده گرفتم. از ابتدا میدانستم که به طراحی صحنه نیاز ندارم چون میخواستم که این 11 نفر را در یک صحنه عریان نشان دهم. اما در مورد لباس بازیگران بگویم که چون میخواستم در 60 دقیقه نمایش، ورود و خروج وجود نداشته باشد، سعی کردم لباسهایم علاوه بر حالت زیباییشناسانه، مفاهیم اجرایی هم داشته باشند. میخواستم لباسهای کاراکترها، در پوستاندازی و رنگ عوضکردن آنها هم به ما کمک کنند چون نگاه من به این نمایش نگاه یونگی بود و بر اساس این نگاه، لیدی مکداف، زن کر و لال، جادوگران و... در درون لیدی مکبث بوده و بنکو و مکداف هم خود مکبث هستند. از آنجایی که ما همه چیز را در صحنه حذف کرده بودیم، باید این مورد را در طراحی صحنه میآوردم. از اول میدانستم که چه میخواهم و سعی کردم لباسهایم دو رو باشند، رنگ عوض کنند و بشود در صحنه این کار را انجام داد. میخواستم با اضافهکردن و کمکردن لباسها، شخصیتها تغییر کنند. کد این نگرش در مورد لباسها در خود نمایشنامه مکبث وجود دارد؛ آنجایی که میگوید:" نگاه شما بر اسکاتلند، سرباز میآفریند و زنان را به میدان جنگ میآورد". ایده من از اینجا شکل گرفت که زنان با چه لباسهایی باید به میدان جنگ بیایند؟ همه اینها در طول مسیر اجرا به یک جنس از طراحی لباس تبدیل شد که کاملاً رنگ عوض میکند.
در مورد طراحی نور و گریم هم قطعاً میدانستم که به طراحان حرفهای نیاز دارم. همواره منتظر فرصتی بودم تا با سارا اسکندری کار کنم چون او گریمور فوقالعادهای است و وسواس و نگاهش به بعضی از این نمایشنامهها و خلق شخصیتهای اکسپرسیونیسم را دوست دارم. تا به حال اجرایی نداشتم که این خصلتهای کار خانم اسکندری در آن باشد اما به نظرم مکبث و لیدی مکبث پتانسیل چنین نگاهی را داشتند. بر اساس کانسپتم که شامل پنج مکبث و پنج لیدی مکبث بود، با او صحبت و احساس کردم چقدر هم مسیر هستیم و این نیاز وجود دارد که او بیاید و کارمان را تکمیل کند که خوشبختانه این اتفاق رخ داد. جنس گریم این کار فرمالیستی مطلق نیست و شما را یاد زنان و مردان اسکاتلندی میاندازد و ایدههای کارگردانی من نیز در آن تکثیر شدهاند. روز اولی که لیدی مکبث نمایش گریم شد و لباسهایش را پوشید و از اتاق بیرون آمد، احساس کردم که این همان ایدهای است که همواره تصورش میکردم. به نظرم تجربه مکبث با خانم اسکندری خیلی موفق بود و از این بابت خیلی خوشحالم.
از همکاری با علی کوزهگر هم لذت بردم و به نظرم او برای اجراهایی با نورها و خلق متفاوت، بهترین گزینه است. با توجه به آنکه صحنه را حذف کردم، این نور بود که تغییر صحنهها، موقعیتها، زمانها و مکانها را مشخص میکرد. در سالن ارغنون سه اجرا همزمان به روی صحنه میرفت و علی کوزهگر واقعاً استادانه این کار را انجام میداد. او با استفاده از رنگ، مه اسکاتلند را برای ما آورد تا بگوییم که در اسکاتلند نور آفتاب وجود ندارد، نور شمع زردی خانههای سنگی اسکاتلند را طراحی کرد و توهم بین قرمزی و مه را در لحظه شیزوفرنی مکبث، فوقالعاده کار کرد. به نظرم همه تیم پشت صحنه عالی کار کردند. رها جهانشاهی در لحظات سخت، پشت و پناه من است و بدون او اصلاً نمیشود کار کرد. به طور کلی، مکبث تجربه سخت و فوقالعادهای بود و در آن بزرگ شدم. دوست دارم این جمله را در 39 سالگی بهکار ببرم چون مفهومش قشنگ است، واقعاً در این نمایش بزرگ شدم و پوست انداختم.
تاجهایی که برای کاراکترهای این نمایش طراحی شدهاند زیبا و جذاب هستند، لطفاً در این مورد هم صحبت کنید.
ندا هنگامی: در مراحل تمرین به بازیگرانم میگفتم که همراه خودتان یک کاسه و قاشق و چنگال بیاورید چون دوست داشتم که با قاشق و چنگالها صدا ایجاد شود. ایده این اتفاق هم از همان پرده شام تاجگذاری مکبث شکل گرفت که خواستم با قاشق و چنگال، روی میز شام، صدا ایجاد کنم. در طول روزهای تمرین، بچهها از خانههایشان کاسه، قاشق و چنگال مختلف آوردند و من اصرار میکردم که جنسشان فلزی باشد چون به صدایشان احتیاج داشتم. اما تا لحظه آخر، به هیچ تاجی فکر نکرده بودم و فقط به عنوان طراح لباس، سربندها، گیسها و تورهای مشکی مدنظرم بودند تا اینکه خانم اسکندری به من گفت که لیدی مکبثها به یک جنس از کلاه و تاج احتیاج دارند. در ادامه ما یکسری عکس از کلاه و تاج تماشا کردیم اما چون هزینه طراحی آنها خیلی زیاد میشد، قیدشان را زدیم و به ایدههای دیگر فکر کردیم. یک مدت به بچهها گفتم که هر کدام باید تاج مکبث یا لیدی مکبث را خودتان بسازید که آنها واقعاً طرحهای شگفتانگیزی خلق کرده بودند.
در هر صورت یک روز یادم آمد که خانم آفرین ساجدی آرتیست درجه یک کشورمان، یکسری نقاشی فوقالعاده دارد که برای من رویایی هستند. نگاه آن آرتیست به زن، بسیار شگفتانگیز است و خشونتی که در نقاشیهای او همراه با زنانگی طراحی میشود، اصلاً تکرار نشدنی است. در آنجا ناخودآگاه یاد یکی از نقاشیهای خانم ساجدی افتادم و برای پیدا کردنش به صفحه اش رفتم تا اینکه دیدم یکی از نقاشیهای این خانم، اصلاً لیدی مکبث من است. نمیدانم وقتی آن نقاشی را میکشیده، چه چیزی در ذهنشان بوده، ولی آن نقاشی، خود لیدی مکبث است. خیلی سعی کردم خانم ساجدی را پیدا کنم و حتی برایشان پیغام هم گذاشتم اما متوجه شدم ایران نیستند. در نتیجه با استفاده از ایدههای نقاشی خانم ساجدی، چند تاج موردنظرمان را با کمک سازندهای در بازار سید اسماعیل درست کردیم و به سر کار آوردیم.
در نمایش مکبث، مونولوگهای آقای رضا گوران از زبان لیدی مکبث گفته میشود و در اینجا این سؤال پیش میآید که چرا این مونولوگها از زبان مکبث گفته نشد؟
ندا هنگامی: چون جنس دراماتورژی یا نگاهی که به این اثر داشتم، به یکسری نخ تسبیح احتیاج داشت. ما ایدههایمان را از مکبث شکسپیر جدا کرده بودیم اما حلقه گمشدهای در این بین وجود داشت که بولدشدن شخصیت لیدی مکبث و زنانگی او را ناکارآمد کرده بود. حلقههای گمشده این نمایش در نگاه یونگی بود و رضا گوران با مونولوگهایی که استادانه از نگاه یک زن نوشت، آن حلقههای گمشده را پیدا کرد. در مونولوگ اول رضا گوران چنین آمده که :"میان راهروهای تبدار قصر، در عصرهای تاری که نمیگذرد، قدم میزنم. نیستید! هر دیوار شما را مکرر میکند." این مونولوگ نشان میدهد که تنهایی لیدی مکبث، به خاطر نداشتن مردش است؛ مردی که مدام برای دفاع از اسکاتلند در حال مبارزه است. لیدی مکبث میخواهد همسرش را با هر بهانهای برگرداند. جمله آخر مونولوگ اول که ما قصه را با آن آغاز میکنیم، میگوید:"موهایم را ببافید تا نیمه، میخواهم برای بازگشت، چیزی داشته باشید که تمامش کنید." نمایش با تنهایی لیدی مکبث آغاز میشود و بعد از آن، او به جادوگر شیفت میشود. یعنی ذهن همان زنی که آنقدر تنهاست، در میدان جنگ به جادوگر تبدیل میشود و دوباره به همان زن جسور و توانا بر میگردد.
جلوتر که میرویم، مکبث دچار عدم تعادل روانی میشود و از هم میپاشد. لیدی مکبث در مونولوگ دوم میگوید:" تمام شد، دانکن تمام شد و این آغاز شماست" در اینجا من تصویرسازی کردهام که یک اژدهای هفتسر از زیر یک تور قرمز بلند میشود، یعنی یک زن در بحران روانی همسرش، جوری به او انرژی میدهد که به مانند یک اژدهای هفتسر بلند میشود و میایستد تا جایی که زن و بچههای مکداف را میکشد. زن در اینجا به همسرش توهم میدهد و میگوید: "تمام شد، دانکن به من نگاه بد داشت، همه از آن بیخبرند مکبث! حالا آرامتر شدید سرورم؟" در اینجا، لیدی مکبث، مادر مکبث میشود و او را نوازش میکند.
مونولوگ سوم در لحظه مرگ لیدی مکبث است که خود او شاهد مرگش میشود. در آن بخشی که لیدی مکبث با سفیدپوش میرقصد، میگوید:" من از خون میگریختم، شما به خون عادتم دادید، به خون خود. به خون آنان که تشنه خون شمایند. شما هزار مرد کشتهاید؟ من هزار مرد مرده زاییدهام از شما." لیدی مکبث از لحظهای که میبیند همسرش به یک اژدهای هفتسری تبدیل شده که زن و بچه صمیمیترین دوست خودش را میکشد، تبدیل به یک زن بحرانزده میشود. در میزانسن هم دقیقاً چنین اتفاقی رخ میدهد؛ لیدی مکبث بلند میشود و میایستد و در لیدی مکداف شیفت میشود. لیدی مکبث در اینجا احساس میکند که تا به حال چقدر از وجودش را فدا کرده و بنابراین خودش را میکشد.
در این مونولوگها، مادرانگی، معشوقه تنها و زن آمازون که شمشیر بر میدارد و میزند، به عنوان سه لحظه متفاوت از یک شخصیت زنانه در لیدی مکبث دیده میشود. لیدی مکبث در پارت آغازین با شخصیت یک زن معشوقه تنها قصه را شروع میکند، بعد به مادر مکبث تبدیل میشود و توهم به او میدهد و در پارت پایانی، به یک زن آمازون تبدیل میشود؛ زنی که همواره شمشیر به دست است و قابلیت حذف خودش را هم دارد. این سه مورد، شخصیتهای زنانه تحلیل کارل یونگ هستند. زنان یونگ به 4 قسمت تقسیم میشوند: زنان معشوقه، زنان مادر، زنان آمازون و زنان مدونا. مدونا زن آرام و با ایمانی است که در آرامش میمیرد. چون آن شخصیت مدونایی را لیدی مکداف داشت، ما دیگر نخواستیم مونولوگی برای آن طراحی کنیم. پس آن مونولوگ را متن مکبث شکسپیر داشت و ما این سهگانه را بر اساس نگاه یونگی که به این اثر داشتیم، طراحی کردیم که به نظرم رضا گوران این سه بخش زنانه را واقعاً شاهکار خلق کرده است.
شما نمایش مکبث را در سالن ارغنون به روی صحنه میبرید که محدودیتهای خاص خودش را دارد، آیا تصمیم ندارید که در آینده این نمایشتان را در سالنی بزرگتر و به شکلی متفاوتتر اجرا کنید؟
ندا هنگامی: نمایش مکبث بعد از این اجراها تمام نمیشود و یکی از اهداف بلند مدت من، اجرای آن در سالنهای دیگر است. ما برای این نمایش خیلی زحمت کشیدهایم و حس میکنم که باید حق مطلب برای چنین نمایشی که فرسایشی بوده، به خوبی ادا شود. میخواهم که این نمایش را به جشنواره فجر پیشنهاد کنم و امیدوارم که در این جشنواره پذیرفته شود. واقعاً دوست دارم که بعد از جشنواره فجر، آن را در سالنهای بزرگتری مثل سالنهای حافظ و سمندریان نیز مجدداً اجرا کنم. این نمایش مخاطبانی با نگاه آرتیستیک میخواهد؛ مخاطبانی که به دنبال چالش و کشف آمده باشند. سالن ارغنون یک سالن جوان و تازه تأسیس است که هنوز چنین جنسی از مخاطبان را پیدا نکرده و امیدوارم در روزهای باقیمانده نمایش، بر مخاطبانمان افزوده شود. به طور کلی، پروژه مکبث برای من تمام نشده و برنامههای ویژهای برای آن دارم و قطعاً آن را به جشنوارههای شکسپیر خارج از ایران نیز پیشنهاد خواهم داد.