سرویس تئاتر هنرآنلاین: این روزها کافی است در ساعتهای خاصی از صبح یا بعدازظهر در خیابانهای شهر قدم بزنید تا به راحتی متوجه حال و هوای متفاوت آن در نخستین روزهای پاییز شوید. خیابانها، مترو و کلیه وسایل حمل و نقل عمومی پر از کودکان و نوجوانانی است که سال تحصیلی خود را آغاز کردهاند. این تصویر آشنا برای آنهایی که سالها از دوران مدرسه و شور و حال عجیب آن دورهشان میگذرد یادآور خاطرات و دورانی است که بیش از نیمی از زندگی خود را در آن سپری کردهاند. اما این تصاویر برای من هم حسی کمابیش متفاوت دارد، حسی که نمیدانم اگر به سالهای گذشته بازگردم بازهم دوست دارم آن را به همان شکلی که بوده است تجربه کنم یا نه؟!
مدارس ما به جز تعداد اندکی از آنها که ویژه یک مکان آموزشی ساخته شدهاند، عموما ساختمانهایی چندمنظوره هستند که تعریف خاصی در معماری آنها برای وجود سالنهای ورزشی یا هنری مجزا درنظر گرفته نشده و تنها محدود به کلاسهای درسی یک شکل و حیاطی برای گذراندن زنگهای تفریح میشود. شاید این نخستین تصویری است که با شنیدن نام ساختمان مدرسه در ذهنمان ترسیم میشود. ساختمانی با کلاسهایی کوچک، نیمکتهای چوبی و تختههای سیاه یا سفید وایت برد...
به یاد دارم که از ابتدا علاقمند به هنر بودم و علاقه بسیاری به فعالیتهای جنبی یا آموختن از طریق انجام کارهای هنری داشتم، اتفاقی که جای خالیاش همیشه در دوران تحصیل من و بسیاری از دانشآموزان دیگر خالی بود و تنها محدود به یک ساعت فعالیتهای فوق برنامه به وسط معلمان پرورشی میشد یا به دلیل اینکه سایر درسها مانند ریاضیات و علوم از اهمیت بیشتری برخوردار بودند، کلاسهای هنری همیشه در حاشیه قرار میگرفت.
اکنون سالها از دوران تحصیل من و بسیاری از هم دورههایم گذشته و برخی از ما شغل و فعالیت اجتماعیمان به واسطه عشق و علاقه، به این حیطه منتهی شده است. من فعال و خبرنگار تئاترم؛ بدون آنکه در دوران مدرسه و تحصیلم فعالیت جدی و پایهای انجام داده یا چیزی در رابطه با آن از آموزگارانم آموخته باشم؛ شاید اگر صادقانه بگویم بیشتر منع میشدم تا تشویق. اتفاقی که فکر میکنم هنوز هم از سوی بسیاری از معلمان برای دانشآموزان رخ میدهد چراکه هنوز تئاتر دانشآموزی جایگاهی در مدارس ما ندارد.
تئاتر دانش آموزی چیست؟
در یک تعریف کلی، تئاتر دانشآموزی تئاتری است که توسط دانش آموزان، برای دانش آموزان با اهداف تربیتی و آموزشی انجام میگیرد. چنین تئاتری میتواند وسیلهای مطمئن و روشی تأثیرگذار در امر آموزش باشد. بیشتر عوامل تشکیل دهنده گروههای تئاتر دانشآموزی از جمله بازیگری، کارگردانی، نویسندگی و ... توسط دانشآموزان انجام میگیرد و دانش آموزان اجزای اصلی آن را چه در اجرا و چه در تماشا تشکیل میدهند. بنابراین هرچقدر نقش دانشآموزان در این هنر بیشتر و پررنگتر باشد تئاتر دانش آموزی به معنای واقعی خود نزدیکتر میشود. متن این تئاترها بیشتر مسائل و مشکلات دانشآموزی با رویکرد تحلیلی و ارائه راه حل از طریق آن است. از این رو تئاتر دانشآموزی تئاتری است که با اجرایی ساده و نه سطحی، سعی در تغییر، اصلاح و یا تأیید اندیشه و رفتار دانشآموزان دارد.
در نگاهی اجمالی به خوبی میتوان متوجه اهمیت، ضرورت و جایگاه تئاتر دانش آموزی شد؛ به نظر تعریف پیچیدهای نمیرسد؛ اما آیا مدیران و برنامهریزان کلان آموزشی به همین موضوع ساده توجه دارند؛ بدون شک آنها میدانند در دوران معاصر و پیچیده شدن زندگی اجتماعی و مسائل مختلفی که برای شهروندان به وجود آمده یکی از بهترین و تاثیرگذارترین راه حلهای آسیبهای اجتماعی و آموزش از طریق هنرهای کاربردی است که نقش تئاتر غیرقابل انکاری دارند.
تئاتر درمانی و جایگاه آن در تئاتر دانشآموزی
باید گفت؛ تئاتر واقعی فقط شامل کلام و مفاهیم عقلی نیست بلکه جنبه فیزیکی، تجسمی و عاطفی هم دارد. چون حرکات و جنبشهای روان و احساسات و مفاهیم در تئاتر باید معادلهای فیزیکی بیواسطه پیدا کنند و این همان چیزی است که در تئاتر مورد استفاده قرار میگیرد.
در اصل تئاتر چه از نوع درمانی و چه به عنوان وسیله آموزشی تفریحی مناسبترین وسیله برای پیوند میان جنبههای مختلف وجود انسان با جامعه است. این کار علاوه بر جنبه سرگرمی و هنری، فوائد عملی هم دارد؛ از جمله کودکان و نوجوانان را برای ایفای نقشهای واقعی آماده میکند و یا رفتارهای اجتماعی و تکاملی او را بهبود میبخشد. آنها به کمک بازی نقش میتوانند کنشها و نگرشهای نقش را یاد بگیرد و از طرفی این شیوه به عنوان مشوق برای شرکت در گروه تئاتر عمل میکند. چون تمام مسائل در حال و هوایی آزاد و تفریحی تحقق مییابد، نه خشک و رسمی و ضمناً روحیه گروهی را بالا میبرد زیرا هر فرد باید به اهداف گروه نیز یاری برساند.
هنگامی که کودکان و نوجوانان بتواند به همان شکل که با معلم ارتباط صحیح برقرار میکند با اشخاص دیگر نیز ارتباط یابد، رشد پیدا کرده است. به این ترتیب، رفتارهایی که در طول تئاتر یاد گرفته، در موقعیتهای واقعی زندگی به اجرا گذاشته میشود.
این نوع کار به آنها اجازه میدهد که از خودشان در اینجا و حال شروع کنند و تا مرز تواناییهایشان پیش بروند. دانشآموزان در این بازیهای نمایشی به دلخواه خود رفتار میکنند و شخصیت خود را به طور کامل میشناسند و میشناسانند. در نمایش درمانی هدف این است که کودکان و نوجوانان خودشان شوند.
متاسفانه این روند تاثیرگذار در بیشتر مدارس نادیده انگاشته میشود شاید مهمترین دلیل آن به خاطر کم اهمیت دانستن هنر و نبودن آن در جایگاه واقعیاش باشد. این مساله تنها محدود به مدارس نمیشود و کلیه سازمانهای مرتبط با این گروه سنی خاص را در برمیگیرد مانند سازمان بهزیستی، کانونهای اصلاح و تربیت و ... میتوانند از آن بهره ببرند. هستند نمونههای انگشت شماری که در این زمینه میتوان به آن اشاره کرد مانند نمایشی که گروه جوان "نیست" با اجرای نمایشی به نام "آنکه گفت آری آنکه گفت نه" به سرپرستی مجید رحمتی با تعدادی از کودکان کار که به نظر غیرقابل کنترل میرسیدند انجام دادند و نتیجه آن جادویی است که به واسطه تئاتر در سیما و رفتار این کودکان ایجاد شده است.
فارغالتحصیلان دانشگاههای هنر، حلقه فراموش شده آموزش
به خوبی به یاد دارم که در بسیاری از نشستهای خبری یا مراسمهای اختتامیه جشنوارههای دانشگاهی یکی از دغدغهها و نگرانیهای مدیران، اساتید و هنرمندان سرنوشت فارغ التحصیلان تئاتر است که نمیدانند این افراد بعد از خروج از محیط دانشگاهی چه باید بکنند و چگونه به بازار کار وارد شوند؟ این در حالی است که مراکز آموزشی و مدارس یکی از بهترین مکانهایی است که فارغالتحصیلان جوان و خلاق تئاتر به آنجا وارد شوند و به آموزش نسل جدید بپردازند. این در حالی است که در دوران معاصر تئاتر و آموزش و بهرهگیری از آن در مدارس غرب از جایگاه خاصی برخوردار است زیرا تئاتر برای آنان منبعی شگفتانگیز برای ایجاد انگیزش آموزشی به شمار میرود.
سادهترین نکته آنست که تئاتر برای کشورهای توسعهیافته شیوهای است که درک دنیا را به فرزندانشان بیآموزند، به این دلیل که برای ارتباط با آنها، باید بتوان آنها را فهمید، منطقشان را درک کرد و با چشمان او به موقعیت نگاه کرد. تئاتر شیوهای است که آنها دنیا را به وسیله آن رنگارنگ تلقی میکنند، همان طوری که به واقع وجود دارد.
آموزش از طریق تئاتر کمک میکند تا نگاه کاملا متفاوت به درس به عنوان یک اقدام عمومی داشته باشند. آموزش بازیگران مثل ورود به صحنه تئاتر است که مشاهده میکنند و سعی میکنند اتفاقات را دریافت کرده و پیش ببرند، اتفاقاتی که روی صحنه نبوده است. این همان چیزی است که مربی باید با آن وارد کلاس میشود، رویداد درس را با خود به همراه داشته و بتواند آن را هدایت کند. از لحاظ اخلاقی این بسیار درست است که درس مثل اجرا یک اقدام عمومی است و در تئاتر نیز چنین اصلی وجود دارد که وقتی بازیگر روی صحنه ظاهر میشود، قطار حوادث به دنبال او کشیده میشوند که مخاطب بلافاصله میفهمد که این فرد از کجا و به چه علت آمده است. کلاس هم باید درست با همین اصل شروع شود. باید تلاش کنیم فضایی را در مدارس ایجاد کنیم که تا حد ممکن شبیه به تئاتر باشد، چرا که در حال تلاش برای انجام آن چیزی هستیم که در هنر و در تئاتر صورت میگیرد یعنی گفتگو. هدف مدرسه آنست که با موارد آموزشی، زندگی عاطفی انسانها را بسازد که دانش آموز نه تنها بیاموزد، بلکه احساس کند بنابراین باید به آنها کمک کنیم تا حس شایستگی خود را بیابد چرا که این امر به او این امکان را می دهد که خوشبخت زندگی کند.
مهرانگیز قهرمانی