سرویس تجسمی هنر آنلاین:رضا عابدینی به مناسبت روز جهانی صلح عکسهای خود را با عنوان "قلم - صلح - قدم" در گالری شیرین به نمایش گذاشت. او اعتقاد دارد به دنیای عکاسی دست انداخته و آرتیست هم نیست و تنها عاشق سفر کردن و به دنبال حدیث نفس گفتن است. حتی پیشنهاد سازمان ملل به او پس از تماشای عکسهایش در اینستاگرام شکل گرفته و البته کمپین "یکی هستیم" که حاصل تلاشهای او در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی بوده در بیشتر دیده شدنش تاثیرگذار بوده است. او با توجه به بسترهای فرهنگ جهانی در صدد ایجاد نوعی نگاه تازه برای دیدن واقعیت است و عکسهایش را تلاشی برای این اتفاق میداند. امروز 21 سپتامبر (30 شهریورماه) روز جهانی صلح نامگذاری شده و به همین مناسبت در ادامه گفتگوی با این فعال اجتماعی و عکاس را بخوانید.
عکسها در نمایشگاه شما خیلی ساده بودند و ما هیچ پیچیدگی در آن نمیدیدیم که بخواهیم در نگاه اول چیز خاصی از آن کشف کنیم. انگار که این عکسها از هر نوع پیچیدگی عاری شده و حرف خودش را در همین سادگی بیان میکند. نکته دیگری که جلب توجه میکرد، حضور پررنگ کودکان در عکسهای شما بود. دلیل این که کودکان به عنوان تم در همه عکسها تکرار شدهاند چیست؟ آیا در همه این عکسها کودکان به عنوان یک نماد حضور دارند؟
من در ابتدای صحبتهایم بگویم که من اصلاً آرتیست نیستم، عکاس هم نیستم و فقط سفر میکنم و به دنبال حدیث خودم میگردم. در سفرهای من همیشه تم کودکان به عنوان مهمترین بخش بدنه اجتماعی که تمام اتفاقات سیاسی و اجتماعی اطراف و تصمیمگیری ما بلوغرسیدهها روی آنها تأثیر میگذارد، برایم جالب بود. هر اتفاقی که رخ میدهد، بیشترین تأثیرش را روی کودکان میگذارد و در عین حال اگر شما بخواهید آینده را هم بسازید، باز باید برای کودکان کار کنید. در واقع کودکان این دو نقش مهم را دارند و به نوعی آنها، تعریف گذشته و آینده ما هستند.
یعنی شما روایت گذشته و آینده انسان مدنظرتان بود و از کودکان به عنوان یک نماد استفاده کردید؟
ببینید، من به مرور در سفرهایم به این فکر میکردم که چه کاری میتوان برای کودکان انجام داد. واقعیت این است که کودکان ایرانی همان مشکلی را دارند که کودکان در افغانستان و مناطق آفریقا، آمریکای جنوبی و آسیای شرق دور هم با آن دست و پنجه نرم میکنند. کاری که ما میتوانستیم برای مهمترین بخش بدنه اجتماعی انجام دهیم، در کلام سادهاش این بود که صلح و امنیت را ایجاد کنیم و وسایل بهداشتی و آموزشی را در اختیار آنها قرار دهیم. بعد که عمیقتر وارد این موضوع شدم، متوجه شدم که آموزش یک اصطلاح کلی است. بنابراین این پرسش برایم مطرح شد که ما در کشورمان چند میلیون آدم با سواد داریم ولی آیا فرهنگمان رشد یافته و دنیا به جای قشنگتری تبدیل شده است؟ مطمئناً اینگونه نیست چون هر دانشی با خودش بینش نمیآورد.
سپس یک قدم عقبتر آمده و به این فکر کردم که اصلاً صلح به چه معناست؟ صلح لزوماً به معنای نبود جنگ نیست چون اگر ما حتی معنای صلح را در نبود جنگ ببینیم، باید بدانیم که جنگ پنهان هم وجود دارد. شما خیلی از مواقع در یک منطقه آرامش را میبینید اما مردمان آن منطقه در جنگ درونی قرار دارند. اکنون همین خشکسالی که به علت عدم توجه درست ما به اطرافمان در حال رخ دادن است، میتواند پیشزمینه جنگهای آینده باشد. عدم توجه ما به پرورش کودکانمان نیز به معنای رشد دیکتاتورها و خودرأیها آینده است.
شما در حقیقت درباره بروز این مفهوم هشدار می دهید؟
در ادامه که واژه صلح را بازتر کردم، متوجه شدم که مفهومی به نام فرهنگ صلح وجود دارد. طبق تعریف شورای گسترش فرهنگ صلح، این مفهوم حداقل 15 آیتم مثل اقوام و نژاد زبان، صلح با محیط زیست، صلح با جنسیت، صلح با میراث فرهنگی، صلح با پناهندگان، تعهد اجتماعی، خانواده و... دارد. فرهنگ صلح همان پلاتفرم و بستر اجتماعی است که دانش، بینش و آموزش به کودکان باید بر اساس آن صورت گیرد تا اینکه آن سواد به یک سوادآموزی و صرفاً خواندن و نوشتن تبدیل نشود. در واقع باید یک دیدی وجود داشته باشد که کودک در آن بستر بزرگ شود و سپس بتواند راه درستش را انتخاب کند. ما میگوییم که خیلی از کشورها با فرهنگ هستند، اما چگونه میتوانیم بفهمیم که آنها با فرهنگند؟ طبیعتاً از حرکتهای اجتماعیشان. به وضوح میبینیم که آنها دروغ نمیگویند، آشغال نمیریزند، از یکدیگر جلو نمیزنند، حق یکدیگر را ضایع نمیکنند، به هم بیادبی نمیکنند و... که همه آنها در گسترش فرهنگ صلح میگنجد.
چندی بعد من یک گام جلوتر آمدم حس کردم که برای شروع و باز کردن گفتمان صلح، ابتدا خودم باید یک چیزی را یاد بگیرم که آن چیز، دیگرپذیری است. دیگرپذیری یعنی آنکه ما بتوانیم کلام شخص دیگری را گوش کنیم و اصلاً چشممان را یک لحظه باز کرده و حرفی که با ما مخالف است را ببینیم. سفر دقیقاً به همین معناست. سفر یعنی اینکه شما به محلی دیگر میروید و متوجه میشوید که تمام آنچه که تاکنون فکر میکردهاید، صد در صد درست نبوده و ممکن است حتی کاملاً غلط بوده و یا حداقل در آن محل، مفهوم دیگری داشته باشد. در مثنوی هم همین اتفاق افتاده است چون مثنوی تا انتها میگوید که واقعیت را میشود از زاویه دیگری هم نگاه کرد.
این "از زاویه دیگر به واقعیت نگاه کردن" در تصاویر شما چگونه بروز کرد؟
من هر موقع که سفرهایم را ادامه میدادم، داستان را جدی و جدیتر دنبال میکردم تا به این سفر آخر رسیدم که دیگر بعد از آن کمپین "یکی هستیم" را راه انداختم. ما بر حسب اتفاق و دست خوب تقدیر با شرکت پارس آنلاین آشنا شدیم و یک دوست خوبی در شرکت پارس آنلاین ، اسپانسر مالی من برای این سفر شد. ما تصمیم گرفتیم که در قالب جذابیت تصویری و داستانسرایی، مخاطبان را جذب کرده و در سایه آن، به مردم محتوا هم بدهیم. من معتقدم که اگر ما بخواهیم حرفی را بزنیم و بقیه گوش کنند، اول باید یک نوع سرگرمی و جذابیت در آن ایجاد کنیم و سپس در قالب آن، به دیگران اطلاعات بدهیم. لزوماً این نیست که من بخواهم کاری بکنم چون اصلاً در این قضیه منی وجود ندارد.
من فکر کردم که به عنوان یک شهروند جهانی، یک انسان و در نهایت یک ایرانی، چه کاری میتوانم انجام دهم که علاوهبر آنکه قدمم برای خودم مفید باشد، اثرش حتی به اندازه دو دقیقه در سطح اجتماع باقی بماند. احساس کردم که تنها کاری که بلدم انجام بدهم و در آن خودم هم خرسند میشوم، سفر و به اشتراک گذاشتن تجربیاتم با سایرین است. نشان دادن خود سفر برای مردم جذاب است و علاوهبر تبلیغ یک سفر کولهگردی ارزان قیمت، تصویر غلطی که از هویت ایرانیان در سطح جهان به وجود آمده را نیز تغییر خواهد داد اما غیر از همه اینها چه کاری میتوان انجام داد؟ بنابراین به صورت هدفمند صحبتکردن راجع به داستان صلح را شروع کرده و کمپین "یکی هستیم" را راه انداختم. این کمپین در پیامش میگوید که ما مردم تمام دنیا با یکدیگر تفاوت داریم ولی هیچ اختلافی بینمان وجود ندارد. من در سفرهایم تفاوت آدمها در نژاد، رنگ، فرهنگ، ادیان و زبانها را میدیدم ولی لزوماً این موارد نباید باعث به وجود آمدن اختلاف شود. ما انسانها همه از یک جنس ساخته شده و از یک مکان به دنیا آمدهایم و به مروز زمان بین خودمان مرز درست کرده و هر روز بر مرزبندی و تقسیمبندیها میافزاییم.
به عقیده من علت آنکه این کمپین به زبان مردم شیرین نشست، حس خالی بودن آن است که مردم در آن به دنبال یک ریسمانی میگردند. الآن جامعه ما به چنین کمپینهایی احتیاج دارد. شما ببینید که ما الآن چقدر نسبت به مصرف بهینه آب، حیوانآزاری و فحاشی در فضای مجازی حساس شدهایم و چگونه قدرتمند شدهایم که در عرض یک روز و نیم، لباس کاروان المپیک را تغییر میدهیم، این نشان از یک اتفاق جدید میدهد. جامعه تشنه فرهنگ و هویتی است که از روزمرگی خسته شده و ما باید آن را به سمت خوبی حرکت دهیم. اگر به سمت خوب حرکت نکنیم، درصد کثیری از جوانانمان در سطح فضای مجازی باقی مانده و یا زندگیهای لوکسی را نگاه میکنند که هیچوقت به آنها دسترسی نمییابند و یا عکس غذاها را نگاه میکنند! این را بر اساس آمار میگویم که عدهای از مردم واقعاً عکس غذاها را میبینند. من خودم باورم نمیشد که شاید عکس چلوکباب و خورشت قیمه، دیدنی باشد ولی این اتفاق رخ میدهد. من با تمام احترامی که به بزرگان میگذارم باید بگویم که آنها تا چه زمانی میخواهند بگویند که کتاب بخوانید و سطح مطالعهتان را از این طریق افزایش دهید؟ مثلاً مطالعه خودم من از طریق کتابخوانی نیست و من عقیده دارم که باید نهادهای مردمی درست شود. این نهادهای مردمی هستند که باید سطح آگاهی جامعه را بالا ببرند. ما باید به روز کار کنیم.
شما از چه طریقی با سازمان ملل همکاری کردید؟ آنها به شما پیشنهاد دادند که عکسهایتان را به نمایش بگذارید یا این که اتفاق دیگری افتاد؟
ظاهرا آنها عکسهای من را در صفحه اینستاگرامم دیده بودند. در حین سفر آخرم، از سازمان ملل با من تماس گرفتند و گفتند که اگر شما مایل باشید، زمانی که از سفر برگردید با یکدیگر جلسهای داشته باشیم، من هم پیشنهادشان را به کمال میل پذیرفتم و بعد از سفر به خدمتشان رسیدم. در آن جلسه ما راجع به کمپین صحبت کردیم و همچنین آنها گفتند که مایلند در روز نکوداشت جهانی صلح، با من همکاری کنند. من هم در آن لحظه هیجانزده شدم و با خودم گفتم که آدم به رئیس سازمان ملل که نه نمیگوید، بنابراین پیشنهادشان را پذیرفتم چون میبایست که من از هر فرصت و نهادی برای گسترش پیامم استفاده لازم را میبردم. ابتدا قرار بود که این همکاری در اواخر مهرماه باشد ولی به خاطر برنامهریزیهای خودشان، آن را به 19 شهریور انتقال دادند. با این برنامهریزی جدید، من فقط 11 روز فرصت داشتم تا خودم را آماده جشنواره کنم. از آن پس منی که نه آرتیست و نه عکاس بودم و 85 درصد عکسهایم را با موبایل گرفته بودم، شبانهروز به دنبال انتخاب عکسها و همینطور ادیت، چاپ و قابکردن آنها میرفتم. این کار خیلی خردهکاری داشت و من دیگر هیچوقت بیتفاوت وارد یک نمایشگاه نمیشوم چون میدانم که چه مصیبتهایی به همراه دارد.
11 روز زمان کمی برای برگزاری یک نمایشگاه با این موضوع و اندازه نیست؟ چون به نظر میرسد در کیفیت آثار شما و انتخابها شما تاثیر می گذارد.
مطمئناً در این زمان کوتاه نمیشد تمامی مفاهیم را انتقال داد. در عکسهای من دو سوژه اصلی وجود داشت که یک سوژه بزرگان و دیگری کودکان بودند. تصاویر بزرگان در همهجای دنیا، مشغول کار، عقاید و افکارشان بودند و همه به نوعی غرق در ناراحتی، ناامیدی و یا در آرزو بودند. کودکان تنها کسانی بودند که در هر جای دنیا در بدترین شرایط، زیبا خندیده و زیبا نگاه میکنند. من بعد از سفرم به آفریقا، به طور کلی کانسبتام راجع به فقر عوض شد. در آمریکای جنوبی، آسیای جنوب شرقی، افغانستان، پاکستان، ایران و هر جایی که نگاه میکردم، میدیدم که این کودکان با چشمهایشان حرف میزنند و با لبخندشان به شما امید میدهند. ما با کودکان ساعتها بازی کرده و مشغول حرف زدن بودیم و حالا که اینجا نشستهام، اصلاً نمیدانم که آنموقع چگونه آنقدر با کودکان مشغول و سرگرم بودهام.
زبان مشترک انسانی که ما فراموشش کردهایم، همان چیزی است که در کودکان وجود دارد. من یک زمانی تصور میکردم که ما باید صلح را به کودکان آموزش دهیم اما بعداً فهمیدم که اشتباه میکنیم چون کودکان با صلح ذاتی به دنیا میآیند و ما بزرگترها هستیم که باعث میشویم علاوهبر خودمان، آنها هم صلح را فراموش کنند. برای همین احساس کردم که باید این دو سوژه را کنار هم بگذارم تا بگویم که این کودکان دیروز و بزرگترهای امروز، ببینید که ما یک نهالی در درون خودمان داشتهایم که آن را خشک کردهایم، خواهش میکنم که اجازه ندهید کودکان امروز هم مثل ما شوند. ما در این زمینه مسئولیم چون ما به عنوان پدرها و مادرها، کودکان را تربیت میکنیم. ما یک نقش دومی هم داریم که آن نقش زمانی است که کودک وارد اجتماع میشود و در حقیقت این حرکات ماست که که بچههایمان را میسازد. ماییم که آشغالها را روی زمین میاندازیم و کودکمان این ناهنجار را یاد میگیرد. ما هستیم که جلو میزنیم، بیادبی میکنیم و زور میگوییم. متأسفانه باید بگویم که داعش در جای دوری نیست و ما هر کداممان یک داعش در درونمان داریم که اگر به آن توجه نکنیم، شاید با اتفاقی بدتر از رخدادهای امروز مواجه شویم. بنابراین با توجه به این رویکردها، خواستم که این دو کانسبت را انتقال دهم تا مردم تصاویر ما بزرگترها را همراه با تصاویر کودکانی ببینند که در هر جای دنیا فارغ از هر چیز دیگری با چشمانشان به شما امید میدهند، میخندند و حرف میزنند.
من احساس میکنم که رنگبندی بیشتر عکسهای شما به خصوص آنهایی که پرتره بودند، روایتگر خشونت هم هستند. مثلاً در عکسهایی که کودکان در حال خندیدن هستند، دیوار بکگراند فرو ریخته است. من فکر میکنم همه اینها در حال ایجاد اتمسفر هستند. میخواهم بدانم که خودتان چقدر به انتخاب بکگراندها و میزانسنها فکر کردهاید؟
صد در صد به همه آنها فکر کردهام. صلح معنایی نخواهد داشت مگر اینکه در کنار جنگ باشد. خشونت طبیعی که در واقعیت زندگی وجود دارد، مهر و محبت را معنی میدهد. شما زمانی که ثبتکننده آن لحظات هستید، از لحاظ ذهنی یک واقعیتی را دیدهاید و آن واقعیت را جدا کرده و ثبتش کردهاید. در واقع شما آن لحظه را از لحظات پشت سر هم، بیرون کشیدهاید. حال هر چقدر این فضاها با یکدیگر مختلف بوده و تضادها وجود داشته باشد، مفهومتان بهتر القا خواهد شد. شما اگر الآن یک کودک را در محیطی آرام و زیبا در حال خندیدن ببینید، با خودتان میگویید که این یک کودک است که در نعمت قرار دارد و طبیعی است که خوشحال باشد اما اگر کودکان در آن فضا و خشونت زندگی و فقر، بی عدالتی، اجبار تاریخ و اقتصاد ضعیفی که ما ایجاد کردهایم بخندند، گلهایی را میبینید که در جهنم روییدهاند. لبخند کودکان در آن شرایط به ما بزرگترها میفهماند که همچنان میشود با دیدی بهتری به زندگی نگاه کرد. خشونت، واقعیتی است که ما آن را میبینیم و نمیتوانیم کتمانش کنیم. کودکان در همان شرایطی که ما بزرگترها غصه میخوریم، میخندند. اگر شما میگویید که هزاران مشکل اقتصادی و... دارید، شاید به خاطر آن است که از ابتدا راه را اشتباه رفتهاید. من صد در صد از آنچه که شما گفتید آگاه بودم و دقیقاً به دنبال نشان دادن یک صحنه سیاه و سفید به مخاطبان بودم، صحنههایی که برای بزرگترهای عکس، کاملاً سیاه است ولی کودکان با لبخندشان آن را سفید میکنند.
این کنتراست میان رنگها و فضاها چقدر آگاهانه صورت گرفته و ابعاد زیبایی شناختی در مفهوم عکس تا چه اندازه مدنظرت بود؟
بله، مطمئناً زیباشناسی هم وجود دارد و چشم مخاطب را به خود جلب میکند. من خیلی عکس داشتم و این تعداد که در جشنواره به نمایش درآمد، فقط بخشی از آنها بودند. مطمئناً آن عکسهایی که لمس رنگی داشتند، به چشمم زیباتر آمدند و آنها را انتخاب کردم زیرا خود این تضاد رنگی هم قسمتی از داستان است. حال این تضاد میتواند در رنگهای تصویر، رنگ پوست آدمها و چه در رنگ نگاه ما باشد. یعنی برای من مهم بود که لمسهای رنگی به مخاطب شادمانی را القا کند. شما ببینید لباس کودکان پاره و تکهتکه شده اما چه رنگهای زیبایی دارد و در چه بکگراند قشنگی قرار دارند.
رنگها، تضادها و شخصیت کاراکترها به همراه آن ارتباطی که با من دارند، یک داستانی را درست میکند که در آن لحظه برای من ثبت و ماندگار میشود و من بعداً میخواهم آن را به بقیه مردم انتقال دهم. عکسهای من تکنیکی گرفته نشده و هر آنچه که شما میبینید، حس من است. امیدوارم که مخاطبان نمایشگاه این حس را از من گرفته باشند و اگر نگرفته باشند، در آینده سعی خواهم کرد که بیشتر به آن دقت کنم ولی میدانم که من لزوماً به دنبال آن نبودم که کسی این عکسها را ببیند و نمایشگاه خاصی برگزار شود. من معتقدم که ما وظیفه داریم حساسیتمان را نسبت به یکسری از اتفاقات اجتماعی بالا ببریم. من به دنبال سوژه صلح هستم و برای من مهم بود که این باب باز شود تا در مورد صلح حرف بزنیم. ممکن است نمایشگاه من یا سخنرانی شخص دیگری، جواب ندهد اما اگر اینگونه اتفاقات تکرار شود، بالأخره فعالیت یک شخص تبدیل به یک حرکت قشنگ اجتماعی میشود. این مهم نیست که حتماً باید کار من بگیرد ولی من یککاری میکنم که ترس بقیه هم بریزد. من یک اجرا با موسیقی بارانا در کاخ نیاوران داشتم که در آن واقعاً برایم مهم نبود که چقدر جواب میدهد ولی حداقل باعث شدم که ترس دو سه نفر کاربلدتر بریزد و آنها یک کار قشنگتری ارائه دهند. حتی مهم نیست که کار آنها هم جواب میدهد یا خیر، مهم این است که یک حرکت قشنگ غیر جانبدارانه و یک گام غیرسیاسی شروع شود تا دنیای بهتری را بسازد.