سرویس تجسمی هنرآنلاین: نمایشگاه ˝نقاشیهای آهنگین˝ پژمان تدین، هنرمند مقیم ایتالیا در حالی عصر روزگذشته 25 شهریورماه در نگارخانه شهر آوا موزه موسیقی ایران با حضور علی مرادخانی افتتاح شد که هنرمندانی همچون شاهین فرهت، شهرداد روحانی و شهره سلطانی از مخاطبان این نمایشگاه بودند. این نمایشگاه با همکاری ادارهکل امور فرهنگی ایرانیان خارج از کشور، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و رایزنی فرهنگی ایران در ایتالیا، برپا شده است.
نمایشگاه "نقاشیهای آهنگین" پژمان تدین، تلفیقی از هنر و موسیقی است که این هنرمند بر اساس آموختههای کودکیاش از دنیای موسیقی و نقاشی، دست به این تلفیق چشمنواز زده است. پژمان تدین، نقاش و موزیسین اصفهانی، متولد 1356 است. وی نقاشی را از سه سالگی نزد پدر بزرگش مرتضی شریفی از نقاشان اصفهان آغاز کرد و در ادامه از محضر استادانی چون مرتضی نصر و اکبر میخک، بهرهمند شد. وی پیوسته تلاش کرده در آثارش رابطه بین هنر نقاشی و موسیقی را مدنظر داشته باشد و به مخاطبین خود آثاری با بهرهگیری از هر دو هنر ارائه دهد. همچنین، برای نخستینبار موفق به خلق تابلوهای نقاشی آهنگین شده و توانسته، با نصب سیمهایی آوا و روح حاکم بر فضای نقاشی شدهاش را به گوش ببینده برساند.
این هنرمند که از فردا 27 شهریورماه به مدت دو روز در حاشیه برپایی نمایشگاهش، ورکشاپ " آوای نقاشی" را در نگارخانه شهرآوا، برپا میکند. در گفتوگویی به رویکردهای هنری خود پرداخته که در ادامه میخوانید:
از شما اطلاعات کلی در دست داریم؛ زاده اصفهان هستید، پدربزرگ شما هنرمند بود و پیش او و اساتید دیگر مفاهیم اولیه هنر را آموختید. برای ادامه تحصیل به ایتالیا رفتید و حالا در تهران نمایشگاهی را از آثار نقاشی موزیکال خود برگزار میکنید. آیا شما در نقاشی سبک ابداع کردهاید؟
در نقاشی، امروزه آنقدر سبکهای متفاوت کار شده که دیگر شاید بتوان گفت که دیگر هیچ نقاشی نمیتواند سبک جدیدی ارایه دهد. در صد سال اخیر تمام سبکهای نقاشی اجرا شده و اگر کسی مدعی شود که من سبکی در نقاشی ابداع کردهام، به نظرم کمی زیادهگویی است. کار تنها من اضافه کردن موسیقی به نقاشی است. نقاشیهای من در سبک سمبولیسم و یا هنر کانسپتوآل رسم میشوند. کاری که من کردم این بود که با گذاشتن تعدادی سیم که روی تابلوها به ارتعاش میآیند، موسیقی را به فلسفه نقاشی اضافه کردم.
ما در رشتههای مختلف هنر شاهد تلفیق بودهایم؛ مخصوصاً در موسیقی که موسیقیهای تلفیقی در این چند سال اخیر هم رشد بسیاری داشته است. با این حال فکر میکنم که پیش از این تلفیقی بین موسیقی و نقاشی، نشده بود. پیش از شما این کار صورت گرفته بود؟
این کار تنها به صورت فلسفی و تئوری شده بود. بیش از صد سال قبل، نقاشی روسی به نام واسیلی کاندینسکی، تابلوهایی میکشید و نامهای آنها را از اسامی همچون سمفونی شماره 2 انتخاب میکرد. نقاشی بود که درباره موسیقی صحبت میکرد. ادعایش این بود که وقتی نقاشی میکنیم، از رنگها باید صدای موسیقی بشنویم و اصلاً نقاشی هدفش این نیست که حقیقت را به ما نشان میدهد. همانند اینکه وقتی موسیقی گوش میدهیم و تصاویری به ذهنمان میآید، میگفت که نقاشی هم باید موسیقی را تداعی کند. معتقد بود وقتی که بیننده رنگ و شکل و فرم را مینگرد، یک موسیقی را بشنود. ولی به صورت فیزیکی و واقعاً اینکه از تابلو نقاشی، نوای موسیقی را بشنویم، اولین کسی هستم که در دنیا این کار را انجام داده است. البته در حوزههای دیگری مانند مجسمهسازی قبلاً این کار شده است. مجسمههایی بودند که تعدادی سیم و لولههای ارتعاشی داشتند و نواهایی از آن خارج میشد. الان هم مجسمههایی هستند که وقتی باد میوزد، از لولههای تهعبیه شده در آن صدایی مانند "هوووووو" خارج میشود.
با وجود اینکه تئوری این نقاشی موزیکال ارایه شده بود، چرا نقاشها آن را عملی نکرده بودند؟
بیشتر نقاشیها روی بوم کشیده میشود و جنس بوم هم از پارچه است و نمیتوان با پارچه این تجربه را کسب کرد و نقاشها هم هیچوقت این کار را نکردهاند که آن را با راهحلی ساده برطرف کردم. من قبلاً در ایران که بودم، ساز میساختم. سهتار و سنتور میساختم. با استفاده از این تجربه، تابلوها را روی چوبهای خیلی نازک درست کردم و روی آن نقاشیهایم را کشیدم که خیلی شبیه به نقاشیهای کشیده شده روی بومهای پارچهای هستند. وقتی کسی به این تابلو نزدیک میشود، سیمهای ظریفی را میبیند و حتی میتواند با دست آنها را به ارتعاش دربیاورد و صدای موسیقایی را بشنود که ارتباط با مفهوم اثر نقاشی دارد.
مانند این تابلو که در مقابل ماست. تصاویر این اثر درباره داویر موسیقایی است که در ایران قدیم، تمام تئوریهای دستگاههای موسیقی ما در این دایرهها با حروفی مانند ابجد نوشته میشدند. من همان را روی تابلو کشیدهام. روی دوایر بالایی آن، درباره یک دستگاه موسیقی صحبت شده که من آن دستگاه موسیقی را در سیمهای زیر کوک کردهام و میتوان با این سیمها، این دستگاه موسیقی را نواخت.
پس با این سیمهای شما میتوان یک قطعه موسیقایی را نواخت؟
دقیقاً، ولی به صورت خیلی ساده. البته هدف من این نبود که یک ساز موسیقی ابداع کنم. برای من نقاشی مهم است و به همین دلیل این آثار خیلی ظریف به بخش موسیقایی وارد میشوند. برخی از تابلوها 8 و برخی دیگر هم 5 سیم دارد. با این حال میتوان برخی از قطعات را به صورت ساده اما مناسب با این سیمها اجرا کرد.
شما بعد از چند سالی که این تابلوها را خلق میکنید، آثارتان را اولین بار در ایران نمایش میدهید. تا حالا در ایران مشابه این کار انجام شده است؟
خوشبختانه نه. تا الان که نبوده؛ ولی بعد از این فکر میکنم که از آن استقبال شود و شاهد کارهای مشابه باشیم.
در خارج از کشور در چه کشورهایی این هنر خود را معرفی کردهاید؟
فقط در ایتالیا و آن هم به صورت محدود این کار انجام شده است.
ایده این کار از چه زمانی با شما بود و از چه سالی آن را اجرا کردهاید؟
از حدود 10 سال قبل ایده این کار را در ذهنم پروراندم؛ ولی از 3 سال پیش آن را به مرحله عمل آوردم و به صورت رسمی آن را با برگزاری نمایشگاهی در ایتالیا معرفی کردم. در این مدت هم با حدود 8 نمایشگاه خیلی معروف در ایتالیا برای معرفی این هنر همکاری کردهام.
استقبال چطور بود؟
خیلی خوب و عالی بود. به زودی هم قرار است با یکی از گالریهای خیلی معروف رم، همکاری کنم و نمایشگاهی در آن دایر کنیم. قرار است در این نمایشگاه به عنوان نخستین کسی که تلفیق نقاشی و موسیقی را ابداع کرده است، معرفی شوم.
نمایشگاهی از این آثار در خارج از ایتالیا هم برگزار کردهاید؟
تا کنون نه؛ ولی مذاکرات مقدماتی با چند گالری بزرگ در فرانسه، کانادا و آمریکا انجام دادهایم تا در این کشورها هم نمایشگاههایی را برگزار کنیم.
پس هنوز برگزار نشدهاند؟
راستش را بخواهید، نمایشگاههایی تنظیم شده بودند؛ ولی من آنها را عقب انداختم، زیرا میخواستم حتماً از ایران این کار را آغاز کنم تا ایران به عنوان مهد تولد این هنر، معرفی شود. نمیخواستم هنرمندی باشم که از ایتالیا این کار را آغاز کرده است.
به هر حال شما در ایتالیا چند نمایشگاه برگزار کردهاید؟
این نمایشگاهها با همکاری بخشهای خصوصی و به صورت محدود بوده و نه نمایشگاههایی که از طرف دولت ایتالیا برگزار شده باشد. به من از یک ارگان دولتی ایتالیا پیشنهاد برگزاری نمایشگاهی را ارایه دادند و حتی تاریخ آن را هم اعلام کردند که مخالفت کردم و گفتم بعد از نمایشگاه ایران و چاپ و انتشار کاتالوگ این هنر، با برگزاری نمایشگاهشان موافقت خواهم کرد.
دعوت به برگزاری نمایشگاه در کشورهای دیگر، بازخورد برگزاری نمایشگاهها در ایتالیاست؟
بله، بعد از اینکه تصاویر این نمایشگاهها را در سایت شخصی من و یا گارلریها دیدهاند، از من دعوت به برگزاری نمایشگاه کردهاند که آنها را بعد از نمایشگاه تهران، اجابت خواهم کرد.
با نگاهی که به این آثار، متوجه میشویم که در بیشتر آنها یک روح شرقی و ایرانی نهفته است. درست متوجه شدهام؟
این کارها در چند سبک تولید میشوند. یکسری از آنها به صورت مینیمال و بسیار ساده هستند. در این تابلوها رابطه ادبیات، رنگ و موسیقی ایران استفاده شدهاند. رنگهای همه نقاشیها همه از رنگهای به کار رفته در کاشیکاریهای مساجد و بناهای اصفهان است. درست است، نقاشیها اغلب روح شرقی دارند.
شما در ایتالیا که مهد رنسانس است، اصرار بر استفاده از قالب هنر ایرانی ـ اسلامی دارید، علت آن چیست؟
در هنر اسلامی، از ریاضیات و نجوم، بهره بسیار شده است. من سالها در اروپا زندگی کردهام. آنها دم از رنسانس میزنند اما خودشان هم معتقدند که اگر هنر اسلامی در شهرهای مهم آن مانند ایران و بغداد نبود، اروپاییان هنر یونانی را نمیشناختند، چون مسلمانها هنر و کتابهای یونانی را ترجمه کردند و اروپاییان از آن بهره بردند. به همین دلیل برای من مهم است که تمام این سابقه هنر ایرانی را در آثارم نشان دهم. تمام دستنوشتهها (که از نسخههای اصیل قدیمی ایران تهیه شدهاند) را در آثارم آوردهام. در یکی از تابلوها نقاشی کلیسایی قرون وسطایی را در کنار دو اثر از نقاشی ایرانیان در همان دوره را آوردهام تا نشان دهنده غنای هنر ایرانی باشد. این را هم بگویم که موسیقی اروپا در قرون وسطی، با الهام از موسیقی شرقی و ایرانی تغییر و با حضور مسلمانان در اروپای جنوبی، موسیقی کلیسایی و سازهای آنها تفاوت پیدا کرد و به رشد رسید. این تابلوها درباره تمام این مسایل بحث میکند.
چرا به دنبال معرفی هنر خود از ایران و بعد در دنیا هستید؟
این آرزویم بود که این کار از ایران شروع شود.
کجا مطرح کردید؟
در حقیقت برای اولین بار موزه موسیقی تهران این موضوع را مطرح کرد. تماس گرفتند و خبر دادند که کار من را دیدهاند و ابراز علاقه کردند که این نمایشگاه در موزه موسیقی برگزار شود. من با رایزنی فرهنگی ایران در ایتالیا این موضوع را مطرح کردم که آنها هم استقبال کردند و گفتند که حاضرند من را معرفی کنند که این نمایشگاه حالت رسمی پیدا کند که این اتفاق هم افتاد. بعد هم با هماهنگی ادارهکل فرهنگی ایرانیان خارج از کشور سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، به این مقطع رسید.
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، رایزنیهای فرهنگی ایران و ادارهکل فرهنگی ایرانیان خارج از کشور این سازمان، چقدر میتوانند در معرفی آثار شما مؤثر باشند؟
بگذارید درباره حقیقتی صحبت کنم. شاید 99 درصد هنرمندان ایرانی که خارج از کشور زندگی میکنند، از این مسأله گله میکنند که چرا مسئولین کشورمان، کمکی به ما برای شناساندن هنرمان نمیکنند. من خودم هیچ وقت این گله را نداشتم، با تمام مشکلاتی در مملکت است؛ اما از خدای من است که به جای یک ارگان دولتی ایتالیایی، یک سازمان ایرانی برای من نمایشگاه برگزار کند. این افتخار من است. در این صورت به شکلی رسمیتر از من و هنر من در کشورهای مختلف استقبال میشود و بازخوردهای آن قطعاً بهتر خواهد بود.
در بحث مالی و درآمدی هنرمند هم تأثیر میگذارد؟
در این بحث نیاز به وجود هماهنگی بین سازمانهای ایرانی و سازمانهای منطقهای در کشورها دارد. هنرمند نیاز به درآمد دارد و نمایشگاهی موفق است که آثار ارایه شده در آن به فروش برسند. برگزاری این نمایشگاهها به هنرمند از نظر معنوی کمک میکند؛ ولی باید مقداری هم از نظر مالی کمک به هنرمند کند زیرا منبع درآمد هنرمند فروش آثارش است. وقتی نمایشگاهی در کشوری خارجی برگزار میکنم که برگزارکننده آنها سازمانهای بومی هستند، آنها میدانند که چه کسی را دعوت کنند تا تابلوها به فروش برود. مثالی میزنم؛ رایزنیهای فرهنگی ایران، کنسرتهای موسیقی را در کشورهای مختلف و با دعوت از گروههای ایرانی برگزار میکنند، اما چون کار را خودشان انجام میدهند، بهتر است که با نهادهای بومی نیز همکاری بیشتری صورت دهند تا مخاطبان بیشتری جذب این گونه کنسرتها شوند.
اگر بخواهیم مثلاً نمایشگاه نقاشی در کشور دیگری برگزار کنیم، این مهم است که کشور ما و رایزنی فرهنگی ما در آن کشور با فعالان بومی آن منطقه ارتباط برقرار کند و اوست که میتواند که افراد زیادی را به آن نمایشگاه بیاورد. این همکاری حتماً باید باشد. دوست دارم که سازمان فرهنگ از طریق رایزنیهای فرهنگی ایران در کشورهای مختلف با موزهها و گالریها در خصوص برگزاری نمایشگاه آثار هنرمندان ایرانی در کشورهای مختلف ارتباط بگیرند و آنها را دعوت کنند و به نوعی این سازمان بهترین راه معرفی جهانی هنرمندان ایرانی است.
پس شروع همکاری شما با این سازمان به نظر رضایتبخش است؟
بله، اما دوست دارم که سازمان فرهنگ، به عنوان نهادی ایرانی و دولتی، من را به عنوان هنرمند ایرانی معرفی کند. این رسمیتر و تأثیرگذارتر است. وقتی ارگانی دولتی از ایران من را دعوت کند، خیلی بهتر خواهد بود و نتایج کار خیلی بهتر خواهد شد. در این صورت هنر ایران هم معرفی میشود. البته اینها را تنها برای خودم نمیگویم و درباره تمام هنرمندان میگویم. وقتی هنرمندی خودش دست به کار میشود و با ارگانهای دولتی کشورهای مختلف رابطه ایجاد میکنند، نتایج حاصل در خیلی از ابعاد راضیکننده نیست.
شما در نمایشگاه موزه موسیقی چند تابلو به نمایش گذاشتید؟ و تاکنون فروش آثارتان در نمایشگاههای گذشته چگونه بوده است؟
نمایشگاه موزه موسیقی با حدود 30 تابلو دایر است. فروش این آثار هم بستگی به نمایشگاه و مکانی که در آن برگزار میشود دارد. گاهی 90 درصد آثار فروش میروند و گاهی در نمایشگاهی در شهرکی دورافتاده که کار تبلیغات هم به درستی انجام نشده، فقط یک تابلو به فروش رفته است.
با هم برخی از تابلوهایتان که برای این نمایشگاه آماده میکنید را تماشا کردیم؛ ولی من امضایتان را پای کارتان ندیدم.
امضا، خیلی وقتها ربطی به اثر ندارد و گاهی هم اثر، تحتالشعاع امضا قرار میگیرد. به همین دلیل امضای خود را پشت تابلو میزنم.
حرف آخر؟
بعد از این همه سال حضور در ایتالیا، ارتباطاتی با جوامع هنری اروپا دارم که از آن میتوان برای معرفی هنر ایران بهره برد. به همین دلیل و درباره فعالیتهای هنرمندانی که توسط سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی به اروپا اعزام میشوند، اعلام آمادگی برای همکاری میکنم.
لازم به یادآوری است نمایشگاه "نقاشیهای آهنگین" به مدت یک هفته از ساعت 10 تا 20 در میدان تجریش، خیابان شهید دربندی (مقصود بیک سابق) خیابان موزه، نگارخانه شهرآوا موزه موسیقی، برای بازدید هنردوستان و عموم علاقمندان، دایر است.
گفتوگو :جواد شمس