سرویس تئاتر هنرآنلاین: شانزدهمین جشنواره بین‌المللی تئاتر عروسکی تهران - مبارک انگیزه‌ای شده برای تطبیق و مقاسیه کار هنرمندان عروسکی ایرانی و خارجی که دقیقا بدانیم ما در کجای این نوع تئاتر در سطح جهانی قرار داریم که بی اغراق باید گفت که تئاتر عروسکی ما جهانی است اما رعایت یک سری اصول است که در جهانی شدن بیشتر ما و اعتبار یافتن کمی و کیفی تئاتر عروسکی ایران نقش خواهد داشت.

ماریونت

عروسک‌های نخی اروپایی که به ماریونت شهره هستند، شاید از پیچیده‌ترین و سخت‌ترین انواع تئاتر عروسکی به شمار آید چون هم ساختش به دلیل آنکه بدن عروسک از نقاط بسیار با نخ به بخش مرکزی که در دستان عروسک‌گردان قرار می‌گیرد، وصل می‌شود و عروسک‌گردان نیز به همان نسبت کارش سخت می‌شود چون علاوه بر دو دست باید با دو پا و زانوها و حتا گردن و سر و دندان‌ها نیز بتواند در کنترل، مهار و گرداندن این نخ‌ها مهارت داشته باشد و بسیار فرز و چابک بتواند در بازی با عروسک هنرنمایی کند.

خوشبختانه بهروز غریب پور از سال 81 برای ورود این تکنیک از اتریش سعی کرده و از سال 83 با اپرای عروسکی "رستم و سهراب" و در همکاری مشترک با تئاتر عروسکی سالزبورگ توانست در ساخت این نوع سخت عروسک و گرداندن آنها مهارت‌های لازم را به ایران وارد کند و پس از آن رفته رفته در استقلال این نوع عروسک‌ها در ایران بکوشد و البته ساخت و تجهیز تالار فردوسی هم برای چنین منظوری انجام شده است. افزون بر این‌ها در تولید اپرا که به گروه موسیقایی بزرگ و ضبط در شرایط خاص نیازمند است، این گروه توانسته‌اند گام‌هایی اساسی را بردارند و ما امروز با هویت و اصالت ایرانی اپراهای عروسکی بهروز غریب‌پور را تماشا می‌کنیم که هم‌اکنون علاوه بر ایران در دیگر کشورهای جهان حتی در اروپا که بنیان چنین عروسکی را داراست، خواهان داشته باشد.

نمایش "سفر شگفت انگیز" کارگردان: دمیتری نوموکنف - عکس: حسین اینانلو

نمایش "سفر شگفت‌انگیز" از آلمان که دربرگیرنده ده تابلوی موسیقایی بود، و اغلب با عروسک‌های ماریونت اجرا می‌شد به ما یادآوری می‌کند که می‌توان این نوع تئاتر عروسکی را به دیگر گروه‌ها نیز تکثیر کرد چون این نوع عروسک قابلیت بسیاری برای اجراهای متنوع دارد و بهتر است برای ایجاد گسترۀ جهانی‌تر سراغ این نوع پیچیده‌تر برویم. این گروه بسیار سرگرم‌کننده برنامه‌یشان را اجرا کردند و ضمن زیبایی در ساخت عروسک بسیار توانمند در هدایت و بازی دادن عروسک‌ها عمل می‌کردند و این خود می‌توانست ما را به تکاپو وابدارد که فقط در درون قاب بستۀ تالار فردوسی عروسک‌ها را به بازی نگیریم و برای تماشای بهتر به میان تماشاگران نیز بیاییم و فقط هم به پیرنگ‌های کهن وابسته نمانیم بلکه انواع پیرنگ و ضدپیرنگ را می‌توان با این نوع ماریونت‌های چالش برانگیز به تماشا گذاشت. بنابراین باید هنوز هم در آزمون و خطای ماریونت تلاش کنیم.

میله‌ای

متاسفانه دو نمونه خوب در ساخت عروسک در میان گروه‌های ایرانی داشتیم که هر دو در عروسک‌گردانی و اجرا مشکل‌های اساسی داشتند. این در حالی است که خیلی‌ها در ایران تجربه‌های خوبی را در زمینه تئاتر عروسکی میله‌ای داشته‌اند. عادل بزدوده با نمایش "کوزه عسل نیست" و لادن نازی با "دیوان تئاترال" در زمینه ساخت عروسک میله‌ای نسبتا موفق بودند و حتی لادن نازی جوان، از عادل بزدوده پیشکسوت موفق‌تر هم بود اما هر دو در کارگردانی چندان موفقیتی را عرضه نکرده‌اند.

عادل بزدوده نتوانسته بود به آن عروسک‌گردانی سحرآمیز، گروهش را نزدیک کنند و ضعف عمده عروسک‌گردانی در زمان بیرون از پاروان، نمود بیشتری می‌یافت و البته عروسک خرس بهتر از بقیه گردانده می‌شد. حتی در زمان به پشت پاروان صدای بسیار ضعیف می‌نمود و دیگر رابطۀ مخاطب به ویژه کودکان با نمایش قطع می‌شد و علتش نبودن ضرباهنگ درست و مستقر در حین اجرا بود. البته نوع درام هم برای کودکان مناسب نبود چون مفهوم خرس خوابگرد برای بچه‌ها اصلا جالب نیست و حتی بزرگترها را نیز کمی سردرگم می‌کرد.

نمایش "کوزه عسل نیست" کارگردان: عادل بزدوده - عکس: کاوه کرمی

لادن نازی هم می‌خواست با جدا کردن عروسک‌گردان و صداپیشه قابلیت‌های بیشتری را آشکار کند که این دو در هم سینک نمی‌شد و تدوین نامناسب عروسک‌گردانی و صداها مانع از پذیرش به موقع آنها می‌شد. این ناسازگاری‌ها ضرباهنگ را می‌انداخت و افزون بر اینها کمبود نور و عدم نورپردازی درست نیز دلالت می‌کرد بر سخت دیده شدن کار که در نهایت مخاطب را از دست می‌داد. با آنکه درام موزیکال محمود استاد محمد می‌تواند در قالب عروسکی نیز به تماشا درآید اما فعلا لادن نازی نیازمند بازنگری و تمرین است.

بنابراین در ساخت عروسک میله‌ای توانمندی بسیار است اما برای اجرایش نیازمند تمرین و هماهنگی بیشتری هستیم. ناگفته نماند که تالار اصلی تئاترشهر نیز هیچ مناسبتی برای اجرای دو نمایش فوق نداشت و بهتر اینکه در تالارهای کوچک‌تر و در ارتباط تنگاتنگ و نفس به نفس تماشاگران اجرا شوند و به خصوص بچه‌ها که نیازمند یک راوی نیز هستند که حتی لحظه‌ای از اجرا غافل نمانند.

در میان آثار خارجی، نوری ساوا (از کشور چک) در تابلوی دوم نمایش "فلوت سحرآمیز" از تکنیک میله‌ای استفاده کرده بود و سلوک یک ستاره ناکامل را برای کامل شدن و پیوستن به جهان ستارگان درخشان در آسمان لایتناهی به تماشا می‌گذاشت. ستاره سرخی که تلاش می‌کرد رفیق و هم‌نشین یک ستارۀ طلایی شود.

بونراکو

بونراکو یک شیوه ژاپنی است که اکنون حالت گسترده و جهانی یافته و در جغرافیاهای دیگر شکل و استاندارهای غیرمعمولی همچون هایکوی ژاپنی یافته است. عروسک‌گردانان در این شیوه با روپوش و لباس‌های سیاه عروسک‌های بزرگ را به حرکت در می‌آورند که الان هم اندازۀ این عروسک‌ها کوچک‌تر گرفته می‌شود و از تعداد عروسک‌گردانان نیز کاسته می‌شود و همچنین گاهی روبنده نیز از صورت برداشته می‌شود. اما در هر حال نوعی تئاتر عروسکی و شیوه گرداندن عروسک است که همیشه نیز مورد توجه واقع می‌شود.

مثال روشن و بسیار کارآمدش باز هم به شکل غیر متعارف در نمایش"نویسنده" کار جو استروگرومن هلندی به کار گرفته شده بود که یک بانوی عروسک‌گردان دو نویسنده را در قالب عروسک‌های قد کوتاه و قد بلند به شیوۀ بونراکو به بازی می‌گرفت که در هدایت هر دو بسیار پر انرژی و خلاق بود و حتی در صداسازی هم از همۀ توش و توانش بهرۀ لازم را برده بود و تماشاگران را متاثر می‌کرد.

نمایش "نویسنده" کارگردان: جو استروگرومن - عکس: رز ارغوان

این شیوه در ایران ما کاربردی شده و حتی در شیوع برداشت‌های غیرمتعارفش دست عروسکی‌ها بازتر بوده است. به هر تقدیر بونراکو یک سبک ژاپنی است و درام مخصوص به خود را دارد و در آنجا حدود و ثغور کاربردش نیز مشخص است اما در نقاط دیگر فقط مدل عروسک‌گردانی‌اش حائز اهمیت است که قابلیت یافتن گونه‌های دیگر را نیز دارد. برای مثال در نمایش "ابر صورتی" کار محمدحسن معجونی استفاده از این شیوه بسیار غیرمتعارف بود. باید دختری عروسکی را که مدل پسر سرباز است، به شیوۀ بونراکو هدایت کند که از پسش برنخواهد آمد. چون سرباز در جنگ کشته شده و دیگر این عروسک نیز جانی ندارد و این نیز منطقی است برای کاربرد یک عروسک بنابر حس و حالت جاری در بطن درام که در "ابر صورتی" بی‌تحرک می‌ماند. در چند سال گذشته، زهرا صبری با شیوۀ بونراکو "خانۀ برنارد آلبای" لورکا را به بهترین نحو ممکن اجرا کرد. بنابراین شکل معمولی‌ترش نیز در کشورمان کاربرد دارد.

سایه

سایه برای ما ایرانی‌ها تکنیکی قدیمی است و برای همین هم در هر دو گونۀ سیاه و سفید و رنگی همواره موفقیت‌هایی نیز داشته‌ایم. در کار عادل بزدوده نیز شیوۀ سایه در "فصل زنبورهای عسل" به درستی اجرا می‌شد. حسن معجونی نیز از این تکنیک به شیوۀ مدرن و با استفاده از پلی استیشن از آن بهره‌مند شده بود و حتی تکنیک نوشتار نیز نوعی سایه بازی مدرن است که بازهم معجونی در "ابر صورتی" از آن به شکل چشمگیری استفاده کرده بود.

نمایش "ابر صورتی" کارگردان: حسن معجونی - عکس: رز ارغوان

در نمایش "خوشبختی‌های کوچک سوسک شدن" کار آزاده انصاری که پیش از جشنوارۀ شانزدهم در تالار سایه اجرا می‌شد، از این تکنیک برای صحنۀ مسخ شدن انسان به سوسک بهره‌مند شده بودند. همچنین هنرمند ژاپنی مقیم کشور چک نیز هم به شیوه سیاه و سفید و هم رنگی از تکنیک سایه در ارائه تابلوی اول کارش به نام "فلوت سحرآمیز" استفاده کرده بود. یک مرد در حال فلوت زدن است که موش کوچکی مرد را به بازی می‌گیرد که سیاه و سفید است. بعد طبیعت اطراف ده را خراب می‌کنند و جایش ساختمان‌های بزرگ ساخته می‌شود و آدم‌های کثیف مدام در حل بلعیدن و کثیف کردن آنجا هستند که باعث هجوم سوسک‌ها خواهند شد و شهر ویرانه‌ای بیش نخواهد بود که به شیوۀ سایۀ رنگی اجرا شد. سایه بازی هم در ایران شیوۀ جاافتاده و مقتدری است که بارها تئاتر عروسکی ما را سرافراز کرده است.

نیم پوش و ماسک

تن پوش، نیم پوش، ماسک و نیم ماسک نیز تکنیک‌هایی هستند که به وفور کاربرد دارند و البته گاهی مثال‌های درخشانی در آن خواهیم دید. نمایش "چمدان و سگ ملوس" کار آلبرت بیگ‌جانی از کشورمان مثال زیبایی است برای استفاده از نیم پوش که در آن پا و دست عروسک‌گردان داخل تن عروسک است و از نیم تنه توسط عروسک‌گردان هدایت می‌شود. در این نمایش نیز دو عروسک‌گردان مرد و زن رابطۀ یک زن دنسر و یک مرد موزیسین را به نمایش می‌گذاشتند. زن عازم مسکو و مرد عازم رم بود و محل تلاقی این دو ایستگاه قطار پاریس و یک کافه در آنجا بود. سوزنبان هم با ماسک به بازی گرفته می‌شد.

نمایش "چمدان و سگ ملوس" کارگردان: آلبرت بیگ خانی - عکس: عاطفه آرانی

این تلفیق دلنشین بود و می‌توانست ما را متوجۀ بسیاری از روابط کند که در تئاتر صحنه‌ای ما برایش ممنوعیت قائل هستیم اما جهان عروسک‌ها یک راه حل است برای بیان آن حس و حالت‌ها و در کل درام ساده و عاشقانه‌ای نیز در این رابطه شکل می‌گرفت و سرآخر سگ حبس شده در چمدان در پاریس جا می‌ماند و زن و مرد در دو قطار متفاوت عازم مسکو می‌شدند.

غول آسا

جهان عروسک‌ها متنوع است و از ریز و درشت را دربرخواهد گرفت. چند سالی است که بسیاری از عروسک‌های غول آسا به یاری حضور استادان خارجی در همین جشنواره کاربردی شده است و در حاشیۀ جشنوارۀ امسال هم در تئاترشهر و کانون پرورش فکری شاهد حضور عروسک‌های غول آسا بودیم و حتی یک اجرا نیز از اسپانیا با همین شیوه اجرا شد که داستان دایناسورها را دربرمی‌گرفت.

نمایش "دایناسور های رنگی" کارگردان: میکل ستو و جو سف ماریا لاری - عکس: رضا معطریان

اما بهترین مثال هم باز از هلند و به نام "نویسنده" بود. یک عروسک غول آسا که به شخصیت یک نویسندۀ نروژی تعلق داشت که در زمان شیوع فاشیسم هیتلری در اروپا او در برابر این نیروی ویرانگر تا پای جان مقاومت کرده بود و حالا بنابر باور عمومی بسیار بزرگ و غول آسا پس از مرگش به نظر می‌رسید. در هدایت این عروسک هم گویا یکی از درون سر عروسک و گروهی نیز از بیرون و به شیوۀ کنترل از راه دور آنرا هدایت می‌کردند که بسیار شگفتی ساز بود.

اشیاء

این روزها عروسک‌های ریز و میکروتئاتر و حضور اشیاء در مقام عروسک و ثبت شدنش به عنوان یک شیوه عروسکی بسیار کاربردی و خلاقه می‌نماید. بهترین مثالش هم در جشنوارۀ اخیر نمایش "دایره" کار الکا هدایت است. بچه‌ها با عروسک‌های کوچک که در واقع همان اسباب‌بازی‌های معمولی‌شان هستند و در کنار اشیای کوچک می‌توانست یک فضای نمایشی باورمندی را به تماشا بگذارند. که همه چیز از طریق ویدئو ضبط و در لحظه پخش می‌شد و تماشاگر درشت شده این تحرکات نمایشی را تماشا می‌کرد.

نمایش "دایره" کارگردان: الکا هدایت - عکس: ضیا صفویان

خلاقیتش هم به دلیل حضور بچه‌ها بود که می‌توانستند نمایش خود را عرضه کنند هرچند که پلی بک شدن صدا مانع از بروز هنر بداهه بچه‌ها می‌شد که اگر می‌شد کارستانی را می‌دیدیم!

نتیجه‌گیری

تئاتر عروسکی ما می‌تواند جهانی‌تر از پیش باشد و در زمینه کمیت نیز در کنار کیفیت ابراز وجود کند. این حرکت و دیده شدن بیشتر تئاتر عروسکی بستگی به ایجاد و تاسیس یک تالار تخصصی دارد و تثبیت گروه‌های نمایش عروسکی که پیوسته کار کنند و در این تالار و دیگر تالارها به اجرا درآورند. همچنین باید که روابط بین‌المللی تئاتر عروسکی گسترده‌تر شود و پیوستگی این روابط است که همواره عیار و اعتبار تئاتر عروسکی ما را در سطح قابل پذیرشی نگه خواهد داشت. بسنده کردن به یک جشنواره دوسالانه دردی را دوا نمی‌کند و در درازمدت باعث افت این نوع تئاتر در خور تامل خواهد شد. این یک راه حل اساسی است و نباید از آن چشم پوشید چون استعداد و هنرمند خلاق در حوزه تئاتر عروسکی به قدر کافی داریم و فقط برنامه‌های حمایتی است که در استقرار آن بسیار موثر خواهد بود وگرنه درجا خواهیم زد.

رضا آشفته