سرویس تجسمی هنرآنلاین: یکی از اصولیترین زمینههایی که جای بحث مفصل و ریشهای دارد قلمرو روحی هنرمند در خلق هر اثر است، که شاید بهتر باشد آن را تجارب روحی هنرمند بخوانیم. هنرمند در تنهاییهای خویش و در بریدگیهایش از جامعه، کسب معنا از کثرت اجتماع و در کسب فیض از جمع، امکان بسط وجود و جذب روحی در خلاقیت را مییابد، این ارتباط فقط در محدوده یک مرز قراردادی جغرافیایی مصداق نداشته و حتی در خارج از حدود هر مرزی نیز رعایت و قابل اجراست و چنان است که ذراتی از وجود انسانی، مانند جذب غبار به جانب کانون نور است که نسیمی از آن هم به جانب هنرمند میوزد.
در هنر، ذاتِ این دو نیرو جدا از هم نیست. "فرهنگ و هنر"، که جزئی از مجموعه تفکری و وجود روحی در انسان هستند و هنر که از پیکره فرهنگ است، به تنهایی هم هدف خلاقیت و هم وسیله خلاقیت را میسازد.
از آنجاییکه هنرمند نیازمند آن است که نگرشی فرهنگی داشته باشد و ممکن است در دورههای خلاقیت و در وجود فرهنگی خویش به آفرینشهایی نایل آید و هنر، بیان اندیشههای فرهنگی هنرمند باشد. در حسرت دنیای برتر، همان تعالی اندیشه را برای رسیدن به مقصد نهایی خود هدف قرار داده و در جستجوی آن غایت ذهنی که پیکر وجودی و ذهنی عالی است حرکت هنرمندانه او صورت میپذیرد. این جوشش فکری بر مبنای هر جهانبینی که استوار شود، بازتاب آفرینش هنرمندانه و نیز بر مبنای همان اندیشه صورت مییابد. امّا، این بستگی تام به معنای ذات و تفکر هنرمند نیز دارد. امّا، از آنجا که هنر طبایع را تلطیف میکند و تحرک و شور را به سوی برتری برمیانگیزاند، این رفتار هنرمندانه، همان مبنای پیدایش نگاه متعالی نیز خواهد بود. پس، معنا و مفهوم و تأثیر و کیفیت و کمیت آفرینش و خلاقیت هنری را نیز باید قدری دقیقتر بازشناسی نماییم و بهتر بشکافیم و بدانیم آیا صرف آفرینش هر اثر، همان بیان آزادی در آفرینش است؟
حد و اندازه و حدود معنی در شاهکارهای هنری، محدود و قابل اندازهگیری نخواهد بود و در دورههای پدید آمدهای که از آزادی به معنای هنر و بیان اندیشه رسیده است، در آنها خبر و ذکر مستقیمی وجود نداشته است و هرگاه هنرمند در دورهای از دورههای انحطاطی تاریخی زیسته است که حتی در شمارِ منحطترین دورههای فرهنگی شمرده شده است، ظهور آفرینش و ذکر خلاقیتهای هنرمندانهاش افزونتر بوده است و هیچگاه امر حاکمیت، مانع از بروز خلاقیتها در هنر نبوده و بیشتر باید به این گمان معتقد بود که هنر و پرتو وجودی هنرمند که موجودیت آن در ذات هنر نهفته است را در مصداقهای اجتماعی آن باید جستجو کرد.
آنچه دشمن هنر و ادبیات است، انحطاط و آشفتگی فرهنگی و اجتماعی است و نظامی است که ذهنها را و ذوقها را سادهپسند و کم توقع پرورش میدهد و دریافت و آموزش و فهم و شناخت از هنر را تا حد سرگرمی پایین نگه میدارد. کمبود معنا و عدم آرامش از بیان آزاد در مفاهیمهای گفتاری در ادبیات و بکارگیری تمثیل و اشاره در هنرهای تجسمی ثمرهی وجود چنین نظام و سیاستهای فرهنگی هستند، که اگر با انحطاط در فرآیندهای هنری همراه نباشند، حداقل میتواند بهگونهی بازدارندهای، سبب عدم انگیزش در آفرینشهای هنری گردد و در همین محدوده، میتوان گفت که طبع و میزان چگونگی دریافت معنا در آثار هنری تابعی متغیر در قانون "جهد و مانع" است و چون در حرکت به مانع برمیخورد در خود نیرویی برمیانگیزد. که مصداق آن در آفرینشهای هنری هر جامعه سادهپسند و سادهآفرین در هنر، همانند تشک پنبهای کهنهای است که هرحرکتی در برخورد با آن، وا میرود. و براساس این استدلال و اندیشه، هرحرکت و چگونگی فراز و فرود آن برمیگردد به قابلیتهای جذب در جامعه و ضریب استحکام وجودی هنرمند در بافت فرهنگی و ذهنیت اجتماعی او که همواره، ارزش یک اثر هنری از روی قوت اثرگذاری آن سنجیده میشود. البته، این یک واقعیت مسلم و آشکار است که هر اثر هنری هرچقدر اثر گذارتر و عمیقتر باشد، مؤثرتر و ارزندهتر نیز خواهد بود. ولی، تأثیر و همسویی نیز با بروز اجتماعی خویش دارد. و همانگونه که در ابتدای این گتفار به اشارتی گذشتیم، بافت ذهنی و منطق اندیشهای و دریافتهای مکانی و جهانبینی هنرمند، استوانهای است که هر اثر هنری بر پایهی آن استوار میگردد. که این، همان تأثیر نجیبانه، انساندوستانه و رو به سوی تعالی را میتواند، مدافع باشد و اثرش چنان مطلوب و انسانی است که میشود به بارش دانههای باران بر جسم خاک تعبیرش کرد که هر دانه، ذره به ذرهاش به جسم خاک فرو میرود و رویش و برکت و شادابی را به ارمغان میآورد. این چنان ارزشی، در هنر قابل دفاع است که قابلیت رویش را در ذهن هر بیننده و هر مخاطب میجوشاند و جدای این تأثیر، تأثیر همسانپذیری و رگباری و شتابنده را نیز دارد که همان صفت چشمگیر و یا خیرهکننده دربارهاش صادق است و طبیعی است که انسان به جانب اثری در هنر کشانده میشود که جانب مدح امیالش را گرفته است که همان زبان هنر باشد که هنرمند خواستههایش را در آن گفته است و این بدان معنی نیست که یک اثر هنری جاودانه و ارزنده و یا حتی یک اثر هنری ساده باشد. هرگاه یک اثر، مفهوم اسمی هنر بر خود گرفت، همواره میبایست از شأن و اعتبار و مرتبهای در اندیشه و فرم برخوردار باشد و حتی، شیوهی گفتارش باید از قابلیت خاصی بهرهمند گردد که یک ملیت خاص و مجزا، به آن بخشیده است که در مفهوم شناخت آثار، آن را شکلِ ارائه یا فرمِ اثر میگویند. این چگونگی عرضه در شکل، همان مفهومی است که اثر هنری را از یک اثر غیرهنری تمیز میدهد. دو اثر ساخته شده در یک دورهی تاریخی، اگر ادبی یا هنری باشند که با محو یکی، دیگری جاودانگی بیان و اسطورهای همان مقطع تاریخی را داشته است. زیرا، شیوهی نگارش و یا ساخت آن بهگونهای است که در هنگام مجزا کردن شکل و فرم و محتوا هریک از آثار، فرمی دیگر را بهخود میگیرند.
هنگامیکه یک آفرینش صورت میگیرد، فرم و اندیشه توأم بوده و چگونگی تفکیک و قائل شدن مرز در بین اندیشه و نحوهی ارائه، چندان ساده و سهل ناست و آنکه معنی صورت را میگوید اثر صوری دارد و آنکه اندیشه را بیانی خوب دارد از ارزش محتوایی برخوردار است، لذا به هیچ وجه نمیتوان در اثر هنری مدعی بر این ادعا شد که فرم مهمتر است یا مظهر و صورت اثر، فرّ آراسته، بدونِ مظهر، بهخودی خود، مظهری ندارد و چنانچه بکار گرفته شود، معنای آراستهای از آن نمیگیریم. امّا، وقتی که میگوییم آرایش لفظی و بیان در فرم زیبا و مناسب، پسندیده میگردد. منظور تزئین نیست. بلکه، طرز بکار گرفتن فرم مناسب است تا بهکار بردن تمثیلات و استعارهای مناسب و گویا عبارتی نافذ و مؤثر و با درایت بیان کرده باشیم و هنر معاصر هم بینیاز از این نیست که نافذ و گویا و عمیق باشد.
به لحاظ رشد و گسترش جوامع و وسعت یافتن پدیدههای زندگی برای انسان معاصر، افزایش ارتباط اندیشهای و کنجکاوی و ناظر بودن بر وسعت زندگی امروز که ربطها و خصوصیات تفکری خارج از محدودههای قراردادی جغرافیایی را با سهولت بشناسد و بفهمد، نوع فکر و اثر هنری، عمیقاً و به سهولت در فهم معنا کمک میکند. و هر اقدام را در نزد قوم دیگر حتی دوردستترین نقاط جهان، قابل تصوّر میسازد. و مشترکات ذهنی انسان معاصر برحسب اینکه مجرای ارتباط تفکری آنها بر پایهی رسانههای تصویری و دستگاههای شنیداری و تصویری استوار است. عموماً انسان معاصر خود را با وسعت و گستردگی جهان، نزدیک و ملموس میداند. از این رو، منشاء تفکرها متشابهاند و هیئت و اندیشه متفکرین و هنرمندان گونههای متفاوت فرهنگی در مکانهای گوناگون دلبستگیهای مشابه دارند و دریافتهای مشترک در آثار هنرمندان منعکس است و ادبیات و هنر تطبیقی از این داد و ستدها، مشترکات ذاتی و ذهنی، بهره میبرد و دامنهی ذهن هنرمند را بسط میدهد و گاه کنجکاوی را سیراب میکند و از طریق مقایسه مخاطب را به شناخت عمیقتری رهنمون میشود و ادبیات و هنر در هر فرهنگ قادر است علاوه بر این ارتباط در جهان برای همیشه جنبههای حساس و حالتهای خاص شورانگیزی داشته باشد که درمییابیم چگونه مردمان مختلف در سرزمینهای گوناگون، کامها، ناکامیها، بیمها و دلبستگیهایی آشکار را در هنر بیان میدارند.
ارکان هر اجتماع را واحدهای انسانی تشکیل میدهند، اما دیرین سخنی است، زیرا کیفیت آفرینش این واحد با دیگر آفریدگان تفاوتی خاص دارد. آفریدگار، این واحد را به شرف خاص عقل و اندیشه مشرف داشته و در زمین خلیفهی رحمانش خوانده، همچنین قاعدهی این مثلث را اندیشه و تفکر پی ریخته که بقای بشریت نیز بر آن نهاد شده است.
اما، دریغا که از آغاز سیر حیات، این اندیشه در مسیر تاریخ به سرگذشتی بس غمانگیز محکوم گشته است و یکی از کهنترین موضوعهای دلخراش تاریخ انسان است و با پیشرویها و واپس ماندگیهای جوامع مختلف حکایتهای جانگداز از او فراهم آمده است که اینجا جای آن نیست. مگر اینقدر میتوان گفت که برای سنجش شخصیت و تفکر انسانی و تشخیص ارزش حیاتی او میبایست تجزیه و تحلیلی همه جانبه را در تاریخ فرهنگ و هنر معاصر و کهن داشته باشیم. اما، مکان این تشخیص و تحقیق، دلبستگی تمام به میزان رشد فرهنگی، هنری و استعداد هریک از آحاد جوامع بشر در هر زمان دارد و لازم است که ریشهی تشخیص آن سنجشها را درون فرهنگها، قوانین، نظامها، دین ها، سیاستها و آداب و سننها جستجو کنیم.
ظهور اندیشه و ایدئولوژی اسلام در جهان، این پدیده را به هر زمینی که رساند مردمانی تازه به گونهی فهم و ادراک اجتماعی خود با شیوهی و سنن و تمدن خویش پذیرایش شدند، اما از همان ادوار کهن هوشمندی و خردمند بودن و توجه به پرورش و آموزش دانشها و هنرها و حتی فنون شکارگری و جنگ برای ارزشهای متعالی در جایگاه والای اندیشهی اسلام موج زده است. و آئین هنرهایش بر پایههای عقل، اجتهاد و استقلال اندیشه و عمل قرار دارد و بهخوبی در یافتهایم که خلوص نیت و تفکر عالی انسانی از شاخصهای هنر اسلام و مسلمانان در طول تاریخ است و از تاریخ هنر جدایی ناپذیر بوده است. خلاق گیتی، سه نیروی حیاتی یک انسان بلند مرتبه را به هنرمند مسلمان عطا کرده است.
اولین و گرانقدرترین آنها، بنیان مرصوص و ساختمان مغز و معنویت انسان متعالی است و حق استقلال کامل تفکر و وجدان بدون امر دیگری و آزادی اراده و انتخاب در کردار و گفتار است. هنرمند مسلمان مستقلاً و بیدخالت دیگری مسئول عمل خویش در پیشگاه خداوند است، زیرا نعمت عمل و اندیشه را آفریدگار در یک واحد کامل آفرینش به او سپرده است. تا همهی نیک و بد را خود بسنجد و خود عمل کند.
دومین حق، وجوب کسب دانشهای هنری است، اعم از دانش و فرهنگ و هنر فضائل اخلاقی و کمالات انسانی و صورت شناخت، یعنی کسب موقعیت و فضیلیت فرهنگی در هر کجای جهان، حتی در اقصای چین.
و سوم حق، استقلال اندیشه است. این اصل به صورت گستردهی متعالی آن تا جایی که در روابط اجتماعی تعیینکننده معنی باشد، آن را به حکم قوانین الهی و اصل فضائل اخلاقی هنرمند میشماریم تا وجودش به زیور آن پیراسته و آراسته گردد و جملگی تواناییهای هنرمند، تجلیدهندهی ارزشهای متعالی باشند و هنرمند با ارادهای مستقل، دوشبهدوش انسانهای آزاد اندیش در پایهگذاری ارزشهای اسلام و در بیان و تبلیغ آن کوشا گردد. و در پذیرش مفاهیم و ترویج هنر که با بذل بیدریغ اسلام آبیاری میشوند با شهامت و اثبات وجود رسولان، در همهی معاهدههای روحی از خود خیزشی الهی داشته باشد.
سالهای گذشته برای هنر انقلاب اسلامی سالهای تجربه و تعمق بود و در این دوران کوران شدید و تعویض قالبها و معنی، آزمایشهای گوناگون را بهخود پذیرا شد و جای آن دارد که تحلیلی در مدار درونی هنر امروز صورت پذیرد.
در این سالها هنرمندانی که تجربهی بیشتری در هنر معاصر داشتند، هنر را از خطرات ناشی از دوران انتقال رهانیدند و در پذیرش مفهوم هنر امروز و قوت بخشیدن به نظم فرهنگی در هنر معاصر و بیان هنری آن به کوششهایی دست یافتند.
پارهای از این تجربهها مفید و پارهای هم چه برای هنر و چه برای هنرمندگران آمد، اگر سالهای پشتسر گذاشته شده را برای هنر معاصر، دورهی آزمایش هنر نوین اسلام نام گذاریم، به بیانی دورهی گریز از مرکز بوده است و در بیانهای اسطورهای، رجعت به مفاهیم عمیق و ریشهدار فرهنگ اسلامی را کمتر در هنر معاصر مشاهده کردهایم.
این دوره، شامل گونهگونی فرمها و گرایشهای جدیدتر هنری است و یحتمل دورهی پا گرفتن رگههای هنر اصیل و از آن جمله، پیدایش بیان ارزشهای ایثار در هنر است که از روی ارزشها، قراردادها و پلانهای اجتماعی صورت گرفته است. و به عقیده و نظر بعضی از منتقدین به آسانی نمیتوان این رگه را به فراموشی سپرده و یا این تلاشهای امید آفرین را از روی خودخواهی و غرضورزی نادیده انگاشت.
هنرمندان در این سالها توانستند از تجربههای دیگر هنرمندان کلاسیک به سود نوعی از هنر که خود بدان معتقد هستند یعنی "بیان مفاهیم فرهنگی" و بکارگیری "هنر شدیداً اجتماعی و انسانی" باتوجه به حقانیتی که در این معنی میبینند بهرهگیری کنند.
لازم به یادآوری نیست که گرایش و توجه هنرمند به لایههای فرهنگی جامعه و رویهی بیان ارزشها و نظام ارزشی هر فرهنگ، خود زمینهی بکارگیری عوامل فزاینده و نیروهای فرهنگی را فراهم میآورد و از طرفی بسیاری از هنرمندان نیز در همین محدودهی زمانی، سطحیترین و روبناییترین مسائل جامعه را به انتخاب هنری کشاندند و به فرهنگ برخاسته از مردم که سنتی هم هست ارج ننهادند.
گذشته از این، بعضاً هنرمندانی نیز از همان سالهای پیش دور تسلسلی میپیماند و روابطشان و آدمهایشان را در مبادلات پایاپای عاطفی و اجتماعی خلاصه کردند و فرهنگ را برای حفظ داشتن نام مشاهیر و یا دشنه به دستهای تاریخ به محبس حافظه و سینه سپردهاند.
هنرمند امروز به مناسبت قرار گرفتن در محدودهای خاص از تاریخ و بطورکلی هنرمندان در برخورد با ابعاد پیچیدهی فرهنگ و مسائل اجتماعی، است که هنرمندانه با آن مواجهه شده و مراحل انتقال مفاهیم فرهنگی در محدودهی اجتماعی و همراهش در محدودهی ادبیات و هنر به مفهوم عام به شکل تعارض با قوانین فرهنگی در تحولات اجتماعی روبرو میشوند.
چون به دیدهی انصاف بنگریم باید معترف باشیم که تازهگیهایی در هنر معاصر پیش آمد که مایهی امید است و پیچ و مهرهی هنر استعماری گذشته را سست کرد و این موضوع عنوان شد که گفت و شنود بین هنرمندان و جامعه جریان یافت و مراکز هنری و تالارهای نمایشی رونق بیشتری گرفت و آن حالت مجلس ترحیمی که هنر در آن از مدتهای پیش شکل گرفته بود، از بین رفت.
خاستگاه اجتماعی هنرمندان و روبرو شدن با تجربیات هنری نوین ایجاب میکرد که همهی چارهاندیشیها متوجه "کیفیت و نه کمیت" در اثر باشد و این، در جهت همان مشی است که ضرورت هنر انقلاب اسلامی ایجاب میکند. یعنی خیرهکردن چشمها با حفظ کیفیت و نه کمیت آمار آثار هنری، با این حساب، نه تنها ظرفیت مراکز هنری افزایش یافت، بلکه مراکز تازهای نیز شروع به کار کردند. درست، آنگونه که قانون واکنش ایجاب میکند.
بهغیر از هنرمندانی که صمیمانه در تلاش کسب آزادی برای هنر کوشیدند و خاک رخوتناک محنتآباد هرزمان را به جوهر پاک و نجیب هنر تبرّک بخشیدند و شدائد و مصایبی که در دهههای پیش بر هنر این سرزمین نازل شد هیچ تغییری در عزم ایشان بهوجود نیاورد، مابقی دعواها و قیل و قالها همیشه بر سر همان لحاف معروف بوده است. و اگر قبول کنیم که هنر، مزاج هنرمند را مغرور میکند. دراینصورت، تمرکز هنری در هر قوهای هم که باشد، بههرحال نتیجه یکی است.
و اما احتمال آن دارد که تمام کهنهکارهای بازار هنر طلبکار شوند و همهی آنهایی که بیست و چند سال غاشیهکش "هنر برای هنر" بودهاند و به عبودیت تسلیم سر به آستان مادیات و دنیا سائیدهاند و تمام آنهایی که همهی انحرافات فرهنگی و هنری گدشته را به محضر مداهنه و مجامله و تأئید و تصدیق بلاتصور گذاشتهاند و بالاخره تمام آنهایی که در بیش از ربع قرن اخیر، استاد ما هر پاپوشهای هنری بودهاند و حتی کوچکترین صدایی در اعتراض به هجوم فرهنگهای بیگانه نداشتند و آنها که همواره نان را هنرمندانه به نرخ روز خوردهاند، هم؟!
این جملهای است معروف، که یکی از علائم بارز سقوط و انحطاط یک جامعه این است که هنرمندش به آنچه میگوید ایمان و عقیده نداشته باشد، این حالت را میتوان به رأیالعین در آثار بسیاری از همین دست هنرمندان گذشته مشاهده کرد. و نیز میتوان دید که در چنین حال و هوایی هنر چگونه به ابتذال کشیده میشود؟ و تجربه در تاریخ هنر نیز نشان میدهد که هیچچیز بدتر از ابتذال هنری به هنر لطمه نزده است، یعنی ابتذال هنری به مراتب بدتر از اختناق هنری است و همان ابتذال هنری است که محیط را مستعد اختناق هنری میکند.
البته، فرق است میان هنرمندی که از سرسیری و از روی تفنن به هنرنمایی نشسته است و هنرمندی که دلشورهای، اندیشهای، اضطرابی یا نیاز به گفتن، او را به خلق آثار هنری وادار میسازد. آنکه میخواهد سرگرم شود، بهتر است فال قهوه بگیرد و یا بهتر از آن، جدول حل کند. اما، درد، درون هرکس را که میخورد، اگر نگوید، منفجر خواهد شد. نیاز به گفتن از سردرد، چنان است که اگر "نگفت" یا "هیچ نشنید"، پا به صحرا مینهد و چاهی را میجوید و سر را تا سینه درون چاه فرو میبرد و حرفش را و شعرش را و کلامش را و رنگش را در چاه میریزد و رازش را نیز با او میگوید. و درونش را هم و از همینجاست که دانسته میشود. "حلال گفتن"، "حلال شنیدن" و "حلال خواستن" در حلالزادگی اندیشهی هنرمند است. و حلال گفتن هنرمند بسته به این است که در نُطفهی اندیشهاش، دردِ پاکِ "اندیشیدن" باشد و نُطفهی پاک در هنر را نیاز به شناخت زبان و درد جهان است. این کودک مبارک، کجا تولد مییابد یا از بُنیان اندیشهی کدام هنرمند که مادر ذوق و قریحه است، شیر پاک مینوشد؟! کدام اصول و مواظبتها را میجوید؟! همان اصولی که پیشینیان از "ارسطو" تا "ابنسینا" و "شمس" و "قیس" و "خواجهنصیر" و متأخرین از "مایا کوفسکی" تا "پلالوار" سفارشها کردهاند و از اینجاست که معلوم میشود هنر با همهی معنایش چندان هم که عدهای بهویژه از معاصرین، سهل گرفتهاند، و بیهیچ مایهای، فطیر پختهاند، ناست! اگر، در حلالزادگی اندیشه و نطفه هنر بعضی یا بسیاری از هنرمندان متقدم حرف است که برای دریافت صله و اسب و استرودیگدان و آلات خوان، ساختهاند و گفتهاند، هنر بسیاری از معاصران نیز از جای دیگر لنگ است، اگر هنرشان به سفارش زمان است و معنای زمان نیست، پس هنر زمان نیست و اگر نطفهاش هم حلال است، اما سخت ناتندرست و بیمار است، اما همیشه بودهاند هنرمندانی که نیاز زمان و درد جهان را شناختهاند و هنر، همین جنس از هنرمندان است که بر اثر افراط در صورتسازی و صورتگَری و فرمالیسم، مخاطب را خسته و بیتفاوت کرده است. و چنین است که هنر در مسیری تازه و راهی قرار میگیرد و آن را نُطفهی عطفی مییابد و اینک حضور هنرمند معاصر را با تجربهی چند سالهاش هنری میباید که دل دریدهی سنگ را تپیدن طلبد و دیدهی بستهی تنگ را دریدن باید!
اما، هنر، زادهی حقیقت است و هنرمندی که به ارزش کلمه و پیام پی برده باشد و روحش از آگاهی و مسئولیت لبالب گردد، چراغ به دست و درست مانند پیامبران، غم بیراهی و بدراهی جهانیان را میخورد و مردمان را همراه میگردد و در تعهدش در هر کرانه، در "آمریکای لاتین" یا در "آفریقای سیاه"، اندیشه را به هر زبان که بگوید و تصویر کند و یا پیام را به هر خطی که بنگارد و بنویسد، اگر زبانش هم از بیان بایستد، قلبش با مخاطب خواهد تپید و کلام آخر، همان اشاره به آگاهی در هنر است که هنرمند بداند که چه جنگافزاری را در دست دارد و نیز نیک بداند که آنچه دستان پلید دارند، مانند افعی فراعنه، رشتههایی بیش نیست، آیا افسون افسونگران رشتههای افعینما در مقابل باطلالسحر چه میتواند کرد؟! البته، تردیدی نخواهد بود که اژدها خواهد بلعید هرچه ریسمان است، هرچه رنگ است و هرچه بیرنگ است. وقتی هنر با چنین کاربردی به چنین اندیشهای مبدل میگردد و هنرمند به چنان پایگاه و رسالت و مسئولیتی دست مییابد. دردِ دوران، او را میجوید و بر جای زخم روحش نمک میپاشد تا بداند که در کجای زمین است و در چه وقتی از تاریخ ایستاده است. هنرمند، وقتی رابطهاش را از مردم بریده باشد و از محیط خود و مردمش الهام نگرفت، هنرش مردمی نخواهد بود و هنرش را مردم نخواهند پسندید و هنرمندی که هنرش بوی رطوبت "پاریس" و "لندن" و "فرانکفورت" را بدهد، نشانی است از بیگانگی او با غم مردمش. هرچند، که در "بدعت" و "آوردن سخن نو" که حلاوتی هم دارد، موفق باشد. از شکافتن همه تفکری که نگاشته شده است و در دست داریم چنان خواهیم یافت که زیربنای عرضهی آثار هنری باید تحقیقات و پژوهشهایی هنرمندانه و متفکرانه باشد که در این زمینه بهعمل میآید و صورت ذهنی آن موجب بروز و پیدایش چه اثر هنری میگردد. در مرحلهی بعد، امرِ مهم، ایجاد تصویر و ساخت فعلیت یک اثر هنری است و در این امر مهم عناصر اساسی، گرد آوردن اجزاء یک فرهنگ یا جهانبینی در یک تابلوی نقاشی یا یک اثر سینمایی یا یک رمان ادبی خواهد بود. که براساس آن، همهی برنامههای رسانهها صورت پذیرد.
منزلت اجتماعی هنر را براساس مرتبط بودن با ابزار تولید و چگونگی بافت یک اثر نباید پیوند داد. این نوع بررسی کلیه ارزشهای متعالی را در انعکاس نظامهای اقتصادی میسنجد و در اندیشهی بهوجود آوردن فضای مناسبی جهت تولید و به ثمر رساندن هر اثر است و به مصداق درست، مسئله فعل بودن و قدرت خلاقه را پیش رو دارد، ارزشهای محرک رشددهنده حیات و ایثار در لفافه میماند و همینجاست که غول ابتذال با بیوقاری در افق هر اندیشه تن مینماید، رابطهی اقتصاد و ارزشهای متعالی در هنر اگر براساس یک تفکر خشک و اندیشهای واهی بهوجود نیامده باشد در ایجاد بازار تولید و حرکت بخشیدن به رشد صحیح ارزشهای هنر و برآورده کردن خواستهای اجتماعی با پرداختن به مبادلاتی که انگیزهی تجاری را در قالبهای هنری به همراه داشته باشند، اعتبار ایجاد یک شرایط رشد معنوی در هنر را به یک باره از بین خواهد برد. گرایشهای نواندیشانه و پذیرش معناهای عالی، ایجاد طبقات و تدوین ذوقها در هر گروهی این امکان را بهوجود میآورد که ذائقه و سلیقهی هر نواندیش و نوگرا در تناسبات تجاری در هنر سهیم گردد. اصول کلی تدوین و میزانبندی این نواندیشی و نوگرائی ایجاد زمینهی حمایت مادی از هنر بجای بهرهوری از بعد لایتناهی و حمایت مذاهب از هنر بوده است.
همزمان با سیر تکاملی و رشد جوامع در زمینههای گوناگونِ هنر، تکنیک و ابداعاب، همواره موفق بوده است که با بهرهگیری از باورهای هنرمندانه خویش به منظور عدم توقف انسانها، سریعتر حرکت کند.
هنرمند با خلق هر اثر، به ترویج به رشد و نمو اندیشهی متعالی و شناخت مداوم و هرچه بیشتر جامعه میپردازد، و همگام با به وجود آمدن این نیاز است که شناخت و تشخیص تولیدات و آثار هنری مستلزم دستیابی به دانش رو به رشد است که مبدأ چنین شناختی، رشد همواره در هنر را شکل میدهد. با ا ستناد به آنکه پی بردن به نمودارهای این شناخت به تنهایی نمیتواند جنبهی آموزش تخصصی داشته باشد. چراکه، دسترسی به شناخت هنرها برای آنکه معیارهای زیباییشناسانه دست نایافتنی است، قبل از هرچیز ایجاد ابهام و اندیشهی فردی و سلیقهای رخت هنرمندانه را برخواهد کشید و با آن بیگانه خواهد شد. از اینطریق مشارکت هنر و هنرمند در جمع دشوارتر و ناگزیرتر گشته و ضمیر متحرک، تفکر در هنر را آزرده میسازد. نامشخص بودن مراکز ترویج و نشر هنر در جوامع، دیگر اهرمهای انتقادی را به سمت ضعف در قضاوت سوق میدهد تا اینکه برای ایجاد خلاقیت و معیارهای هنر نتوانسته باشند اثبات نظری داشته باشند، تا جایی که در پندارهای کلیشهای و غالباً غیراصولی خود از دیدگاه محدود و سود اقتصادی، بر اثر هنری مینگرند و در جامعه هنر را به حالت و صورت یک نیاز و تقاضای اقتصادی و غیرمصرفی معرفی مینمایند.
در همین دهههای اخیر، هرگاه هنرمند با خلاقیت در میان نظریه و روشنگری به دریافتهای اجتماعی جامعه پرداخته و کوشش داشته تا حرکتی را در آفریدههای اندیشهای بهوجود آورد و با طرد این نظر از مراکز حاکم به فضای تجاری در هنر روبرو و هنر نوپا با زیربنایی که در زد و بندهای تجاری و سودجوییهای سودایی و با پشتوانهی حمایتی که از آن برخوردار بودهاند، با نگرشی اهانتآمیز و بیتفاوت چگونه زیستن طبقهی گستردهی نیمه متوسط مینگرد تا راهی را بجوید که بدان رویه جنبشها و جهشهای هنرمندانه پیشرو را در جوامع خاموش نگه داشته باشد.
این عدم ارتباط نیروهای هنرمند در جامعه، فقدان و کمبود پایگاه جاذب در محدودهی هنر و رابطهی اصولی نداشتن جامعه با هنرمندان در عالم برگشتناپذیر ارتباطدهندهی تنهاییهای ناپوینده و پیسازیهای آیندهی فرهنگ و هنر را سبب گشته و خواستهای درونی هریک، عامل ارتباطدهندهی مستقیم هنرمند با جامعه و نیز با اندیشهی اوست. هنرمندی که آگاه و بیدار حرکتی در ساختار و پیوندهای اجتماعی داشته باشد، پیوندی است مستقیم و به همان رو که هنر برآیند نیروهای اندیشههای نو در هر جامعه است و از قدرت آفرینش انسان منشاءپذیر است، تکرار آفریدههای گذشته، روح آدمی را آزاردهنده است و همین امر، سببی است بر بروز نواندیشی، نوآوری و ابداع در هنر که همواره در هنر هدفی خاص است و دردهایی از حمایت فرد در نپذیرفتن قراردادهای شخصی بر ضرورتهای ارتباط هنرمند با جامعه را ارائه میدهد. و بریده شدن بندهای زندگی هنرمند از جامعه و گرایشهای زیباییشناسانه فردی نیز این بریدگیها را تشدید و تقویت میکند.
ارتباط بنگاههای تجاری بهظاهر هنری با مردم و دور بودن ذهنیت آنها از جمع در قبال نیندیشیدن به ارزشهای معنوی، هنرمند را وادار میسازد تا با تکرار بر دیدنها، خواستها و نیاز اجتماع را از یاد نبرد و از این طریق است که در استقلال اندیشهای به منظور زیباییشناسی، حقیقت در هنر بر ابتذال هنری پیشی میگیرد و استقلال و آزادی در هنر نیز در مسیر پویا و مقاصد اجتماعی و هنر، همراه با ازیاد توجه هنرمند به ارزشهای متعالی و بر اثر ارتباط مستقیم و انعکاس برداشتهای عینی از جامعه، شکلپذیر میگردد.
هنر، در مفهوم دو سو دارد، و هرکدام در راستای متقابل یکدیگرند. نخست هنر مسئول و هنر متعهد که اهم توجه و سعی آن در آفرینشهای هنری تکامل مییابد و بر اثر همین بینش، خود، پذیرای ارزشهای والا میگردد و بهعلت نادیده گرفتن ارزشهای مادی و تجارت در هنر، هنرمند عاملی است جهت متأثر ساختن جامعه و تلاشی است در راه به حرکت در آوردن آن و سوی دیگر نیز همان هنرِ عبوری است و توجه به عینیت در این محدوده، امری بسیار جدی نیست و در این پیامد، هنر عبوری میکوشد تا زمینهها را تشریح کند و مطابق زندگی روزانه گروهها با ایجاد نیازهای کاذب به محتوای خود ویژهگی میبخشد. هنر عبوری در ایجاد یک رابطه وسیع به طریقی که در توانایی مراکز ترویج وجود داشته باشد اندیشهای واهی و غالباً منحرف را الغاء میکند و از همین بابت است که تشکیلات سرمایهگذاری شرکتهای چند ملیتی و سیستمهای حکومتی ضد مردمی، جهت یکسو نگه داشتن اندیشهی جوامع تحت سلطه از هنر رایج و عبوری بهره میگیرند و در حمایت از هنر عبوری سرمایههای هنگفت خرج و صرف میشود و از این طریق مراکز ارتباطی، بصری، سمعی، جراید و مطبوعات هنر عبوری را ترویج و گسترش میدهند و در این قالب محتوا و جوهرهی هر اثر به ظاهر هنری را یک تشکیلات و گروه خاص به هنرمند سفارش و توصیه میکنند و او وظیفه دارد تا در محدودهی توصیهی مجری خلق اثر داشته باشد و در این فرم، هنرمند کسی است که نیازهای کاذب تجاری یا حکومتی را بتواند بهنحوی مجری باشد. هنر عبوری به کندی میتواند مسائل و مشکلات جامعه و حیات زندگیاش را بشناسد، چرا که قبلاً جهت و سمت اندیشهی وی را کسانی از پیش ساخته و تعیین کردهاند و این فشار در تحمیل عقاید جهت راستای هنر را نفی میکند و این پیبنای ساختار اندیشه، همان ساختارهای کلیشهای در هنر است که توجیهگر روابط در اجتماع است.
نظری اجمالی به حرکتهای هنری قبل و بعد از انقلاب اسلامی، حکایت از آن دارد که هنر معاصر ایران بعد از پنجاه و چند سال بیراهه رفتن، همگام با دیگر زمینههای فرهنگی بعد از توقفی کوتاه یکی از نادرترین زبانهای بیان ارزشهای متعالی و اجتماعی واقع شد و هنرمند معاصر توانست بیان اندیشهی هنرمندانه خویش را بر محور حرکتهای مردمی قرار دهد. ملحق شدن هنرمندان به مردم و عرضه آثار تجسمی و شرکت در نمایشگاههای گروهی، تنها نقطه رهایی هنر معاصر در تاریخ سیساله اخیر از قید و بندهای شارلاتانیسم و کنده شدن از ضد ارزشهای محدود پوچگرایی دورهی کوتاه پیش از اکنون بوده است که با هماوایی هنرمند و مردم در جامعه صورت پذیرفت و هنرمند آوازهای فردگرایانه خود را به کناری نهاد و با زبان مردم همآوا و همسو شد. در چنین فضایی بود که زمینهی ارتباط صحیح هنرمند و جامعه مطرح شد و شکل عینی دگرگونیهای فرهنگی و هنری همراه با شکستن قالبهای موجگرایی در پیوند اجتماع با هنر و هنرمند، تعیینکنندهی محتوایی شد که ضرورت لازمه هر هنر پویایی آن را طلب میکند.
آنچه را جامعه در قالب مطرح شدن و توجه دادن به هنرمند تفویض کرد، شکلی بود که با در هم شکستن خلوتهای خصوصی هنرمندانه توأم شد و هنرمند معاصر اگر ارتباط خود با جامعه را که بواسطهی رسالت حقیقی هنرمندانه یافته است از دست بدهد در مسیری حرکت میکند که وضعیت اجتماعی او پیچیده و ارزشهای فرهنگی و هنریاش دگرگون میگردد. یکی از دستاوردهای پیوستگی هنرمند به اجتماع شور و شوقی بود که در خلق آثار هنرمندانه بهچشم خورد، هنرمند معاصر در فعالیتهای هنری خود مجذوب بیان فعالیتهای ارزشی در اجتماع گردید که بازتاب حرکتهای فرهنگی و اجتماعی خود بوده است.
نقاش معاصر تنها به دانستن فنون و تکنیکهای ابداعی و بازآفرینی ذهنیتهای خصوصی خویش ارج نمینهد و دانستن طرز استفاده از مکاتب به تنهایی اصول حرکت هنری او نخواهد شد. در قلمرو وسیع ارزشهای فرهنگی اجتماع امروز است که نقاش با دارا بودن دانش هنری و فرهنگی غنی این مقطع، از پیریزی اصول اساسی، هنر معاصر را شکل و بقا میبخشد.
توفیق خلاقیت هنرمندان معاصر زمانی قادر خواهد شد تِم و اصالت و ارزش جامعهی اکنون را به آیندگان بگوید که قدمش و قلمش هماهنگ با آهنگ اجتماعش باشد و بیانش بازتاب ذهنیتهای خصوصی نباشد و دریافتش، دریافتی حقیقی از معنای فرهنگ و حرکت اجتماعی باشد.
نمایشگاه گروهیِ هنرمندان معاصر که در اردیبهشت سال 62 درموزهی هنرهای معاصر برگزار شد و همچنین دیگر رویدادهایی که در فواصل دههی اخیر با عنوان نمایشگاههای دوسالانه نقاشی جهان اسلام در ایران برگزار شد و نیز اولین نمایشگاه جمعی از طراحان معاصر تهران که در خرداد ماه سال 66 برگزار شد از سه مشخصهی خاص برخوردار بود، طرح و انتخاب آثار بطورکلی برحسب کوششی که به جهت وجود هر چه غنیتر شدن معیارها و مشخصههای خوب از زمینههای فرهنگی و هنری بود، صورت گرفت. این دست از نمایشگاهها گواه نمایانی بود از شور و بازآفرینی رخدادهای اجتماعی و بازتاب آفرینشهای هنری هنرمندان متأثر از مکتب رخدادهای اجتماعی در هنر بود و اجراهای موفق و تفکر غنی در آثار طراحان و گرافیستها و هنرمندان در این نمایشگاهها علیرغم سلطهی چندین سالهی ارزشها و معیارهای حاکم بر هنر در دهههای گذشته، مستقل و بدون اختلاط با هنر بیگانه شکل گرفت. محتوا ـ خمیر مایهها، قوت و ضعف، تفکر و اجرا و دیگر اجزاء هر اثرِ ارائه شده حاصل چشمههای جوشندهی آفرینشهای هنرمندانهای بود که هرچه افزونتر گردد بیشتر فرایند عطش خلاقیت را، شعلهی بلندتر زبانه میدهد.
در هنر معاصر، طبیعت و انسان، هیچکدام مسخ شده نباید به تصویر درآید و نیز هیچکدام ناشناس نباید به کار گرفته شوند و چهرهی بیشکل و بیرمق انتزاع نباید به کرات مستولی و غالب آید. هرچه هست، باید بازتابی باشد از رخدادش، مخلص و متأثر از حقیقت. منطبق با عینیّت و نواندیشانه، هنرمندانه، و مبرا از هر چه "ایسم" و "ایست" است و این تجربهای است که هر اثر هنرمندانه را شکل میدهد.
حجم و رنگ، زمان و مکان و دقت در بیان برای اشکال مورد ترسیم و ترکیبهای نواندیشانه همهی رنگهای چشمگیری است که متضمن بقای هر اثر هنری خواهند بود.
مخاطب، خواننده و بیننده در چنین فرمهایی هنرمندانه چنانچه بازیچهای در دست سرگرمکننده نباشند و آگاهی هنرمندانه، روح انسان مخاطب را ارزش متعالی میبخشد و اصل ارتباط اجتماعی هنر و هنرمند و مخاطب که مشخصه اساسی هر اثر هنری است محترم شمرده خواهد شد. صداقت و صراحت بیان و بکارگیری تکنیکهای اصولی و قوی با ارزشترین اصل عرضه هر اثر هنری است که همواره جلوهگر است.اگر مطالب و مقالات و انتقادهایی که در باب هنر و تعریف و نفی آن به تحریر آمده است، جمع گردد یک مجموعه بسیار قطور میشود و عجیب آنکه به ندرت حرفی اساسی از هنر به میان آمده و این ناشی از آن است که، همگان، در دل، حق به هنرمندان دادهاند و یا در میان باران انتقادها، جوابگویی را بیهوده دیدهاند. بههرحال، اصل مطلب به جایی رسیده است که میتوان گفت: هنر معاصر قیافهای ندارد که چندان جلبتوجه کند و دفاع یک منتقد منصف یا هرانسان حساس نمیتواند که بر مظلومیت آن دل نسوزاند، هنر معاصر در این دورهی جهش، تقریباً با شکست روبرو بوده است و همین امر که ما منتظر بنشینیم تا هنرمند اثری را خلق کند و منتقدان یک دفعه سربرآورند و به نقد و تحلیل از آن بنشینند، واقعیت مسلّمی است که موضوع هنر و انتقادهای هنری از نظر تحقیق، معیوب و نارسا است. ولی این هم بیانصافی است اگر، همهی تقصیرها را به گردن هنرمندان بیندازیم.
هنرمند و هنر هرکدام به نوبهای مقصراند و وضع اجتماعی نیز در این آشفتگی و فلجزدگی محتوای هنر امروز سهمی دارد و از همه بالاتر، خوب و بد هنرها به هنرمندان برنمیگردد. چه هنر و تعیین محتوایش در دورههای مختلف جزیی از برنامهریزیها است که به طرق مختلف در معانی بیانشدهی آن نظارتهایی صورت پذیرفته است. برای اینکه در اینجا به نمونهای اشاره کرده باشیم، میگویم که در هنر امروز به کمیت خیلی بیشتر اهمیت داده میشود تا به کیفیت. بزرگترین و نابخشودنیترینِ اشکال هنرمندان معاصر هم، این بوده است که نحوهی درست خلق کردن را آموختهاند و روح هنرمندانه در آنها چندان پرورش یافته و به جنبهی دانایی در هنر، یعنی سرشار ساختن هنر از معنای انسانی توجهی عمیق داشتهاند.
قبل از هر چیز، هنر آن است که در تلقی هنرمند از هنر و محتوای آن، تحولی حقیقی صورت پذیرد. تا امروز هنرمند شدن هدف عالیهی، هنرمندان واقع گشته و به هنر نه به عنوان ابزار بیانکنندهی اندیشهای بزرگ، بلکه بهعنوان زمینهای برای ایجاد یک نردبان ترقی از آن سود بردهاند. لازمه ایجاد محیطی حقیقی در هنر، جوهر هنرمندانه است. یعنی محیطی دور از تظاهر و تبلیغ و دارای هوایی آزاد و مبری از خبرسازی و تحریکات روحی که در آن هنرمند بتواند با ذهنی آرام و روشن با هنر روبرو گردد.
میدانهای هنری، میدانهای استدلال و توجیهات معنایی در هنر و چون و چراهای هرگونه نیست. همانگونه که هر اندیشهی هنرمندانه باید از نگاه شخصی و خیالبافیهای غیرواقعی و هوچیگریها دور و در امان بماند، همانگونه نیز باید به آن میدان داده شود تا مسائل را بهنحو هنری و خلاق مورد بحث و بررسی قرار دهد. این مبحث و مطلب، ریشهای حداقل چند دهه ساله دارد و اگر بیان آن در این مقطع ضروری بهنظر میرسد، بهمنظور یادآوری و یک تذکر تاریخی است تا بگوییم تحول هنری که دوران سیساله آن را پشت سر گذاردهایم در چه اوضاع و مقطعی آغاز شد و البته همهی کسانی که در این دوران نه چندان طولانی شاهد رخدادهای هنری بودهاند، خوب به یاد دارند که به دنبال این سرآغاز سراسر پرهیجان، سمینار گونههای بسیاری و مجالس بحث و گفتو شنودهای مفصلی نیز در سطوح گوناگون تشکیل گردید. اما این سرآغاز نوین و پایان تیرهگیها را اگر در هنر سه دههی اخیر موجبی برای رفع معضلات و رفع اشکال همه مسائل هنری بدانیم، چندان شاد و خوشحال کننده نبوده است.
حقیقت اینست که هنرمندی به اوضاع هنر معاصر دلخوش ندارد و مرتبههای هنرمندانه چنان قلههایی نشدهاند که کسانی که در آن مقر گرفتهاند، دربها را به روی بیرونیها باز نکنند. و اگر تازهواردی، عشق به هنر را در اعماق اندیشهاش باز یابد، ترجیح میدهد که پایی در میدان ننهد تا مجبور نگردد که با پای لنگ بر این میدان وارد شود و رو به پیش بتازاند.
هنرمند معاصر یعقوبوار و عاشقانه خدمت "راصل" میکند و به خاکساری درگاه هنر میپردازد، کیفش را دست میگیرد و بار هنرهایش را بر دوش میکشد و در برابر کرنشها میایستد تا سرانجام، دستش به جایی رسد. که لفظ جناب استاد را هم بشنوند و قلمبه قلم، رنگ از پس رنگ، پس دهد و مثل همهی محصولهای رنگپریدهی هنری و چاره ناپذیر، به روزی چندین بار پنجرههای ذهنش را باز کند تا به سختی، هوایی تازه در آن دمیده گردد و در آئینی نو، از بدعتها به قیامت هیجانی جهنده با رنگ نگارههایی همراه آمده و با کنجکاویها و دیرباوریها هم آمیخته گشته و باید انصاف داد که تازهگیهایی نیز از پیشاپیش آمدهاند و باید تازه انگاریم آنها را و دلها را تازه داریم و خود نیز باید که، تازه بمانیم.
پیدایش هنر معاصر و فلسفه وجودی آن را میتوان از ظهور مکتب امپرسیونیسم نام برد. امپرسیونیسم، مرز میان طبیعتگرایی و امپرسیونیسم سیال است و بین آن دو تمایز صریح تاریخی یا مفهومی مکان ندارد، چراکه ملایمت تغییر سبک با تداوم رشد اقتصادی همزمان و با ثبات شرایط اجتماعی و اقتصادی منطبق است.
سال 1870 در تاریخ هنر معاصر، اهمیتی گذرا دارد. چراکه تکامل عظیم صنعت در این سال رخ داد و همهی ظهور صنعت است که خودِ این ظهور، حاصل بحران جدید و بیشتر اجتماعی است و نشانههای مشخص فضای بحران در همهی جلوههای فعالیت فنی محسوس میگردد و بیش از همه سرعت مهیب رشد و نحوهی تحمیل سرعت است که بیمارگونه مینماید، بهویژه هنگامیکه با رخدادهای دورههای پیشین تاریخ هنر و فرهنگ نیز مقایسه میشود. چرا که رشد سریع تکنولوژی نه تنها دگرگونی اسلوب را سرعت میبخشد. بلکه، همین تغییر انتقال به معیارهای زیباییشناسی نیز بر آن رخداد مؤثر میافتد.
امپرسیونیستها ارزشهای دیداری را به جای ارزشهای ملموس میگذارند و بهعبارت دیگر انتقال حجم جسمی و شکل جسمی به سطح، گام بعدی در رشته کاهشهایی است که امپرسیونیسمها به تصویر طبیعتگرایانه واقعیت تحمیل میکنند که با گرایش نوین تصویری پیوند میخورد و در نیمهی دوم سدهی نوزدهم، نقاشی هنر عمده میشود. در اینجا امپرسیونیسم به سبکی مستقل تحول مییابد و نخستین نمایشگاه امپرسیونیستها در سال 1874 تشکیل میگردد، ولی تاریخ امپرسیونیسم از بیست سال جلوتر آغاز میشود و با هشت گروه نمایشگاهی در سال 1886 دیگر پایان مییابد. حدود همین زمان امپرسیونیسم بهعنوان یک جنبش گروهی همسان درهم میشکند و یک دورهی چند ماهه امپرسیونیستی آغاز میگردد که تا حدود 1906 میلادی دامنهی این نوگرایی دوام مییابد.
بااینحال امپرسیونیسم صرفاً سبک یک دورهی خاص که بر همهی هنر تسلط دارد نیست. امپرسیونیسم، همچنان آخرین مکتب اروپایی نیست که اعتبار عام دارد. از زوال امپرسیونیسم به بعد طبقهبندی هنرهای گوناگون با ملتها و فرهنگهای متفاوت از لحاظ سبک و استیل امکانپذیر شده است. ولی امپرسیونیسم ناگهان نه ایجاد و نه ناپدید میشود.
اصل "هنر برای هنر" نیز در چنین دورانی نمایشگر بغرنجترین مسئله در کل حرکتهای هنری است. چراکه هیچ چیز، به این حدت و شدت در ماهیت از لحاظ محتوایی در تاریخ افول نکرده است، و از لحاظ روحی در معنا تقسیم دوگانهای بر هنر صورت نگرفته است. آیا هنر غایتی است برای هیچ؟! یا وسیلهای برای بیان هدفی معین؟! بر این سئوال نه تنها برحسب وضع خاص تاریخی و اجتماعی که هنرمند و جامعه در آن قرار میگیرد، بلکه همچنین برحسب آنکه در ساخت و بافت پیچیدهی هنر بهکدام سمت توجه خود را متمرکز نماییم، پاسخی متفاوت میتوان داشت. در اصل "هنر برای هنر" اثر هنری را با پنجرهای مقایسه کرده است که در چهارچوب آن، زندگی را فقط میتوان دید، بیآنکه ضرورت داشته باشد که ساخت، شفافیت و رنگ شیشه پنجره بهحساب آید. بهموجب این قیاس، هر اثر هنری گویی یک وسیلهی مشاهدهی بدون شناخت از هنر است. تکنیکگرایی صرف نیز جلوهای از همین حاکمیتهای نامطلوب است و تولد آن به قدمت نسلهایی برمیگردد که تن به ذلت بیعدالتی و بیدادهای حاکمان زور و زر و تزویر دادهاند و بدینسان پویایی هنر که همواره در جهت اصلاح کجیهای هر اجتماع بوده با خشمی نامبارک به دلائلی که ذکر آنها به تفصیل انجام شد به راهی دیگر میرود و هیچ متولی، حرمت این امامزاده را نگه نمیدارد و این لازمه، مشهور خاص و عام است که جماعتی خود را در صف هنرمندان راستین جا کردهاند و کار قلمزنی و هنر را وسیلهای برای بند و بست و اخاذی و حفظ منافع زورمداران و حکامان و منفعتطلبان قرار دادهاند تا به مرور ایام اعتبار و منزلت هنر حقیقی در محضر عموم از دست رفته و هنرمند بودن همسان با هوچیگری و بازاریسازی میگردد. همچون کردار دُهُل که بلند آواز و میان تهی است. صد البته نباید فراموش کرد که در این بیرابطگیی مضاعف، اهل نظر در ممالک غرب، قضاوتی با همین دید، نسبت بر این آشفته بازار هنر یافتند.
"امیل زولا" دربارهی حرکت هنری نیمهی دوم قرن هیجده میگوید: اینها دو دستهاند، اول آنهایی که مداوم و بیپرده دروغ میگویند و دوم، آنهایی که در مواردی بیاهمیت و ناچیز دروغ میگویند تا امکان این را بیابند که در وقت ضروری دروغهای بزرگتر و مهمتر بگویند. مصداق این قضاوت حتی با غلظتی شدیدتر بر محیطهای هنری دهههای گذشته حاکم بوده است، با این تفاوت که قدمت هنری غرب بیش از ما و ارزشکار این قماش از هنرمندان وطنی بیش از آنها بوده است.
مجموع این عوامل ضایعاتی را از لحاظ فرهنگی و هنری به دنبال داشته است که به پیدایش میزان و معیار غلطی منتهی شده است و مقولهی نقاشی و ارزشگذاری کیفی و معنوی و مادی آن نیز از این مقوله است. و چنان است که دوغ و دوشاب و گوهر و خرمهره در هم آمیخته و فرآوردهها یکسره از ارزش هنری تهی گشته و هرچه میان تهیتر، از حمایت و مواجب بیشتر، برخوردارتر.
این دروغپردازیها در پناه ابداع و تکنیک شیوه، هرچه ماهرانهتر، قابل ستایشتر، تا بدانجا که در سرنوشت حرکت فرهنگ و هنر هر کشور مستعمره و غیرمستعمره نیز تأثیر مستقیم میآفریند و گاه آثاری تحویل میگردد که با بوی توطئه و سکوت در هم آمیخته میشود و در نهایت سابقهی ذهنی ناگواری از هنرمند بهدست میدهد. و همین غفلتهای ذهنی و تأییدهای کاذب و ابهام در محتوای فرهنگ است که هنرمندها را در تعیین موضع برای حرکتهای رهاییبخش به گمراهیهای مضاعف کشانده است.
تمایل و توجه به مفهوم هنر در الهامها و ضمیر انسان پیشین، از آنجا آغاز و شکل پذیرفت که با علمالیقین یا روانشناختی خویش، سعی در بروز عواطف و تمایلات روحی خود داشت و آن نیز در همان حیطه تنگی که از معنای وجودی خویش، با اتکای بیش از حدی که به ماورای طبیعه داشت، شکل پذیرفت.
انسان قدیم، هنوز به روانکاوی علمی خویش نپرداخته بود که زوایای روحی خود را بازشناخت و تفاوت میان این شناخت ابتدایی با معنایی که از وجود خویش در شناختهای علمی دورههای بعد صورت پذیرفت معنای انسان را در ذهن محقیقن هر دوره وسیع و بلکه بسیار جامع و نو جلوهگر ساخت. اما اشاره انسان همواره به قدرت تخیل در تعریف خویش و دریافتهای اندیشهی فرد که همانا نمادهای هنرگونهی انسان میباشند، است و در برابر همهی صفات و خصوصیات انسان آرایش و افزایشی بدیع دارد که از اجزای بنیادی تخیّل انسان است و حکایتی است از دریافتهای انسان از خویشتنِ خویش.
خواجهنصیرالدین در "اساس الاقتباس" با اعتبار و اعتقادی که به رأی متقدمان دارد با متأخران که معاصر او هستند در برداشت از مفهوم انسان و شناخت زوایای روحی او والالخصوص دریافتهای اندیشهای که از جنس نمادهای هنرگونه انساناند، هم رأی نیست. از اشارهی خواجه نصیر به متقدمان با صفت "منطقی" پیداست که شعر و هنر را همواره در نظر دارد. اما، عقیدهی ارسطو و بنیان شعر و هنر را تنها بر تخیّل استوار میداند و میگوید: "نظر، منطقی است خاص به تخیّل و انسان را از آن جهت اعتبار میبخشد که نظرش، بر مبنای تخیّل استوار است".
آنچه آشکار و عیان است، بنای اندیشهی خواجهنصیرالدینطوسی نیز در بر شمردن صفات روحی و عالی انسان، اصل تخیّل را بر سخنهای دیگر رجحان داده است و در نوع ممتاز اندیشه، سخن براساس "برهان" و دیگر خطابهها در سخن برهانی میراند و راه تعقل و استدلال را نیز پیموده است و گریزی نیز به صفحهی وسیع احساس دارد و یاری میجوید تا در مخاطب و شنونده، آن شوری را که باید برانگیزاند و جذبهای را که برانگیزاننده است ویژگی بخشد، و همواره تکیهی وی بر تعقل و استدلال است، زیرا که هدف، در کلام خطابی، با هدف در کلام و هنر تخیّلی، اساساً متفاوت و دور از یکدیگر است. کلام برهانی و نیز کلام خطابی، نیّت آن دارند که عقل را با دعوت به قیاس به استدلال رهنمون باشند، تا به حقیقت و واقعیت دسترسی یابند. و این درحالتی است که کلام، تخیل و هنرمند را نیتی جز آن نیست که صوّر تخیلی را به مخاطب انتقال دهد تا سبب برانگیختن احساس او شود و خود را هنگامی موفق مییابد که شنونده را از دنیای احساسات به وادی تعقلات برده باشد.
"شمس قیس رازی" نیز در اشارهای به صلاحیت ناقد در سنجش کلام به اعتبار نیکویی لفظ و معنی، هنر را در این صلاحیت میبیند، زیرا که هنرمند معنی کلام و تصویر را به شهوت طبع خویش رها نمیکند و هنر معنی را بر وفق حاجت و لایق معنی خویش میگوید. وی میافزاید: هنرمند در عرضه هنر خویش طالب خوش آمده مخاطب است و ناقد، همواره جوینده و به نظم آمدهی اندیشهی او است و این رأی، که حاصل تأملات یکی از سخنسنجان ممتاز است، خود اتکایی هنرمند به احساس را و بعد از آن، ناقد معنای اثر را با تعقل نشان میدهد. شهوتِ طبع، همان آرزویی است که شخص در نوعی از حالات برانگیخته از احساس پیدا میکند و هنرمند، نظر به آرزو دارد و سخن تعقلی، نظر به صواب، و هنرمند در موقعیتی است برانگیخته، که احساس او میخواهد آرزو کند که، چندان در این موقعیت بماند. و نقاش نیز با همان احساس در کلامی رنگین تصویر را معنا میبخشد و مخاطب، هنگامی که با این اثر روبرو میشود مبنای سنجش و پرسش آن براساس تعقل و استدلال است و مبنای پرسش از مفهوم، براساس تفکیک "صواب" از "ناصواب" را توقع دارد و شاید چیزی که طبع هنرمند را خوشآیند باشد. پس، میتوان گفت: خوش آمدن، بیشتر امری عاطفی است و از شور و جذبه، ناشی میشود و لذت حافظه را ممکن میسازد نه لزوم خیر را، چنانکه در "تخدیر" لذت است و خیر را که همواره ماندگار بوده است، دارای مشقت است.
علم اندیشهای و روانشناختی انسان، فعالیت ذهن آدمی را جاری از دو سرچشمه میداند. یکی آگاهی و دیگری ناآگاهی که در مقطع اول ذهن در ارتباط با عینیات و واقعیات دنیای برون و در آنات عمل میکند و دیگری بخشی از ذهن است که دارای فاعل بوده و از اندوختههای تعقلی و بدون آنات عمل میکند.
در این نوع از فعالیتهای ذهن که شخص از زمان و مکان بریده میشود، در مجاورت بخش دیگر و موقتاً به ذهن پنهان از آگاهیهای ظاهری و گاه فعالیتهای باطنی که در مجاورت دنیا نهفته است صورت میپذیرد و ارتباط اجزایش از خاطرههای دور و ناشناخته که ناشناخته از شناختهای کودکانه مانده است رانده و از آگاهیهای ضمیر به مخزن ضمیر و از مایههای نژادی به سرچشمهی فرهنگی و اساطیری و از آنجا در نمادهای هنر و نمودهای هنری که ترکیب یافتهی روح انسان است، بروز میکند. و این ترکیب، چنان پیچیده صورت میپذیرد که چون آدمی از اینحال برون برود شاید بتواند بگوید که همین تغییر دنیای آدمی را به دو گونهی مشخص که یکی دنیای خودشناختهی کودکانه و دیگری دنیای ناشناختهی کودکانه است، راه میبرد و به عبارتی فعالیتهای ذهنی ناآگاهانه و انفعالی انسان، حیاتِ آدمی را بسیار مهم و اساسی تحتالشعاع قرار میدهد و الهام، از همین ضمیر در ذهن ناآگاهانهی او سرچشمه میگیرد و اما، شور و جذبهای که در خلق و نظارت بر پیدایش یک اثر هنری دارد، همان فوران و جوشش درونی او در بافتهای اندیشهای فردی است که با ضمیر خویش در غلبه بر ناآگاهیها به پیروزی دسترسی پیدا کرده است. و فعالیتهای ذهنی ناآگاهانهاش از انفعال به فعالیتهای آگاهانه هنرمندانه تبدیل و از آنجا به قابلیت کلامی و یا تصویری راه یافته است، این دگرگونیی اندیشهای بر مبنای تحول روحی است که خود این تحول در روح، یک منشأ پیدایش و آفرینش هنری دارد که دگرگونیها را سبب شده است. بحث در شور و هیجان و حالاتی که از این دست به شمار میروند، همان احساس شناخته شدهای است که خواجهنصیرالدین طوسی در مقایسه خطابه و شعر از آن به التذاذ و تعجب یاد کرده است که از انفعال بهتر میتواند مجموعه حالات متضاد اعم از شادی یا اندوه، انگیختگی و آرامش و نظایر اینها را در بر بگیرد.
هرگاه هنرمند از در نقد در آید و از یاد ببرد که پایهی کارش بر مبنای تخیل و احساس است و سخت در تعقل و استدلال پافشاری کند بدینترتیب نشان میدهد که در استفاده از کلمات و ارتباط مفاهیم آنها دقیق نیست و در تشبیهات و استعارات در بیان احساس مؤید به اعتباریهای عقلی میگردد و تشبیهات زائد و کاذب و استعارات بعید و مجازات نادرست را خلاف منطق در هنر میخواند.
تا اینجا برشی داشتیم از نماهای گوناگون، ذهن و خیال و اندیشه و ضمیر، چه آگاه و چه ناآگاه آن و نقش چگونگی دخالتهای مستقیم و غیرمستقیم که هرکدام از عوامل وجودی پیدایش یک اثر هنری هستند و با آنچه بدان اشارتی رفت، اصل روحی را تخیل در بهوجود آوردن اندیشه هنرمندانه خواندیم. حال، ببینیم بر سبیل چگونگی نقد، یک اثر پیدا شده بعد از آفرینش و چگونگی مبنای سنجش هرگونه نقد در پیدایش و نفی آثار و ارزشهای چندگونه یک اثر هنری چگونه خواهد بود.
مفهوم طبع و الهام و احساس و تعقل در ادبیات، بهویژه درهنر معاصر بر همهی ناقدان هنرها بهخصوص هنرهای تجسمی و هنرمندان و ناقدان ادبی آشکار است و از این اصطلاح کلی و "معروف به خاطر" که بگذریم. همه، دارای صفاتی هستند ذاتی که برگرفته از خصوصیات خلق یک اثر ادبی است و همهی آنها دارای یک حیطهی هنری و طبع و الهام و اندیشهاند که غالباً خود هنرمند در اثر هنری از آنها آثاری را به جای گذاشته است. معیارهای سنجش هر اثر در بحث نقدهای هنرمندانه نفس هنرمندانه یک اثر هنری است. اما، ناقدان که غالباً خودِ هنرمندان نیز هستند معیارهای سنجش و رد و نفی یک اثر هنری را متأثر از موقعیت زمان و موفقیت یا عدم موفقیت و فضای عطرآلود و دودآلود روابط طبقاتی میدانند. البته، ناقدان چنان در این فضای انفعالی غوطهورند که همواره محک تجربهی بررسی آثار را همچنان با همان مشام عطرآگین از دهههای پیش بر مشام خود استنشاق میکنند، اما دود نمایاننده از سوختن یک اثر هنری را هیچگاه به رؤیت اندیشهی خویش نخواهند دید.
و حتی اگر آثار این سوزاندن، فضای قضاوتهای ناقدان معاصر را مسموم میکند، آنها از استنشاق فضای آلوده ناقدانهی خویش هیچگاه مسموم نمیشوند و آفاق ذهنشان را تاحد اعتبارهای ستمگرانه نظام اجتماعی در نقد تنگ و تنگتر میکنند و تازه این قضاوتها را هم اعتبار یافتگی هنرمندانهی خویش در تالار عزل و نصب و حوزههای اندیشمندانه و هنرمندانهای میدانند که با حمایتهای مستقیم یا غیرمستقیم به گونهای عمل میکنند که همواره دارای یک فیلتر تنگ و باری برای عیار و سنجشهای ناقدانه باشند که صد البته این یک نماد از یک حرکت فرهنگی ناآلوده، که چه عرض کنم، بسیار آلوده میتواند باشد.
بعد از اسلام، در چند قرنی که فرهنگ ایران با برخورداری از تحولات و اقتضاهای تاریخی دگرگون شد، نظام اجتماعی نیز شکل خود را به شکلی دیگر داد. اما به لحاظ آنکه در این سیر تحول، اصول اسلام را در ادارهی عمومی جامعه کشور پذیرفته بود و مرکزیت حکومتهای پیشین نیز شکسته شده بود در هر پهنهای از این سرزمین، قدرتپرستان و لذتجویان که همواره از پناه حکومتهای پیشین، تأثیری بر آنها بخشیده شده بود که به خویش شکلی اعتباری داده بودند، ضرورتاً شکل را دوباره به گونهای متحول جدا کرده و بر آن بودند تا همان نظام پیشین را با شکلی اعتباری که اصول یافته از مظاهر اسلام باشد پا برجا نگه دارند و در شکلی تازه علمهای ستم را نازل ولایتغیر بدارند و آنچه را که تا آن زمان از یک مرکزیت دور و تاریک میتابیده است به پیکرهی اسلام مترقی و دینامیک نسبت دهند که در چنین اوضاعی نقادگونه و نقداندیشانه برخورد کردن و نظام فرهنگی کفر را بررسی کردن و در یک نظر با رد معیارهای نقادانهی آنها، در پیریزی نظامی فرهنگی که استوار بر ارزشهای متعالی قسط و عدالت استوار باشد، سزاوار بوده است، که اینگونه نقد در تحولِ زیستگونههای تاریخی، همواره به چشم میخورد. هرچند که تسلط آن قدرت غیرمذهبی و بیگانه با اندیشهی حکومت در اسلام که خاص نوعی از حکومتهای استبدادی بوده است و در قالب خلیفهگریهای پیوسته، اعمال میشده است که در نگرش بر حقیقتِ تاریخی آن، همواره رد و نفی است.
اما نقد و دگرگونی نظام اندیشهای فرهنگ معاصر که براساس تحول اجتماعی و قدرت یافتگی اسلام در عصر امروز صورت پذیرفته است یک شق لازم الاجرا و ضروری برای یافتن معیارهای دقیق انتقال مفاهیم متعالی و انسانی در دفاع از اندیشهی اسلام در جهان است و تا آنجا باید پیش رفت که این قدرت، همواره در یافتن معیارهای نقدگونهی خویش، در جستجو و حمایت از جانب حکومت مرکزی اسلام باشد تا بهتر بتوانیم بر مسلمانان در جهان روشن داریم که نه فقط تعلق به خویش داشتن در یک نظام اندیشهای صادق و درست است، بلکه همواره در وسعت نظر و اندیشهای جامع میتوان پیدا شدن و آفرینش یک اثر هنری را جستجو و پیریزی کرد. و همانگونه که سیستمهای غیراسلامی را در یک اریکهی تازه و در وحدتی جهانی با همهی پیکرههای پوشالی و پوسیده همهی آنها، مورد هجوم قرار میدهیم. در تعیین معیارهای عالی اندیشه فرهنگی یک انسان مسلمان نیز باید از روحیهی بسیار بالایی برخوردار باشیم تا به مدد تجسس دقیق هر زاویه از این اندیشه، با خلاقیتی سلیم روبرو گردیم که در بازتاب اثر اندیشهی هنرمندانه آن به جهان، هیچ بازتاب منفعلکنندهای برای جهانبینی اسلام، در آن راه و روش وجود نداشته باشد. این صلاح، تنها با مسلح بودن به سلاح عالی انسانی و تعالی در بینش میتواند وجود یابد که وجود آن سدی است در برابر همه نفوذهای اندیشهای بیگانه و هوشمندانه دادگرِ اندیشهی متعالی اسلام و ایران مسلمان بر جهان خواهد بود و برای تو و برای من میتواند مبنا و مبدایی باشد که قدم را از همانجا استوار برداریم. اساساً، توجه به وسیع اندیشیدن و آزادی اندیشه در اسلام و در برابر تمام عقاید و اندیشههایی است که در جهانبینیهای غیرالهی است و از اصول و اساس و پایهی آزادی اندیشه در جهانبینی اسلامی است و از جلمه خصوصیات دقیق جوامع اسلامی، اصل توجه به آزادی اندیشه در جوامع است که این اصل پیوسته و همواره در تاریخ ملل و همهی انسانهایی که در دورههای پیشین، زیستهاند از ردیف افتخارهای مسلمین به شمار رفته است که اروپای قرون وسطی را دچار گشته و نیز بدور از بدعتهایی است که در عصر رنسانس پیدا و شکل پذیرفته است و چه حتی در عصر جدید نیز براساس عدم تسامح و شدت تعصبهای کوربینانه که نتوانسته است در برخی از جوامع که به مبانی اسلامی آراسته گشته است، صدق پذیر باشد. که این اندیشه، حاصل تنگاندیشی و تنگبینی بسیاری از حکامانی است که محدودهی دایرهی فعالیت حکومتی آنها نه فقط بر مبنای ضدیت با بینشهای الهی است که بر سرزمینی حکومت میراند که بینش مذهبی بافت آن جوامع بوده و آنها نیز پایههای استبدادی حکومت خود را با پافشاری به روحیهی مذهبی مردم استوار داشتهاند، بلکه تحرک فکری هنرمندان و اندیشمندان و متفکران مسلمان جهان همواره زبانزد در بحثهای فرهنگی بوده است و پاسخهای سودمندانهی اندیشمندان مسلمان به مجهولات فرهنگی و هنری جهان در تمدن اسلامی حتی به صدراسلام میرسد و چنانکه مرحوم بزرگوار شهید مطهری در اینباره نوشتهاند: "اندیشههای مادی در جهان اسلام و در فرهنگ و تمدن اسلامی سابقهی طولانی دارد، از آیات قرآن برمیآید که اندیشهی انکار خدا و معاد در عصر جاهلیت در میان مردم جزیرهالعرب وجود داشته است. از قرن دوم هجری که اختلاط ملل مختلف آغاز شد و برخورد با عقاید و آراء سخت اوج گرفت، مادیین در کمال آزادی عقاید و اندیشههای خویش را در محافل علمی و در مجالس علنی ابراز میداشتند و دیگران را به پیروی از مکتب خویش دعوت میکردند، احیاناً در مسجدالحرام و یا مسجدالنبی حلقه تشکیل میدادند و به گفتگو دربارهی عقاید خویش میپرداختند، این چنین آزادی برای مادیین در هیچ محیط مذهبی در جهان سابقه ندارد. (علل گرایش به مادیگری)
با توجه به استدلال و نمونهی فوق جوامع اسلام را هرگز نمیتوان از ابزار و بیان اندیشههای فرهنگی دیگران و حتی کسانی که برخوردار از قالبهای فکری دیگر جهانبینیها هستند بر حذر داشت، بلکه در چنین نظامی جای آن دارد که همهی اندیشههای فرهنگی و هنری بروز و نشر داده شود، چرا که میان اندیشهی هنرمندانی که با اتکاء و برخورداری از اندیشههای الهی به آزاد شدن خویش از خواب و بیدار باچراغ معجزهی مردم به تماشای حقیقت و بیداری نشستهاند و در آسمان شب، پرواز آفتاب را دیدهاند و آواز آفتاب را به گوش جان شنیدهاند و میببینند، پرواز روشن را از جانِ دل فریاد میکشند و با زبان حیرت نماز را چاوشگر میخوانند. تا در خلقِ اثری معنایی از این وسعت، حقیقت را با مخاطب بگویند و بر این باورند که: "ای کاش میتوانستیم، لحظهای به شانههای خود مینشاندیم این عظمت خورشید حقیقت را و ایکاش میتوانستیم؟!"
خوشبختانه، این نکته از چشم متفکران روشنبین مسلمان و بسیاری از مسئولان فرهنگی پوشیده نیست که به هنگامی که هر سؤالی پیش میآید، مرز میان اندیشیدن و نیاندیشیدن را باید در بررسی نظرِ یاد شدهی فوق از آغاز تا آخرین سطر که به پایان بردیم، بیانگر آن است که ذهن از تأثرات جزیی، مفاهیم کلی میسازد و همه، در جهت شکستن یک قالبِ اندیشهای است و جملگی سوق داده میشود بهسویی که میکوشد تا دادههای خویش را از زمان و مکان و وقوعالفعل آن جدا سازد و سپس آن را با همین معیارهای صادق و اعتباری جامعه با محکی دوباره از درون یک سامان یافتگی اجتماعی که در وحدت و نظامیافتگی فرهنگی گرد آمده و بهخود، صورت منطقی و مفهومی بخشیده است از دیدگاه و نگرش دانشی در فرهنگ، چیزی جز تدارکی از برای صورت منطقی حکم حاکم یعنی فرهنگ اندیشهای جامعه نمیتوان یافت که طرفدار هر محتوایی جزیی باشد، و این همان واقعیتی است که آشکارا و تنها و مادامی که تحت یک ایدهی کلی در آید، بهگونهی "معدودی" از یک قانون یا به عنوان دانهای از یک اتصال زنجیری و از یک رشتهی تشخیص، ارج گذاری میشود.
اما اینکه آرمان فرهنگی چگونه بر پیدایش علم اساطیری و پیدایش یک اثر هنری و بهویژه بر ترکیب و ساختمان آن اثر هنری نظارت میکند که به روشنگری بیشتر میپردازد و همهی مفاهیم فکری هنرمند را به شعلهی خویش میسوزاند تا واپسین خمیر مایهها، جزء لاینفک و به ادراکات پراکنده مبدل میشود که در جهان محسوس به گونهای بالفعل به ما نمودار میشود و در صورت یک نظام معنایی و یا گزیدهای از معنای یک اندیشه، ظاهر میگردد.
هر دادهای از یک فرهنگ به یک اندیشه، فوارهای است از تالاب یک گذرگاه و سرودی دیگر گونه که آغاز آن با پیدایش یک برگ سبز، سبزتر از بیشه میتراود و سرود عشقی میشود و همیشه میان شیوههای جزییکننده یک عصیان بلند بیتأثیر پیش میآید تا آفرینش صورت پذیرد که این آفرینش مبنای یک پیدایش تصویری در ذهن است و هر مورد مجسمی صرفاً بهعنوان مصداقی از یک قانون وسیع است که نگاشته شده است و هر موردش "در این زمان" و "در این مکان" هیچ اهمیتی نمیتواند داشته باشد جز وقوع یک حادثه، که اصل و منشأ این اصل در ذهن هنرمندانهی یک صاحب اثر صورتپذیر میگردد.
تفکر هنرمندانه اگر در ابتداییترین صورتهای آن نگریسته شود، چنین مهری را بر خود ندارد و چیزی است مثل همان که باید باشد و مانند چشمهها هستند که آئینهی زمینند و همانند آن است که عصمت خود را به آئینه نمیفروشند، زیرا در این شیوهی فکری و اندیشهای، دادههای ادارکی و شهودی را آزادانه بهدست نیاوردهاند، تا آنها را با همدیگر مقایسه کنند و مرتبطشان دانند، بلکه مُسخَر و اسیرِ ادراکهای شهودی و ناگهانیِ خویش میگردند و تفکر اسطورهای در مقامِ همان تجربهی معنایی قرار میگیرد و در این جا، حال محسوس، چنان بزرگ است که هرچیز دیگری را در برابر آن ناچیز میدانیم.
برای شخصی که دریافتهای او تحت افسونهای تلقی شده از یک جهانبینی غیرمذهبی است، اسطورهها حقیقتی هستند که تو گویی سراسر جهان را در برابر این حال محسوس میداند و میباید سراسر، همان محتوایی را داشته باشد که بیمیانجی، باشد. حال، هرچه میخواهد باشد. ولی، علاقهی دینی یک هنرمند او را موظف میکند که چگونه باید باشد، چندان که آگاهیاش او را پر میسازد که چه باشد و جزء این چه میتواند باشد؟
آزادمنشی و عدم رعایت قوائد تحمیل ذهنیت به دیگران، هنرمند را در مواضع خود استوار و پایدار میگرداند، هنگامیکه یک تجربه به حریم و فضای ذهنی یک استاد یا پیش کسوت راه مییابد طرح و تجربیاتی که از رنگهای خالص برای طراحی از روی مدل اندوخته است نباید عیناً به حریم شاگرد و هنرآموز انتقال یابد، بلکه مشاهده و دید عمیق و ناقدانهای است که چگونگی کارکرد و اندیشمندانهی هنرمند را بازمیشناساند.
ملاقاتهایی که با اساتید و پیران سرزمین تصورات رنگین در ساختار شخصیتهای هنری مؤثر میافتد باید همانگونه باشد که بر هنرمندانی چون سزان، ونگوگ و سورا مؤثر افتاد. و هر استاد میتواند به عنوان رهبری متشخص و صاحبنظر در مقولهی هنر کولهباری از داشتهها و نصایحش را بهگونهای انتقال بخشد که نه کامها به ناکامی انجامد و تنها بر هنرمندان مذکور پند و نصایحش را ارزانی دارد. بلکه پشتوانهای برای هنرمندان جوان محسوب گردد و چگونه مورد مطالعه قرار دادن و راه شیوههای مجدد یافتن را میتوان در سالهای تجربهآموزی و همچنان کنکاشی در معنای رنگهای خالص و طرحهای ترکیبی و فضاهای درونی طبیعت و مناظر را بهگونهای ساده و قابل بحث دانست بهعنوان شخصیتی بیتفاوت که در پشت فردی جستجوگر است و هنرجو را مییابد که رهنمون بایدتا در هر کجای جهان که یادی از صداقتی یافت، سوداسر عالمِ حقیقت گردد و شیوه و راهش را برطریق و سبیل حقیقت پی ریزد و این چنین است که هم اندیشان حقیقت و جویای هر کار و خلق هر اثر، حقیقتی را میآغازند و روزها و روزها بازیافتن و پیوستن به وسعت و زمینه طبیعت از لحاظ ضرورت هنر خیزشی را میپذیرند و بحران هنر معاصر در زمینهی رنگ و طرح، هرچه بنیادیتر و عمیقتر میگردد تا تأثیری مستقیم در ورند رو به تعالی آثار هنری داشته باشد و ابعاد تازهاش را بههرگونهای که میتواند نمایان سازد. هنرمند معاصر میتواند با جدیت به مطالعه وسیع وضع دگرگونی اجتماعش، روند تحول فرهنگی و تأثیر نظام و حاکمیتهای جهان را در پرتوهای جهانبینیاش بررسی نماید و با جدیت به طرح مباحث جهان دست زند، هرچند که هنر در معنای وسیع و جهانی خود زبانی است گویا، اما هیچگاه به مثابه اعلامیهای نخواهد بود که پیوسته دارای چند ماده واحده باشد و یا قطعنامهای نیست که به تبع از آن مینهد و بطور قاطعانه نفی میکند و این سبب میگردد تا به گنجینهای که آثاری از امواج انسانی است دست یابد و این میّسر نیست مگر به همت هنرمندی خلاق و توانا که در جداسازی هر چهره از فلسفهای خاص خود سخن میگوید و در اینجا بههمین مقدار اکتفا میکند تا به جداسازی چهرههای بشری از چهرههای تابناک مشخصاتی، چون پیامبران و امامان و بزرگواران نیز دوری میجوید و اما در کشیدن چهرههایی که تقدسی تاریخی دارند با گوارش هالهای از نور ذکر و صفا میبخشد و به هیچ وجه در ارائه فرم از عمق نهایی و نورپردازی توسط سایهها و نیمسایهها بهره نمیگیرد. و خطای دید را نیز نادیده میانگارد.
هـ ـ و ـ جنسن، مؤلف کتاب تاریخ هنر دربارهی معراج پیامبر و موضوعیت شکلپذیری آن در قالب تصویر چنین شرح داده است: از ابتدای قرن هشتم هجری قمری به بعد مصور ساختن نسخ خطی نخست با صحنههای تاریخی و عمومی و سپس با صحنههایی از زندگی حضرت محمد "ص" در ایران متداول گردید؛ از آنجاییکه تا قبل از این چنین صحنههایی در هنر مسلمانان ساخته نشده و زمینهی کار برای هنرمندان مینیاتوریست آماده نشده بود، هنرمندان برای الهام گرفتن از منبع چگونگی در کار ناچار به منابع هنر مسیحی و بودایی توسل جستند، و نتیجه آنکه اختلاطی عمیق و عجیب از عناصر و تشکیل هنر بودایی و مسیحیت در هنر مسلمانان راه مییابد که گاه عناصر به شکل وضوح ناپیوند خورده و متلاشی شده هستند و گاه و فقط در پارهای از آثار کمیاب و بسیار نادر که نقاشان دینی آگاه و تجربه اندوختهای توانستند حقیقتی که ذهن و وجدان انسان معاصر و آینده را به واقعیتی رهنمون میگرداند برای دفاع از آن بایستد و بخواهد که بفهمد و چنین اثری فقط میتواند در معادلات ذهنی جهان از پیامی رسا و گویا بهرهمند گردد و این رسالت هنر معاصر اسلام است که با بکارگیری اجزاء و آرمانهای یک اثر بتواند رابطهای منطقی بین ذهن و تفکر خود با مخاطبی که در اقصای جهان است برقرار نماید و یقیناً چنین آثاری نیز بدون تردید از تحول و دگرگونی مخاطب بینصیب نخواهد ماند.
در همهی این جمله از آثار هنری، یک مفهوم نهایی نهفته است و آن، همان نفی سایه و تیرهگی است و اگر هم دفاع از سایهای باشد، در لفافهای، رد همان سایه خواهد بود و حتی همان سایه بسیار کمرنگ است که برخی را در شدت یک ستایش نور شدید که حدوداً نزدیک همان سایه است میتوان دید و اما همواره فضای خارج از آن سایه مزین به گلهای سرخ و زرد و سپیدی است که بر تن سبز یک رویشی همینگونه موج میزند و یقیناً سویی دیگر، خالقی است که بر پیکر رنگی اندیشهای موج گونه درنوسانی تند حرکت دارد که پرفروغترین لحظهی فعالیت خویش را کسب مینماید و پس از آن با آرایشی دیگر به کاری تازه میپردازد.
اما هنرمندی که پایه و اساس کار خود را در جهت، مخالفت با قوائد جاری در ساختن یک اثری که بدور از ذهنیتهای تو و من باشد، استوار میگردد و در طول تاریخ از شخصیتپردازی و چهرهنگاری نیز دوری میجوید و شبیهسازی را که در آن، خود حرکتی است. محدود، در کنار علم بررسی و تصویر کردهاند که میتوان این عدم تشابه را در آثار دورههای تاریخی هر ملل جستجو کرد.
در قرآن کریم آمده است که: "پاکی از آن خداوندی است که بنده خویش را شبانگاهی، سیر داد از مسجدالحرام در مکه تا مسجدالقصی، مسجدی که گرداگرد آن را برکت دادیم تا به او، آیات و نشانههای خویش را نشان دهیم"، (سورهی اسرا)، هنرمندان و شاعران مسلمان بعدها شرح و تفصیل زیادی بر اساس روایات به این خلاصه افزودهاند:
معراج از مسجدالقصی در بیتالمقدس آغاز شد، آنهم به راهنمایی جبرئیل ملک مقرب، حضرت محمد "ص" بر هفت فلک صعود کرد و در آنجا انبیای پیشقدم خویش از جمله آدم و ابراهیم و موسی و عیسی را دید تا به پیشگاه الهی رسید، چنانکه معروف است، پیغمبر اسلام با اسبی به نام "بُراق" به آسمان پرواز کرد که سفید و کوچکتر از مادیان و بزرگتر از "الاغ" بود و چهرهای شبیه آدمیان داشت که برخی از هنرمندان آن را با دو بال تصویر کردهاند. در نقاشی مسلمانان بالها بهصورت حلقهای به دور گردن براق تصویر شده است.
دراینباره چنین به نظر میرسد که اگر نویسنده یا هنرمند در این دوره از آثار از حیث موضوع و خلاقیت تحت تأثیر ترکیببندیهای بیانی هنر اروپائیان واقع شدهاند. اما هیچگاه در نوع ارائه فرم که خاص هنر مسلمانان بوده است تحت نفوذ هنرهای بیگانه قرار نگرفتهاند. البته، تأثیرات نورپردازی و چند وجهی قرار دادن موضوع را به وضوح شاهد هستیم، البته در مقام ذکر نمونه میتوان از معراجنامه و خاورنامه از ردیف برجستهترین آثاری نام برد که در زمینهی حفظ موضوع با رعایت قوانین و پایههای فلسفی در هنر بهوجود آمدهاند و در تاریخ هنر مسلمانان به نظایر آنها کمتر برمیخوریم. در این آثار نه تنها فرم، بلکه محتوا نیز در یک چهارچوب هماهنگ و منسجم قرار گرفته است.
عموماً هنرمندان مسلمان که در دورههای پیشین زیستهاند و بهخصوص اکثر هنرمندان معاصر باتوجه به اینکه مفاهیم بیان فلسفی ـ هنری و اندیشهای هنر مسلمین را شناخته و بازیافتهاند. خاستگاه هنر مسلمانان را با آگاهی کامل و روش ترسیمی صورهای مختلفه را نیز سینهبهسینه از نسلی به نسل دیگر انتقال دادهاند و در ترسیم آثار هنرمندانهای که پشتوانهی مذهب و اندیشهی الهی داشته است تلاشی مستمر و صورتپذیر واقع شده است. در اینجا جا دارد اشاره نمائیم که با تمام دقتنظری که در بیان اسلوب و شیوههای این طراحیها صورت گرفته است در تشریح اجزاء آن چنانکه باید دقتی صرف نگردیده تا با اصل آن حرکات موشکافانه آشنایی پیوند خورد.
همانطور که اشاره رفت عناصر پایین حرکات ذهن و سیال ذهن، عناصر تشکیلدهندهی خاکستریها، سایهها و نیمسایهها، قلمپردازیها، قلمگیریهای دو جانبه، عنصرهای خم و ساقه، خطوط کناره و نازکاری نماها، همه توجهاتی هستند که در شیوهی شکلدهی آثار حقیقی میتوانند مفید و مؤثر باشند. لذا جای بحث فراوان دارد تا با کمی امکانات و منابع تحقیقی هنرمندان جستجوگر در رفع فقدانهای عدم دسترسی به دنیای پنهانی با شیوههای گوناگون و در رفع کمبودهای تکنیکی بکوشند تا ناممکنها را با تحقق بخشیدن به مرزهای شناخت، به ممکن نزدیک دارند و هرچه بیشتر در رساندن مخاطب به مفاهیم جدید و تحلیلهایی عمیق، دقیق و نوین، دنیای معنایی و پیرامونِ "هنرِ معاصر اسلام" را بشکافند.
سهراب هادی