سرویس استانهای هنرآنلاین: آنچه مسلم است توسعه فرهنگی در هر جامعه منجر به خودباوری و به تبع آن در شکلگیری و هویت فرهنگی هر جامعه نقشی اساسی دارد؛ بر این اساس توسعه فرهنگی باید بتواند از طریق برنامهریزی درست فرهنگی و اجتماعی به نیازهای مادی و معنوی افراد جامعه خود پاسخ دهد. در همین راستا در رابطه با بررسی وضعیت چگونگی توسعه فرهنگی در کردستان با دکتر قطبالدین صادقی هنرمند برجسته و به نام کرد به گفتوگو نشستیم؛ آنچه در ادامه میخوانید حاصل گفتوگوی ما با این کارگردان، بازیگر و نویسنده نام آشنای کرد است.
آقای صادقی درابتدا خواهش میکنم کمی راجع به ظرفیتهای فرهنگی کردستان و مناطق کردنشین ایران از بعد از انقلاب تاکنون صحبت کنید و بفرمایید توجه دولتها به این ظرفیتهای فرهنگی چگونه بوده است؟
بر اساس تجربیات تاریخی طبیعتا یک خودشکوفایی فرهنگی هنری که خواست هر انقلابی است در همه جای جهان در لحظه به وجود میآید و این خودشکوفایی فرهنگی برآمده از اراده مردم، خوش بینی نسبت به آینده و ارزشهای مثبتی است که در آن خیزش سیاسی دیدند و باعث میشود تا آنها را به فضای اجتماعی وارد کند و به اصطلاح از خانهها بیرون بکشاند و در فضاهای فرهنگی نظیر کنسرتها، تئاترها، در نمایش فیلمها و.... به هم پیوند دهد؛ همانگونه که اشاره کردم این خودشکوفایی فرهنگی در همه انقلابها دیده شده منتها شرایطی به وجود آمد، ناکوکیهایی بین کردستان و دولت مرکزی ایجاد شد که به چند سال جنگ و ناآرامی انجامید و هر دو سو یعنی هم مردم و هم حاکمیت و دولت از این جنگ و درگیری متضرر شدند و بعد از آن هم به تدریج فرهنگ آرام آرام شروع به حرکت کرد و بخشی از آن البته در اختیار دولت مردان بود در جهت منویات و نشان دادن نظر آنها اما بخشی از آن هم مربوط به خود مردم است به این معنی که ربطی به نوع جریان سیاسی حاکم ندارد بلکه آن چیزی است که در ناخودآگاه فرهنگ قومی آنها و جزء تعریفی است که از جهان دارند، به عنوان مثال رقص کردی هیچ ربطی به هیچ نظام سیاسی و
دوره تاریخی ندارد بلکه آن چیزی است که در ناخودآگاه فرهنگی و قومی آنها است که به تدریج ریشه دوانده و خودجوش است. بنابراین دست دولت برای کارهایی که میخواست برای خود انجام دهد باز اما در مقابل دست مردم کمی بسته بود. من به یاد دارم زمانی که در دهه هفتاد قصد داشتم یک گروه رقص کردی را به بلاروس ببرم، هیچ نهاد دولتی نه تنها حاضر نشد ریالی به ما کمک مالی کند بلکه حتی نامههایی را علیه ما به مراکز هنری در تهران و وزارت ارشاد نوشتند و انواع تهمتها را به گروه ما زدند و در نهایت هفت شبانه روز طول کشید تا گروه 35 نفره ما با هزینه شخصی با اتوبوس خود را به بلاروس و لهستان رساند و همین حرکت البته مقدمهای شد تا رقص کردی (هه لپه رکی) را در تمام شهرهای کردستان زنده کند. اگرچه در دوران اصلاحات، با کمک دولت گروههای هنری اینچنینی را به چندین سفر نظیر اندونزی، اسپانیا و مالزی بردند و بعد از اینکه ما متحمل رنجهای فراوان شدیم و ثابت کردیم اقدام ما جز یک اقدام فرهنگی چیز دیگری نیست آنها هم توانستند در راستای اهداف خود از این ظرفیتهای فرهنگی و هنری استفاده کنند اما به طور کلی منظورم این است که یک دسته از این پیشرفتها مربوط به
دولت میشود و هرطور که بخواهد به طور سلیقهای در راستای حمایت از هنر و فرهنگ هزینه میکند ولی نسبت به آنچه مربوط به فرهنگ دیرین و هزاران ساله مردم است غفلت کرده است.
به طور کلی می خواهم بدانم با تمام فراز و نشیبها و نیز گرفتاریهای مربوط به دوران جنگ که به آن اشاره کردید، مردم کرد چه اندازه موفق شدهاند تا در حفظ و شکوفایی ظرفیتهای فرهنگی خود قدمی بردارند؟
در مورد وسعت فرهنگی که به ویژه بعد از پایان جنگ و در دهه 70 ایجاد شد میتوانم بگویم به هر حال یک آرامش نسبی به وجود آمد که توانست زمینهساز رشد و ترقی هنر و فرهنگ در کردستان باشد. انجمنهای نمایش راه افتاد، جشنوارههای تئاتر کردی، جشنواره تئاتر یادمان حلبچه، جشنواره تئاتر خیابانی و انواع گروههای کنسرت و موسیقی تشکیل شد، نمایشگاههای نقاشی متعدد برپا شد و مجسمههای زیادی توسط هنرمندانی همچون آقای ضیا الدینی و دوستانشان در شهرهای مختلف کردستان نصب شد، نقاشان زیادی تربیت شدند و جوانان بسیاری در تئاتر توانستند عرصه را باز ببینند تا رشد و شکوفایی خود را نشان دهند، به طور خلاصه در همه عرصهها نظیر موسیقی، تئاتر و هنرهای تجسمی این اتفاق افتاد به این معنی که علاوه بر تداوم فرهنگ دیرین و هزاران ساله آنچه مربوط به هنر روز است توسط نهادهایی مانند مجتمعهای فرهنگی و هنری یا بر پایه جشنواره های مختلف صورت گرفت. حرکتی در همه شهرهای کردنشین از ایلام گرفته تا حتی ماکو آغاز شد، این باعث شده تا فرهنگ روز هم جدی گرفته شود و با توجه به آن خصلت تاریخی نهفته در ناخودآگاه فرهنگی و آن اشتیاقی که مردم برای حضور در عرصههای اجتماعی دارند هنر چه در عرصه هنر هفتگانه و چه در عرصه هنرهای مردمی دوباره به راه افتاد؛ منتها با مشکلات و محدودیتهای مالی فراوانی هم مواجه هستند؛ به طوری که برخی از جشنوارهها همچون جشنواره کردی تئاتر سقز به دلیل نبود امکانات مالی چندین سال برگزار نشد.
در کنار پیشرفتهای خود جوشی که در زمینه فرهنگ و هنر در مناطق کردنشین ایران اتفاق افتاده، نقش دولتها به چه میزان بوده و چقدر توانستند از این ظرفیتها در جهت رشد و بالندگی بیشتر بهره بگیرند؟
اگر بگویم هیچ کمکی نکردن دروغ گفتهام، البته که دولت کمکهایی کرده اما بسیار ناچیز بوده و فرهنگ و هنر در مناطق کردنشین هیچگاه به قدری که شایسته و کافی باشد مورد حمایت قرار نگرفته است. شهرهای کردنشین ایران استعدادهای فراوانی را در زمینههای مختلف فرهنگی و هنری در خود جای داده اما متاسفانه این استعدادها به دلیل محدودیتهای مالی و عدم حمایت کافی مجالی برای عرض اندام پیدا نمیکنند. آنچه که لازم است به لحاظ امکانات مالی در اختیار هنرمندان و فرهیختگان کرد قرار بگیرد بسیار ناچیز است. باید بالاخره به این مطالبات به طور جدی نگریست و باید این را هم در نظر داشت که انکار مشکل راه درمان مشکل نیست. به قول نیچه؛ "بزرگترین حقایق هم اگر کتمان شوند زهرآگین میشوند"، بنابراین ما نباید اجازه دهیم حقایق زهرآگین شوند چرا که در غیر این صورت به شیوههای خشونت آمیز منجر خواهد شد، اگر راه بیان فرهنگی و هنری بسته شود به ناچار این بیان راه فیزیکی بسیار خطرناکتری را طی خواهد کرد و دولت باید به این مسائل توجه کند.
مستحضرید که یکی از شاخصههای اصلی فرهنگهای قومی ایران زبان مادری آنها است و هیچ زبانی حتی زبان فارسی به عنوان زبان رسمی کشور نمیتواند نقش زبان مادری را در تفهیم و تعالی اندیشه و احساس برای مردم یک قوم ایفا کند و آنها را در تداوم خصایل فرهنگی کمک کند و میراث ادبی نیاکان آنها را نسل به نسل انتقال دهد، وضعیت زبان کردی به عنوان مهمترین مولفه بازتاب دهنده اندیشه و فرهنگ مردم کرد را از بعد از انقلاب تاکنون چگونه ارزیابی میکنید؟
زبان به ناخودآگاه قومی و تاریخی یک ملت یا قوم متصل است و تمام ارزشهای تاریخی و اسطورهای، عواطف و احساسات قوم کرد نیز در لایه لایه زبان آنها و به تبع آن در شعرها و قصهها و میراث ادبی و تاریخی ما نهفته است، اگر زبان را از یک ملت بگیرند، حافظه تاریخی آن ملت و یا قوم نابود خواهد شد. خوشبختانه وضعیت زبان درحال حاضر روبه بهبودی است چراکه مردم کرد یک بار دیگر بیآنکه آموزش رسمی در خصوص زبان کردی وجود داشته باشد به صورت خودجوش به یادگیری زبان کردی و شعر گفتن و قصه نوشتن به زبان کردی روی آوردند. آموختن زبان مادری مطالبه به حقی است که طبق اصل 15 قانون اساسی باید محترم شمرده شود. اگر چه در چند سال اخیر مجوز تدریس زبان کردی در دانشگاه کردستان صادر شده و درسی با عنوان ادبیات کردی در این دانشگاه ارائه میشود اما متاسفم که بگویم دولت بسیار از مردم مناطق کردنشین عقب بوده چراکه به عنوان مثال تنها در کوچه و خیابانهای شهر سنندج دهها موسسه و آمزشگاه زبان کردی برای آموزش این زبان بسیج شدهاند و الان بچههای ما حتی از کردهای عراق بهتر شعر و داستان به زبان کردی مینویسند. دولت باید این عقب ماندگی را جبران کند، دولتی که میخواهد مقتدر باشد و بر قلبها حکومت کند نباید از مردم عقب باشد. اما امیدوارم همین اقدام دولت مقدمهای باشد برای یک مدارای فرهنگی سازنده تا انسانها بتوانند در جوار یکدیگر احساس امنیت و آرامش بکنند، دوستی بر برابری استوار است؛ این نکتهای است که نباید هرگز فراموش شود. در مناطق کردنشین برابری فرهنگی حرف اول را در این دوستی میزند.
چقدر به رشد و توسعه مراکز فرهنگی هنری نظیر رشد سالنهای سینما و فرهنگسراها در مناطق کردنشین توجه شده؟
در اغلب شهرهای کردنشین البته مجتمعهای فرهنگی ایجاد شده اما کافی نیست. نمیتوان مثلا در شهرستان سقز جشنواره تئاتر برگزار کرد و از چندین کشور هم در این جشنواره میزبانی کنید زیرا تنها یک سالن تئاتر دارد، درحال حاضر استاندار وقت در سنندج با دسترنج دستفروشان مرزی 12 هزار متر فضای فرهنگی ایجاد کرده که تنها یک سالن تئاتر دارد و مدیرکل جدید محترمانه این سالن را به مردم اجاره میدهد، آیا میتوان نام این حرکت را رشد فرهنگی گذاشت؟!
چه اندازه به چهرههای فرهنگی استان کردستان و چهرههای ملی بها داده میشود؟
به تازگی در حرکتهای خودجوش گروههایی ایجاد شدهاند نظیر انجمن دفاع از مفاخر ملی که هر بار به دیدن یکی از هنرمندان گمنام کرد میروند و به شیوههای مختلف از آنها قدردانی میکنند، من خود این شانس را داشتم تا در چند مورد این گروه را همراهی کنم. هرزگاهی هم دانشگاه کردستان در سال برای تعدادی از هنرمندان مراسم بزرگداشتی برگزار میکنند که قابل تقدیر است، این نشان میدهد که دانشگاه جایگاهی برای اشاعه ارزشهای مثبت فرهنگ مردمی هم هست و به این ترتیب خود را با جامعه پیوند میدهد و به صورت جزیرهای اداره نمیشود.
در آخر خواهش میکنم کمی هم درباره ویژگیهای فرهنگی استان کردستان که میتواند به صورت بینالمللی و جهانی معرفی شود برایمان توضیح بدهید.
آنچه که در فرهنگ مردم کرد وجود دارد مبتنی بر جهان بینی، جغرافیا و تاریخ آنها است و همه اینها در لباس و پوشش، معماری، موسیقی و آیینهای کهن هزاران ساله تجلی پیدا میکند که بسیاری از اینها هنوز پابرجا و زنده و دارای تعریف درست هستند. همین مسئله زیربنایی شده تا فرهنگ و هنر کردستان خود را به هنرها، بیانها، مطالبات و مسائل جدیدی که مبتلابه جامعه است پیوند دهد. به همین دلیل فرهنگ کرد تنها در آن چهارچوب تاریخی اسطورهای محدود و محبوس نمانده بلکه توانسته به بهترین شکل ممکن جهش تازهای در انواع هنرها همچون هنرهای تجسمی، موسیقی، فیلم و تئاتر داشته باشد و اکنون میبینید که نسل جدید در عرصههای مجسمهسازی، نقاشی، موسیقی، قصهنویسی، شعر و... به بهترین شکل ممکن به میدان آمده و مسائل روز و واقعی خود را به شکل و بیان تازهای مطرح میکنند؛ مردم کرد هم دارای یک ریشه هزاران ساله باستانی هستند و هم دارای ابداعات و سخنان تازهای که نشان دهنده تفکر و شرایط جدید اجتماعی، اقتصادی و سیاسی آنها است. هنر آنها در عین حال بسیار اصیل و ریشهدار و بسیار اجتماعی است. خوشبختانه هنر در کردستان هنوز به سمت تجرید و تزئین که تبدیل به یک
کالای تزئین دهنده اتاقهای سرمایهداران بشود، نرفته بلکه مستقیم با مردم در ارتباط است و هویت اجتماعی و تاریخی خود را توامان مطرح میکند و کمک میکند تا در کنار زیبا کردن زندگی اندکی زندگی و جامعه را نیز بهتر بفهمند.
سهیلا سالاروند