سرویس تجسمی هنرآنلاین: "فراموشان کودتا" یا "چند گزارش تاریخی" پروژهای از صالح تسبیحی است که روز جمعه 29 مردادماه با مشارکت 10 هنرمند؛ بهروز بقایی، بهرنگ بقایی، محمد زارعی، هامد جابرها، سپیده مهرگان، علی حسینی، ایثار ابومحبوب، سعید تسبیحی، رامین سیار دشتی و پویا شهرابی در گالری پروژههای آران برگزار شد.
در این نمایشگاه که یازده گزارش یا بازخوانی از واقعه 28 مرداد صورت میگرفت، چهار چیدمان وجود داشت که در قالب یک کلیت و به صورت مجزا در گالری آران به نمایش در آمدند. برگزارکنندگان این نمایشگاه معتقدند قصد روایت تاریخ دارند و چون روایت کلمه محور است سعی بر آن بوده که در این نمایشگاه برای مخاطبان قصههای گوناگونی روایت شود که بیشتر گزارشهای این نمایشگاه وابسته به نوشته بود.
روایتهایی که واکاوی داغ تاریخی است. واقعهای با بدنه وسیع، که از هسته مرکزی خود شروع میشود و در طیفهای مختلف، تحلیل میرود. ادامه حضورِ این رویداد تاریخی در حافظه جمعی ما زنده و ملموس است و در این نمایشگاه در قالب چیدمانها و گزارشهایی حیات گرفته است. گزارشهایی بر گرفته از منابع متعدد و حواشی و احساسات و حرفهای زنده.
روزنههای جدید در فهم کودتا
در ورودی نمایشگاه ویدئویی از کارمندان انگلیسی و آمریکایی ساکن آبادان در روزگار قبل از ملی شدن صنعت نفت و از طرفی مشقت و سختیهای کارگران پالایشگاه این شهر در یک روند و زمان مشخص تکرار میشد. در مقابل این تصویرها که بر روی پردهای منعکس میشوند، تعدادی پیت نفت با علائم تجاری انگلیسی و در شکل و شمایلی پر رنگ و لعاب همراه با دو رنگ آبی و قرمز روی میزی چیده شده است. بر روی پیتهای قرمز رنگ، ردی از تصاویر شخصیتهای سلطنتی و پادشاهان به جامانده و در مقابل روی پیتهای آبی رنگ تصویری از سختیهای کارگران به چشم میخورد که در حقیقت با کنار هم قرار گرفتن این مواد و اشیا در کنار ویدئو فضایی خلق میشود که ماهیت این نمایشگاه را در همان بدو ورود به نوعی برای بیننده بر ملا میکند.
این اثر که سپیده مهرگان عنوان "کنسرسیوم و استخراجات تاریخ نفت" روی آن نهاده است به ایجاد دیگاهی گستردهتر در فهم کودتای بیست و هشت مرداد و نقش مهاجرتهای موقتی کارگزاران اجنبی شرکتهای نفتی انگلیسی و اثرات زندگی مدرن و خوشگذارانیهای آنها بر مردم آبادان میانجامد. اتفاقی که در ملی شدن صنعت نقت و بعدتر در کودتای بیست و هشت مرداد بیتاثیر نیست.
ورورد به زوایای فراموش شده با تصویرهای مخدوش آدمهای معمولی
با ورود به بخش دیگری از نمایشگاه و در برخورد با چیدمان محمد زارعی ذهن مخاطب به سمت خلق فضایی میرود که در آن علیرغم تفسیرها و تاویلهای دخیل در فهم اثر، سویه دیگری از درک زیبایی شناختی پدیده واقعی کودتا با عنوان خروج از نقاط تمرکز معمول واقعه و ورود به زوایای فراموش شده کودتای 28 مرداد قوت میگیرد.
در ورودی پوتینهای چیده شده بر روی راه پله و در ادامه، ردی که این پوتینها بر روی زمین به جا گذاشتهاند به تصاویری نه چندان واضح از صحنههای کودتا ختم میشود که در هر کدام با خط قرمز، دایرهای دور صورت فردی در حاشیه کشیده شده است. تصویر آن فرد در حاشیه، خود در یک قاب مجزا و در وضعیتی مخدوشتر اما پررنگ شده، توسط نخی از سقف گالری آویزان است که در ادامه همه این تصاویر به ویدئو آرتی ختم میشود که بیابان عظیمی را به تصویر میکشد که در آن گلهای فیل در حال هجوم آوردن به مکانی نامعلوم هستند.
زارعی با استفاده از فضا و با چیدمان این اشیا ضمن ایجاد دیدگاهی گستردهتر در نگرش هنری خود و درک هنری مخاطب، به جاماندن رد کودتا بر حافظه جمعی ما و زنده بودن آن را از طریق این به هم پیوستگی معنا یافته نمایان میکند. چکمههایی که رد خود را در جای جای گالری به جا گذاشتهاند به نوعی به استمرار حاکمیت قانون چکمه و نفس کشیدن روح کلی کودتا در لایههای زیرین ایران حرف میزند.
کودتا با رنگ و بوی نمایش گری / باز نمایی
در بخش دیگر این نمایشگاه پویا شهرابی در ویدئویی با استفاده از دیالتکتیک تکثیر شونده مونتاژ، انسانهایی را کنار یکدیگر مینشاند که از سرهمبندی تصاویر مخدوش و فقیری که از آرشیوها به دست آمده، خلق شده است. در این تصاویر انسانها قابل شناسایی نیستند. این تصاویر در واقع بر تاریخ معاصر ایران و انسانهای بینام ، محذوف و مطرود تمرکز کرده است.
این اتفاق در عمل بر ملاکننده ذات نمایشگر/ بازنمای کودتا است که به شکلی نهفتهتر در دیگر آثار این نمایشگاه نیز وجود دارد. تصاویر مونتاژ شده در ویدئویی با عنوان "مالتیتود کودتا" را به شبیخون نمایشدهندگان که در صحنهای وسیع مردم را در برابر مردم و حکومت و بالعکس قرار میدهد، معنا میکند. در حقیقت امر، استمرار این تصاویر بیانگر بازتولید و بازنمایی حقیقت در دل کودتا است. مفهومی که از ابتدای تاریخ به نوعی بیش از هر چیز دیگری در نقد و زیبایی شناسی میدان بحث و جدل را به خود اختصاص داده و البته بیشترین قرابت را با کودتاهای متاخر دارد.
علیرضا بخشی استوار