سرویس تئاتر هنرآنلاین: بعضی روزها متفاوت شروع میشوند؛ امروز برای من اینگونه است. صبح برای تهیه گزارش تمرین نمایشی میروم که با تمام مطالبی که تاکنون در مورد تئاتر نوشتم تفاوت خواهد داشت. نمایشی که تعدادی از بازیگران آن چند کودکاند اما نه از جنس بچههایی که همیشه در اطرافمان میبینیم!
فکر میکنم همه ما به عنوان شهروندان شهری که در آن زندگی میکنیم با یک صحنه به خوبی آشنائیم و شاید در طول روز آنقدر با آن روبهرو شدهایم که دیگر واکنشی هم نسبت به آن نشان نمیدهیم و برایمان از فرط تکرار بیمعنا شده است؛ چراکه خیابانهای شهرمان پر است از کودکانی که در سر چهارراهها یا در خیابانها و پشت چراغ قرمزهایش و یا واگنهای متروی دست فروشی و یا تکدیگری میکنند.
شاید تنها گاهی با دیدن کودکانی که از فرط خستگی و بیماری کنار خیابانها به خواب رفتهاند، نگاه دلسوزانهای به آنها انداخته و گاهی هم از سر ترحم اسکناسی را به آنها هدیه کرده باشیم. اما کمتر به این موضوع فکر کردیم که هر کدام ما با توجه به موقعیتی که داریم، چه کمکی میتوانیم برای این کودکان انجام دهیم؟
شنیدهام که این روزها و در همهمه و شتاب روزهای پایانی و برگزاری جشنواره نمایش عروسکی تهران - مبارک، گروه تئاتر "نیست" در پلاتو شماره دو مجموعه تئاترشهر در حال تمرین نمایشی با تعدادی از کودکان کار است؛ برای دیدن تمرین این نمایش کنجکاوم. نمیدانم آیا این کودکانی که پیش از این تجربیات تلخی را پشت سر گذاشتهاند و تنها بازیگر و قهرمان نقاط تاریک زندگی در خیابانهای شهر بودهاند توانایی ایفای نقش بر صحنه تئاتر را دارند؟ آیا تئاتر میتواند نقطه روشنی برای دنیای مبهم کودکانهشان باشد؟
به پلاتو شماره دو میرسم و وارد میشوم. در تاریکی صحنه نقطه نور دایرهای وجود دارد که دختر و کودکی در میان آن نشستهاند. از همان آغاز کار توجهم جلب میشود مخصوصا به کودکی که بعدا میفهمم نام او عرفان و بازیگر نقش اصلی نمایش است. پسر ریزنقشی که میگوید 14 سال دارد و بدون شک اگر کسی نداند که او تاکنون تحت چه شرایطی بوده و هیچگاه والدینش او را به کلاس آموزش بازیگری نفرستادهاند، قطعا خواهد گفت که او ذاتا بازیگر است.
دقایقی از نمایش میگذرد و من همچنان در مقابل در ورودی ایستادهام و به اجرای او نگاه میکنم. با روشن شدن و آمدن نور صحنه سایر عوامل گروه را میبینم که هر کدام در جایی از صحنه نشستهاند. چهار کودک، دو مربی و عوامل اجرایی. با رسیدن زمان استراحت و مشغول شدن بچهها به بازی دقایقی با مجید رحمتی کارگردان نمایش به گفت و گو مینشینم.
نسل جدید فکر تازه میخواهد
نمایش "آنکه گفت آری، آنکه گفت نه" را با تعدادی از کودکان کار در پلاتو تئاتر به صحنه میبرید. این سالن تبلیغات و بلیتفروشی ندارد؛ بنابراین انجام این کار بدون هیچ پشتوانهای و مسائلی که پیش روی آن قرار خواهد داشت نیازمند انگیزه بالایی است. این انگیزه برای شما از کجا ریشه میگیرد؟
مجیدرحمتی: از سال گذشته که با بچههای مرکز یاسر آشنا شدم تا الان که حضور و کارم با آنها منتهی به اجرای نمایشی در مجموعه تئاترشهر شد؛ اتفاقات دلی برایم افتاد. شرایط حاکم بر زندگی آنها را دیدم، کسی را متهم نمیکنم، سازمان بهزیستی هم بیتقصیر است. حرفهایم تنها نقدی بر جامعه است. در این سازمان زمان کافی برای مقولهای مانند تئاتر ندارند چراکه معظلات و مشکلات بسیاری پیش رویشان است که دیگر توقعی از آنها نمیرود.
سه ماه طول کشید تا توانستم مجوز یکی از چهار کودکی که در این نمایش با ما همراه هستند را بگیرم. الان شرایط ویژهای به وجود آمده و یکی از آنها باید به قرنطینهای در کرج منتقل شود و بنابراین مجبور شدم دوباره پروسه نامهنگاری را انجام دهم. لازم است از آقای غفاری مدیریت اجتماعی استان تهران، خانم حسینی معاون مدیریت اجتماعی استان تهران، خانم یزداننشان پذیرش و آقای مکرم که مسئول خانه شهدای اندرزگو است تشکر کنم که باعث شدند تا دوباره عرفان با ما همراه شود. او قرار است 50 روز به جای دیگری در کرج منتقل شود. انتقال او مسائلی را به همراه دارد چون مربیان آنها باید همراهشان باشند.
چرا این کار را انجام دادید؟
مجیدرحمتی: سختیهای این کار زیاد است اما نتیجه آن رضایتبخش است. در اتودهایی که میزنیم لحظاتی بر اساس خلاقیت بچهها شکل میگیرد که ناب است و تمام خستگیهایمان را از بین میبرد. روز اولی که با آنها برخورد کردم داستان نمایشنامه را نیمه کاره برایشان گفتم و آنها قصه را تمام کردند. پایانی که آنها برای داستان عنوان کردند همان چیزی است که برشت در نمایشنامهاش نوشته است. سال گذشته با این بچهها در مراسم عید غدیر آشنا شدم و دیدم آنها تشنه نمایشاند با اتود بداهه معمولی که در دانشگاه یادگرفته بودم که ریشه تئاتر آئین است آنها را دور هم جمع کردم و دیدم خودشان را بروز میدهند؛ این باعث شد این کار را شروع کنم.
چگونه با آنها تمرینات را آغاز کردید؟
مجید رحمتی: سعی کردیم خیلی روی متن مانور ندهیم و بچهها را به سطحی از آمادگی بدنی، بیانی، احساسی و...برسانیم. ابزارهایی که بازیگر به آنها نیاز دارد. به شکل کارگاهی و بر اساس موقعیتهای نمایش اتودهای میزنیم و موقعیتهای خوب را انتخاب میکنیم.
چرا نمایشنامه "آنکه گفت آری، آنکه گفت نه" را برای اجرا انتخاب کردید؟
مجید رحمتی: این متن از دوره دانشجویی دغدغه من بوده است؛ در طول تاریخ آدمها با هر حکومتی که بالای سر آنها بوده است دو سه مشکل عمده داشتند مشکلاتی مانند غذا، دارو و... در حال حاضر جامعه ما در بخشهایی بیمار است. اتفاقی که در این متن عنوان میشود در زندگی این بچهها هم وجود دارد. مادرانشان درگیر معظلات اجتماعی وحشتناکی هستند از اعتیاد تا فضاهایی که نمیخواهم از آنها نام ببرم. در واقع آنقدر سیاه است که دوست ندارم در مورد آنها حرفی بزنم. در این نمایش بچهای وجود دارد که در مقابل آداب و رسوم قرار میگیرد. نسل جدید فکر تازه میخواهد و اینها حاضرند آن را عملی کنند.
قرنطینه که از آن در صحبتهایتان نام بردید، چگونه است؟
مجید رحمتی: این کودکان توسط سازمان بهزیستی شناسایی و با توجه به شرایط بد خانوادگیشان اسکان داده میشوند؛ آنها تحت آموزش جزئی قرار میگیرند تا به مراکز شبانهروزی انتقال پیدا کنند و بتوانند درس بخوانند یا اگر خودشان بخواهند با خانوادههایشان در ارتباط باشند. حد فاصل بین مرکز و شبانهروزی قرنطینه است که بچهها مورد آزمایش قرار میگیرند و بعد به شبانهروزی منتقل میشوند.
چگونه توانستید به آنها تمرین برای اجرا بدهید؟ تئاتر تا چه اندازه بر زندگی آنها اثرگذار بوده است؟
مجید رحمتی: بخشی از کار علم تئاتر است؛ این بچهها بسیار خلاقاند. روز اول که با آنها برخورد کردم باورم نمیشد که حتی بتوانند حرف بزنند اما طبق فضاهایی که برایشان ساختیم شروع به اتود زدن کردند. من کارگردانی نمیکنم آنها به ما میگویند چطور کارگردانیشان کنیم. تاکید ما همانند کاری است که در گروه تئاتر "نیست" انجام میدهیم کارمان با تاکید بر توانایی بازیگر، هدایت آن، چگونگی روبهرو شدن با متن و ایجاد فضاهای جدید است. آنها هیچ شناختی از تئاتر ندارند و من مدیون معجزه تئاترم.
شما تجربه بسیاری در نمایشهای ایرانی دارید از این نمایشها و تکنیکهای آن در این نمایش هم بهره میبرید؟
مجید رحمتی: این کار تلفیقی است؛ کاملا روایی است. ما از کارکرد نمایشهای ایرانی استفاده میکنیم. نمیخواهم "آنکه گفت آری، آنکه گفت نه" برشت را شبیهخوانی کنم یا مانند تختهحوضی کار کنم؛ نه. کارکرد نمایش ایرانی به خصوص بازیگری امتیازهایی به ما میدهد. بیچیز بودن نمایش ایرانی به ما کمک میکند.
سخن آخر:
مجید رحمتی: امیدوارم سازمانها و نهادهایی که میتوانند در اجرای این کار با ما همراه باشند، حضور پیدا کنند. این کودکان نباید در طول سال تنها باشند. تئاتر با آنها کاری میکند که تمام مربیانی که پیش از این معتقد بودند اینها غیرقابل کنترلاند از پیشرفت و تاثیر تئاتر بر آنها تعجب میکنند. از میان همین بچهها دانشجو، هنرمند، ورزشکار و... بیرون میآید. وظیفه ماست به آنها کمک کنیم. نمایش "آنکه گفت آری، آنکه گفت نه" از 25 مهر تا 7 آبان ماه در پلاتو تمرین مجموعه تئاترشهر به صحنه میرود. علی کیمنش، پیمانه سیقلان، مجید رحمتی، سید عرفان احمدزاده، سهراب حیدری، امیر حسین رضایی، مهدی ابراهیم زاده بازیگرن این نمایشاند. همچنین حسین جمالی مشاور و دراماتورژ، صنم پاشا آهنگساز، رویا مرادی مدیر صحنه و مرتضی برزگر زادگان دستیار برنامهریز دیگر عوامل اجرایی این نمایشاند.
علی کیمنش:پروسه تمرین از اجرا برایم مهمتر است
من شنیده بودم زمانی که به شما پیشنهاد حضور در این کار داده شده بود، ابتدا نپذیرفتید اما بعد قبول کردید. چه اتفاقی افتاد که نظرتان تغییر کرد؟
علی کیمنش: هرکاری باید برایم تجربه نویی داشته باشد و متفاوت از کارهای دیگرم باشد. ابتدا متن خیلی برایم جذاب نبود، وقتی در مورد اجرا و حضور بچهها شنیدم قبول کردم آن را انجام دهم. قبلا با کودکانی این چنینی کار کرده بودم میدانستم فوقالعاده خلاقاند و میتوانم از آنها یاد بگیرم. این مساله برایم از کارهای دیگر جذابتر بود. خیلی خوشحالم با آنها کار میکنم چون یاد میگیرم.
چرا متن برایتان جذاب نبود؟
علی کیمنش: متن به لحاظ مفهومی جذاب است؛ اینکه به چه شیوهای اجرا شود را در ذهن نداشتم. زمانی که از چگونگی آن اطلاع پیدا کردم پذیرفتم.
یعنی بهره بردن از کاربردهای نمایش ایرانی برایتان جذاب است؟
علی کیمنش: نمیدانستم نمایش ایرانی است. من به نتیجه فکر نمیکنم پروسه تمرین برایم خیلی مهمتر است.
در تمرینات به این بچهها آموزش میدهید که چگونه اجرا کنند؟
علی کیمنش: به نظرم آموزش دادن به بچهها غلط است؛ باید از آنها یاد گرفت. در متن این اتفاق میافتد. آموزگار تنها کسی که آموزش نمیدهد. باید به حال جامعه تاسف خورد که هنوز به این درک نرسیده است. اگر شرایطی ایجاد شود تا همه این بچهها را به دست هنرمندان بسپارند به طور حتم شاهکارهایی به وجود میآید که جامعه را نجات دهند؛ بیشتر ترحم و خیریه است. پول جمع کردن بدون آنکه بتوانند آنها را شاد کنند. مدام میگویند نکن! من با این واژه مشکل دارم. در این اجرا آنها آزادند و با زبان خودشان کار میکنیم. آنها ما را هدایت میکنند.
تمرین نمایش با صحنهای از اپیزود دوم آغاز میشود. آموزگار: مایلی که به خاطر تو عقب گرد کنیم؟ یا موافقی که طبق همان رسم مقدس، به دره پرتاب شوی؟
کودک: نه، من موافق نیستم. (فوت کردن شمعها) تاریکی...
مهرانگیز قهرمانی