سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش "راپورتهای شبانه دکتر مصدق" از فردا تا جمعه 29 مرداد در تالار وحدت روی صحنه میماند تا در 63 سالگی کودتای شومی که استقلال ملی ایرانیان را به تعویق انداخت، یاد آن روزگاران و قهرمان ملی شدن صنعت نفت را زنده نگاه دارد؛ این نمایش از روزهای آغازین تا به امروز که به اجراهای پایانی خود نزدیک میشود با واکنشهای متفاوتی از سوی منتقدان و تماشاگران مواجه شده است. به این بهانه با اصغر خلیلی نویسنده و کارگردان، فرهاد آئیش بازیگر نقش "دکتر مصدق" و محمدرضا منصوری تهیهکننده این اثر به گفت و گو نشستیم و آنها به این سئوالات و دیدگاهها پاسخ دادند.
نخستین سوالی که خیلی از مردم و منتقدین میپرسند آنست که چرا نقش آیتالله کاشانی در این نمایش وجود ندارد؟
اصغر خلیلی: ابتدا مقدمهای میگویم و بعد به سوالتان پاسخ میدهم. زمانی که نمایشنامه را در اختیار گروه قرار دادیم، پیشبینی سه نوع بازخورد از سوی مخاطب را داشتیم. مخاطب که میگویم میتواند تماشاگران، منتقدان حرفهای تئاتر و یا حتی سیاستمداران باشند. ما واکنش این سه طیف را پیشبینی کرده بودیم و واقعاً هم همان اتفاقاتی که توقع داشتیم رخ داد. در واقع، طیف مخالف و موافق ما از پیش تعیین شده بود. این نمایش، مستندگونه و بر اساس اطلاعات، گزارشات و مستنداتی که وجود دارد تنظیم شده است. اصلا به زمان وفادار نبودیم. وفاداری به کاراکترها و اشخاص را تا یک حدی در دستور کار قرار دادیم.
تصور عمومی بر این است که رضا بهبودی نقش دکتر فاطمی را بازی میکند.
اصغر خلیلی: همینطور است؛ اما ما او را معرفی نمیکنیم.
اما آیت کاشانی کلاً در نمایشنامه حضور ندارد.
اصغر خلیلی: کاشانی در صحنه روزولت دوممان حضور دارد. ما او را در این صحنه خیلی کمرنگ جاری کردیم ولی در واقع به دلیل تعمدی، او را وارد قصهمان نکردهایم. البته این را بگویم که من از ابتدا در نمایشنامهام به موضوع کاشانی نپرداختم.
منصوری: این امر آگاهانه است، میخواستیم تمرکز مخاطب بر روند برنامهریزی کودتاچیان و شخصیت دکتر مصدق باشد. در واقع با مینال کردن آن واقعه تاریخی از منظر شخصیتها، صحنه آرایی کودتا و واکنشهای دکتر مصدق زیر ذره بین رفته است.
تصور اینست که برای شناخت بهتر شخصیت "دکتر مصدق" حضور چهرههایی مانند دکتر فاطمی و... کمک شایان توجهیست، و اما آنها در نمایشنامه حضور ندارد.
اصغر خلیلی: از روز نخست تمرینهایمان، همه کاراکترها اسم داشتند. عدهای از افراد در تاریخ "دکتر مصدق"، در یک برههای از زمان به یکباره مخالف او شده و مسیرشان تغییر میکند، اگر میخواستیم در این نمایش علل انحراف این افراد و تمام مسائل جانبی پیرامون آن را به تصویر بکشیم، زمان اجرای نمایش از 123 دقیقه به 4،5 ساعت افزایش مییافت. نه آنکه بگوییم تیپسازی کردیم، مجموعهای از یک سری افراد را که در این نگرش وجود داشتند، در این کاراکتر تلفیق کردیم. دکتر شایگان و دکتر فاطمی را با یکدیگر ترکیب کردیم. اگر نمایشنامه اولیه ما را الآن ببینید، در صحنه نمایندگان، یکی از بازیگرهای ما با نام شایگان بازی میکند؛ اما در میدان بهارستان با نام دیگر بازی میکند. نه تنها با دکتر فاطمی و شایگان، بلکه با 6،7 کاراکتر دیگرمان نیز این برخورد را کرده و آنها را با یکدیگر تلفیق کردیم. زمان زیادی برای نگارش این نمایشنامه اختصاص دادم. حتی زمانی که نمایشنامه در مرحله تولید قرار داشت، در گفتگوهایی که با تعدادی از بازیگران داشتم، پاسخ سوالی که سالها ذهن مرا در عرصه تئاتر به خود مشغول کرده بود عیان شد. آن سوال، نگاه منتقدان به بحث تئاتر بود. من کارشناس ارشد تئاتر هستم و دوره کلاسهای نقد را تحت نظر یک صاحبنظر در هنر تئاتر گذراندهام. سوال اصلی و اساسی من این است که چرا از منتقدانی که همواره در مورد نمایشنامه ما جسورانه اظهارنظر میکنند، یک اثر هنری با کیفیت قابل قبول نمیبینیم؟
لزوما یک منتقد نباید خودش سازنده یا بازیگر حرفهای تئاتر باشد. مثل این میماند که شما منتقد گل نزدن یک فوتبالیست باشید، بعد او به شما بگوید که شما چرا خودتان گل نمیزنید.
اصغر خلیلی: به نظرم این بحث متفاوت است. نمیشود نقد نمایش را با نقد فوتبال مقایسه کرد؛ در تئاتر گونههای مختلفی از جمله، تئاتر کودک، خیابانی، صحنهای، مدرن و... دارد. من نمیتوانم بپذیرم منتقدی که صرفاً در حوزه تئاتر کودک صاحبنظر است، تئاتری را که بر اساس اصول مستند تنظیم شده، نقد کند و در آن به دنبال درام یا مولفههای تئاتر ارسطویی بگردد.
یعنی معتقدید هر منتقدی صرفاً باید در حوزه تخصصی خودش نقد کند؟
اصغر خلیلی: بله دقیقا.
من با شما مخالفم. اگر اینگونه که شما میگویید باشد، باید بگوییم که یک کارگردان متخصص در تئاتر کودک فقط باید در همین گونه فعالیت کند. در حالیکه هنر، مرز را نمیشناسد.
اصغر خلیلی: حرف من چیز دیگری است. برای این نمایش حدود 15 نقد مختلف در روزنامهها و نشریات نوشته شد که در میان آنها دیدگاه نویسنده به نمایش مصدق، بسیارعالی و یا بسیار بد بود. برایم جالب است که در میان این نقدها، به هیچ عنوان یک نقد میانه وجود نداشت. آقای راد همان ابتدای کار به من گفت که منتقدان یا صد در صد مخالف و یا صد در صد موافقت خواهند بود که چنین نیز شد. حرف من این است که اگر منتقدان در مقدمه نقدشان گزاره میآوردند و بر اساس آن نمایش را نقد میکنند، کارشان از ریشه اشتباه است.
آقای خلیلی عدهای اعتقاد دارند که نمایش "دکتر مصدق" را تحت سفارش ساختهاید، این موضوع حقیقت دارد؟
اصغر خلیلی: اصلا اینچنین نبوده و نیست. زمانی که تصمیم به نگارش این نمایشنامه گرفتم، اصلاً به کسی نگفتم که میخواهم چنین کاری انجام دهم. زمانی نمایشنامه را نوشتم، اصلا به اجرای آن در تالار وحدت فکر نمیکردم و میخواستم در سالن اصلی تئاتر شهر اجرا داشته باشم که بنا به دلایلی اصلا پیشنهادم را مطرح هم نکردم. با آقای مهدی شفیعی مدیر کل مرکز هنرهای نمایشی صحبت هایی داشتم و او هم استقبال کرد و گفتند ما هم شما را حمایت خواهیم کرد. تنها دلیلی هم که رفتم با ایشان صحبت کردم این بود که چارت مرکز هنرهای نمایشی به گونهای است که شما ابتدا باید بروید با مدیریت سالن صحبت کنید تا سالن پروسه خودش را برای انجام کارتان طی کند.
منصوری: این نمایش محصول بخش خصوصی است، تمام و کمال؛ هیچگونه حمایتی از ما نشد و صفر تا صد هزینه ها را خودمان پرداخته ایم؛ این شایعه های غیر منصفانه برایم حیرت آور است، نمی دانم ایجاد چنین شایعاتی چه فایده ای برای برخی دارد. در حالی که واقعیت موضوع، اینکه یک بخش خصوصی برای یک پروژه بزرگ تئاتری پا پیش بگذارد بیشتر به نفع حوزه نمایش است و می تواند دیگر بخش های خصوصی را تشویق کند پا به این عرصه بگذارد.
آقای خلیلی وقتی به شخصیتی مانند "دکتر مصدق" میپردازید، به خاطر تاریخچه عظیمی که نام او همراه خود دارد، طبیعتاً انتظارها بالا میرود. طبیعی است بازخوردهای متفاوتی بگیرید. به عقیده من، انجام چنین کاری مانند راه رفتن روی لبه تیغ است. شما در صحبتهایتان به این مطلب اشاره کردید که خواستهاید نمایشتان مستندگونه باشد و شاید این اتفاق هم رخ داده، اما همین مستندگونه بودن، از جذابیت نمایشتان بکاهد. به هر حال شما در کنار مخاطبان حرفهای تئاتر، یک سری مخاطبان عام هم دارید که انتظار اجرای یک خط داستانی سرگرم کننده نیز داشته باشند. چرا سعی نکردید فضای نمایشتان را به این گونه عامهپسند نزدیکتر کنید؟
اصغر خلیلی: در همه کارهای قبلیام، قصهپردازی جزء اولویتهای اولم است و معتقدم اولین وجه کارهای نمایشی، سرگرمکننده بودن آن است. در این نمایش هم این مسئله را مدنظر داشتم قبول دارم از میزان آن کاسته بودم. به وضوح میگویم که با اجرای این نمایشنامه نمیخواستم بگویم من میتوانم این نوع از نمایش را تولید کنم و چون از ابتدا نگاهم مستندگونه بود؛ ناخودآگاه به سمت قواعد تئاتر مستند رفتم. تئاتر مستند، خیلی تماشاگر را درگیر درام و قصهپردازی نمیکند. البته شما هر اتفاق تاریخی را میتوانید در بستر یک داستان مطرح کرده و جلو ببرید. در وهله اول میخواستم که نمایشنامهام را از منظر دختر "دکتر مصدق" به تصویر بکشم اما بعد دیدم بعضی رابطههای علت و معلولیام جور در نمیآید، برای همین با این نگرش که نمیخواهم در نمایش قصهپردازی کنم به روی صحنه رفتیم. آمدم یک رابطه دیالکتیک برقرار کنم که البته این نوع از رابطه معمولا در 20 دقیقه اول اجرای نمایش ما در نمیآمد. پس لازم است برای محقق کردن آن، دکوپاژ را به هم بریزم. اگر بخواهم این نمایش را از نو بسازم حتما دکوپاژ صحنههای اول و دوم را تغییر خواهم داد. اذعان میکنم که با تغییر دکوپاژ، اتفاقات بهتری برای آن قسمت از رخ خواهد داد.
اعتراف میکنم که در این نمایشنامه به دنبال درام ویژه نبودم. دلیل آنکه سراغ تئاتر مستندگونه رفتم هم، چالش چند سالهای بود که در من به وجود آمده بود. آن را چندین بار در مقاطع مختلف مطرح کردم که خیلی از آن دافعه میدیدم. اما به هرحال من این نمایشنامه را به شکل مستندگونه به روی صحنه بردم و تعداد مخاطبان عام زیادی هم آمدند و از نوع این نمایش تقدیر کردند. اتفاق این نوع نگاه که شما میفرمایید را بیشتر از سوی برخی از تئاتریها دیدم که به دنبال تئاتر درام بودند. به شخصه از منظر تماشاگران، بازخوردی علیه نوع مستندگونه تئاتر ندیدم. شاید چنین واکنشهایی بوده و به من انتقال ندادهاند. افکارسنجی برایم خیلی مهم است. 5،6 نفر برایم افکارسنجی میکنند و من تقریبا در اکثر مواقع از بازخوردهای مخاطبان آگاه هستم.
احساس میکنم که برداشتهای زمانی نمایشتان خیلی پراکنده است. شما میخواهید در مورد برهههای زمانی مختلفی از زندگی "دکتر مصدق"، با مخاطبانتان صحبت کنید. چرا فقط روی یک موضوع مثلا دادگاه "دکتر مصدق" متمرکز نشدید؟
اصغر خلیلی: به این موضوع مقید هستم که هر اثر نمایشی باید اطلاعات را در جهان همان نمایش به تماشاگر ارائه بدهد. اینکه شما میفرمایید کل نمایش صحنه دادگاه "دکتر مصدق" را به تصویر میکشید، مخاطب با آن بیشتر ارتباط برقرار میکرد، ما برای رسیدن به صحنههای دادگاه، صحنههای دیگر را معرفی کردیم. وقتی به یکباره به محضر یک دادگاه بروید و پای قضاوت دو نفر بنشینید اصلا نمیدانید موضوعشان چیست، خود این گفتگو آنقدر چالش برانگیز است که کشش ایجاد میکند. ولی با اینکه میگویید در این نمایش قصد داشتهایم یک سری اطلاعات بدهیم، مخالف هستم، قصد من صرفاً ارائه اطلاعات نبوده است. در نمایش ما حتی یک سری اطلاعات که هرگز در جایی منتشر نشده نیز وجود دارد.
چه اطلاعاتی منظورتان است؟
اصغر خلیلی: عدد و ریالیهایی که در این نمایش مطرح میشود و یا مثلا اینکه قرار بوده کودتا در تاریخ 24 مرداد انجام شود و به یک روز دیگری موکول میشود و اتفاقاتی که در این دو روز رخ داده، همه اطلاعات قطعی و جدیدی است که من ارائه دادهام. برای پی بردن به قطعیت اینگونه مسائل، حدود ده منبع اطلاعاتی را خوانده و در آخر به فایلهای صوتی موجود استناد کردهام. نکات جدید از این دست در نمایش "راپورتهای شبانه دکتر مصدق" به وفور وجود دارد، اطلاعاتی که هیچکس روی آنها دست نمیگذاشت و آنها را تغییر نداده و تعدیل نمیکرد. در بسیاری از کتابها خواندهام که میگویند "شعبان درخونگاه" در کودتای 28 مرداد چه کارهایی انجام داده است، در حالیکه او ساعت 4 بعد از ظهر که ساعتهای پایانی کودتا است از بند زندان آزاد میشود. برای آنکه به قطعیت این موضوع برسم، حدود ده کتاب مطالعه کردهام. شاید معماری کلی نمایش شبیه به آن چیزی باشد که تاکنون دیدهایم، چون اصلا قرار نیست که ما شقالقمر جدیدی انجام دهیم، اما استنادات این نمایش، استنادات دقیقی است. نمونه دیگر آن اینست که دختر "دکتر مصدق" در آن زمان اصلاً ایران نیست و کسی که در لحظه پایانی بالای سر "مصدق" است، پسر اوست. کل کاراکتر دختر "دکتر مصدق" و کاراکتر "گور کن" در این نمایش، ساخته ذهن من است. در واقع دختر "دکتر مصدق"، لایههای عاطفی او را باز میکند. همه دلایلی که چرا او به اینجا رفته و این کارها را کرده، من ما به ازای عاطفیاش را برایش آوردهام. حتی همان لحظه که دکتر مصدق" با دخترش مینشیند و درباره آنچه که باید انجام دهد همکلامی میکند، استدلالهای "خدیجه"، استدلالهای من است.
ولی مصدق این نمایش اصلا آدم احساساتی نیست.
اصغر خلیلی: بله من خودم نمیخواستم او را احساساتی نشان دهم.
خودتان گفتید که با نقش دختر، لایههای احساساتی او را نشان دادهاید، در حالی که "دکتر مصدق" آدم سیاسی است و به آن معنا که یک پدر احساساتی باشد نیست.
اصغر خلیلی: نمایشنامه هم همین را میگوید.
پس شما منظورتان این نیست که مصدق در منزل یک آدم احساساتی بوده است؟
اصغر خلیلی: اصلا. در نمایش مشخص است که او چنین فردی نیست. در نمایش دختر او گریه میکند و میگوید که با من حرف بزن، آنوقت "دکتر مصدق" برای او راپورت سیاسی میخواند!
یعنی "دکتر مصدق" رابطه عاطفی با خانوادهاش نداشته است؟
اصغر خلیلی: درست است. حتی بازماندگان خانواده "دکتر مصدق" این را تایید کردند. در تکمیل سخنانم بگویم که من در همین کشور درس خواندهام، کتاب تاریخ معاصر را در دبیرستان همین کشور گذراندهام و در دانشکده هم به فراخور رشته تحصیلیام، تاریخ گذراندهام. بر همه واضح است که آنچه به ما گفتهاند، تمام چیزی که درباره "دکتر مصدق" وجود دارد نیست. من خیلی سعی کردهام این نمایشنامه به حقیقت نزدیک باشد تا آنکه بخواهم از یک منظری به این مسئله نگاه جانبدارانه داشته باشم.
نمایش شما بازیگران متعددی دارد، لطفا در مورد نوع انتخاب بازیگران توضیح دهید. چون باتوجه به بازخوردهایی که من از بازی بعضی از بازیگران در نمایش "دکتر مصدق" گرفتم، عدهای از نقش "خانم رئیس" که به نرگس محمدی داده بودید و حتی از بازی وی راضی نبودند ؟
اصغر خلیلی: انتخاب هر کدام از بازیگران، علتهای مختلف خودش را داشته است. بزرگترین چالش ما در این نمایشنامه، این بود که تمام اشخاصی که در این نمایش به تماشاگر معرفی میکردیم را عدهای از افراد سن بالا به وضوح دیده بودند، خانوادهها و بازماندههای آنها در قید حیاتند و آلبوم عکسها و فیلمهایی نیز از آنها وجود دارد. طبیعی است که بازسازی این اشخاص خیلی سختتر از آن است که یک تصویر ذهنی از یک کاراکتر تاریخی داشته باشیم.
متاسفانه در سلیقه تماشاگران و مخاطبان سینما و تئاتر در ایران، ثبت لحظهای از یک فرد در اذهان عمومی خیلی مانا است. چند شب پیش آقای فریبرز عربنیا به تماشای اجرای ما آمدند، در حین اجرای نمایش او را از بیرون نگاه میکردم و هر چقدر تلاش میکردم با نگاه کردن به چهرهاش، شخصیت "مختار" را نبینم.
باید بگویم نرگس محمدی بازیگر این نقش چندین بار به من گفت که درگیر یک سریال است و نمیتواند برای اجرا به ما بپیوندد اما شخص من و آقای منصوری پافشاری کردیم تا او دعوت ما را پذیرفتند. برای این کارم چند دلیل داشتم. او برای من یک بازیگر بسیار اخلاقمدار و ایدهآل است، چون شما به عنوان کارگردان که یک بازیگر جلویتان بازی میکند، اینکه چقدر آن بازیگر به اصول و قواعد اخلاقی یک اثر و کاری که باید ارائه دهد وفادار باشد، با اینکه زمان زیادی را کنار بگذارید تا قانع شود که چه باید کند و یا با دیر آمدن و زود رفتنش مشکل داشته باشید، خیلی متفاوت است. خانم محمدی در دو کار قبلی من حضور داشت و بسیار موفق عمل کرده بودند. در این میان، بزرگترین چالش پیش رویم این بود که چگونه بتوانم تابوی تفکر از پیش تعیینشده تماشاگران نسبت به یک نقش را شکسته و کار دیگری انجام دهم. با این وجود، از این رویکرد بیم نداشتم و دوباره به سراغ آن رفتم. خوشبختانه نرگس محمدی هم حدود 90 درصد از آن چیزی که برای این شخصیت مدنظرم بود را ارائه دادند.
ولی برای بازیگران دیگر این نمایش دنبال شبیهسازی و عینیسازی نبودیم و بیشتر دنبال ارائه آن بازی بودیم. این شرایط حتی برای نقش خانم محمدی و آقای آئیش نیز به صورت نسبی وجود داشت. البته در مورد آقای آئیش، اولویت اولمان شباهت ظاهری او بود. این نقش تنها نقشی بود که میخواستیم به بازیگر "دکتر مصدق" شبیه باشد. به نظر من و خیلی از دوستانم، ترکیب بازیگران نمایش بسیار خوب است. جمعآوری چنین ترکیبی، زحمت آقای منصوری بوده که با پافشاری و پیگیریهایشان این گروه قوی را کنار یکدیگر جمع کردهاند. البته آقای شیخی نیز در برههای زمان برای پیشبرد کار ما بسیار تلاش کردند.
فرهاد آئیش: منتقدی به ما ایراد گرفت و میگفت بهتر است بازیگر نقش "دکتر مصدق" به خود واقعی او نزدیک نباشد تا روایت شما را ببینیم. برای من و آقای خلیلی، مسئله عینیت و شباهت به "دکتر مصدق" خیلی اهمیت داشت. از زمانی که شروع به تقلید کردن از "دکتر مصدق" کردم؛ شبیه او راه رفتم. عکسهایش را بسیار نگاه کردم و میمیک صورتش را گرفتم. در این میان از تهیهکننده خواهش کردم بودجه بیشتری برای گریم اختصاص دهد تا بتوانم بیشتر به "دکتر مصدق" نزدیک شوم؛ اینکار مانند یک میانبر است. بعضی وقتها جواب نمیدهد و فقط به لحاظ ظاهری آدم را به شخص مذکور نزدیک میکند. از روز اول که تمرینها را شروع کردیم، روزی را میدیدم که این دو راه به یکدیگر برسند و من بتوانم به یکباره "دکتر مصدق" را در وجودم حس کنم. همانگونه که گفتم، این اتفاق شب ششم و هفتم نمایش برای من رخ داد. شبهایی هم بود که به او نزدیک شدم اما از دست دادمش، ولی حالا میتوانم بگویم که دیگر با نقش "دکتر مصدق" عجین شدهام.
بازی در نقش "دکتر مصدق" مثل یک دوره از زنگیام است
از نمایش "راپورتهای شبانه دکتر مصدق" راضی هستید؟ مصاحبهای از شما خواندم که گفته بودید نمایش هنوز به آن شکلی که مدنظر شما بوده در نیامده است.
فرهاد آئیش: بله تا حدی راضی هستم. از شبهای ششم و هفتم به بعد آرام آرام احساس کردم شرایط بهتر میشود. البته باز هم بعضی از شبهای نمایش زیر پوستم نمیآید؛ چراکه هنر مقوله ذهنی و سوبجکتیو است، بازیگری هم همینطور. شما هر نقشی را که بخواهید بازی کنید، سوبجکتیو است. آدم حتی نمیتواند بگوید خودش کیست. یعنی همه چیز آنقدر نسبی و ذهنی است که نمیتوانی بگویی من چه کسی هستم. حالا شمایی که نمیدانید چه کسی هستید، میخواهید نقش کسی را که نمیدانید کیست. مشکل آنچا بیشتر می شود که در مقابل یک شخصیت تاریخی قرار میگیرید که در خیال قشری از جامعه، عینیت دارد و شما موظف هستید که آن را باور پذیر کنید. مسئله، باج دادن به مخاطب نیست، بلکه او باید تو را باور کند. اینجاست که دیگر نمیتوانید آزادانه آن چه که میخواهید را اجرا کنید.
مثلا من در نمایش "سقراط"، آزادی عمل خاصی داشتم چونکه دوران زندگی او به 2500 سال پیش بر میگردد و میتوانم روایت خودم را از او داشته باشم. "سقراط"، صورتی گرد، قدی کوتاه، بینی کوچک و موهای وزوزی داشته اما قیافه من بر اساس نقاشیهایی که وجود دارد، بیشتر به "افلاطون" شباهت دارد تا سقراط. این شخص قرنها پیش میزیسته و از نسل حاضر کسی او را ندیده، بنابراین ما میتوانیم بگوییم که "سقراط" نمایش ما این شکلی است.
در نمایش "راپورتهای شبانه دکتر مصدق"، شباهت چهره من به "دکتر مصدق" کمکم میکرد. اصلا یکی از دلایلی که نقش او را قبول کردم، همین مسئله شباهت نسبیام به این شخصیت بود. فکر میکنم افرادی که شبیه هم هستند، خصوصیات اخلاقی مشابه ای هم به یکدیگر دارند یا لااقل میتوانند خودشان را گول زده و این باور را به خودشان تلقین کنند.
"مصدق" در این نمایش اصلا متکلم وحده نیست و از نگاه آدمهای مختلف روایت شود. در واقع از معدود نمایشهایی است که من میبینیم، نقش اصلی نمایش چندان دیالوگی ندارد و بیشتر از او تصویر می بینیم. تنها در صحنههای معدودی مانند آن صحنه پایانی، شما فرصت بیشتری پیدا می کنید تا "دکتر مصدق" را به تصویر بکشید. حال در مقایسه با نمایش "سقراط" اینطور نیست. تنها اوست که میدان داری میکند. این شرایط کار را برایتان محدود و سخت نکرده است؟
فرهاد آئیش: افرادی که تجربه همکاری با من را داشته اند، میدانند معمولا در کار دیگران دخالت نمیکنم. من خیلی به تقسیم کار تئاتری اعتقاد دارم و همیشه هر چه کارگردان بخواهد را انجام میدهم و اگر نظری داشته باشم، خیلی محتاطانه اجازه گرفته و میگویم. در مورد بازی دیگران که اصلا دخالت نمیکنم و همیشه فکر میکنم نقشی که به من داده میشود، چالش من است که باید از پس آن برآیم. اما در این نمایش، خیلی برایم مهم بود که دیگران چهکار میکنند و به همین دلیل، برای اولین بار ذهناً در بازی دیگران دخالت میکردم. معتقد بودم که بازی آنها، نقش مرا میساخت. مثلا به یاد دارم در یکی از جلسات به اعضای گروه میگفتم "دکتر مصدق" کسی بوده که وقتی مهمانهای بینالمللی به دیدار او میآمدند، از رختخوابش بیرون نمیآمد و یا وقتی وارد دادگاه میشود، حتی مخالفانش پیش پای او بر میخیزند. تمام این موارد در ساختن شخصیت "دکتر مصدق" تاثیرگذارند، پس من در ساختن شخصیت "مصدق" تنها نبودم. حرفهایتان را تایید میکنم و میگویم که 50 درصد از وظیفه باورپذیر کردن شخصیت او به مخاطبان، بر دوش دیگران، از جمله کارگردان و بازیگران دیگر بوده است.
برخی از واکنشها و حرکات دست یا سرتان در نمایش، دقیقا برگرفته از عکسها و یادمانهایی است که از این شخصیت به جای مانده است. چندی پیش در حین تمرینات این نمایش با شما هم سخن شدم، بر مطالعهتان برای رسیدن به این نقش تاکید کردید. توضیحاتی در مورد چگونگی این مطالعه و تمریناتتان بگوئید؟
فرهاد آئیش: از دو جهت خودم را به "دکتر مصدق" نزدیک کردم، یکی از برون به درون و دیگری از درون به برون. سیر نزدیک شدن از برون به درون، از طریق مطالعه است که چیزی حدود 70،80 درصد این مطالعات را اصغر خلیلی در اختیار من گذاشت و بخش دیگر آن را دوستان دیگری مانند آقای حمیدرضا عابدیان که "مصدقشناس" است در اختیار من گذاشت و خیلی به من کمک کرد. در تمام مدت کار با او مشورت داشتم البته دیدگاه او مقداری با دیدگاه آقای خلیلی اختلاف داشت. آقای عابدیان بیشتر دیدگاه موحدی را داشت و بر اطلاعاتی که در دورههای جدید از طریق CIA منتشر شد، تاکید داشت. این اطلاعات به "دکتر مصدق" تصویر متفاوتی میدهد و کمی او را در کارها و از خودگذشتیهایی که انجام داده، مهندسیتر میکند. آقای خلیلی به من 7،8 ویدئو داد که تقریباً همه آنها را روزی 4،5 ساعت نگاه میکردم. عکسهای زیادی هم از "دکتر مصدق" وجود دارد و من تماشایشان کردهام. همه آنها بعلاوه بحث عینیی که با شما صحبتش را کردم، من را مجاب میکرد تا برای رسیدن به نقش به ایشان شبیهتر شوم.
آقای آئیش، منتقدی درباره نوع بازیگری تاریخی، یعنی زمانی که قرار است شخصیتهای قدیمی تاریخ در روی صحنه زنده شوند، نوشته و تاکید کرده بود که وقتی شما میخواهید در یک اثر تاریخی بازی کنید، نوع بازیگری تغییر کرده و یک هویت خاصی پیدا خواهد کرد. میخواستم بدانم که واقعا همچین چیزی وجود دارد؟
فرهاد آئیش: به شرایط نقش بستگی دارد. در ابتدای صحبتهایمان گفتم "سقراط" و "مصدق" به عنوان دو شخصیت تاریخی، حال و هوای بسیار متفاوتی با یکدیگر دارند. پس شرایط بازی در هر نقش متفاوت است. شما ممکن است بخواهید به جای شخصیت تاریخی غیر ایرانی را بازی کنید و یا ممکن است شخصیت تاریخی نمایش ایرانی باشد. میبینید که شرایط مختلفی برای هر کدام از این نقشها وجود دارد. این را میتوانم بگویم که همیشه از بازی کردن نقشهای تاریخی میترسم چون دست و بال مرا میبندد. البته تا به حال دو بار این کار را انجام دادهام که از هر دوی آنها لذت برده و بسیار آموختم.
بازی در نقش "دکتر مصدق" مثل یک دوره از زنگیام است. بازی در نقش او، برایم طریقت بود و به آن به چشم شغل نگاه نمیکنم. "مصدق" به شدت روی من تاثیر گذاشته است. بعضی از نقشها، فقط یک چالش هنری برای بازیگر میشوند اما بعضی از کارها به یک چالش شخصیتی تبدیل میشود. آنجاست که خود آدم به روی کار میآید. از مدتی که نمایش "دکتر مصدق" شروع شده تا به امروز، مسئله روانشناسی من برایم به یک مقوله باز تبدیل شده است.
تهیهکنندهها با عشق و علاقه به سمت تئاتر میآیند
آقای منصوری، نمایش مصدق به عنوان اولین فعالیتی که شما در عرصه تهیه در تئاتر داشتید، بسیار کار سنگینی بود. از این تجربه راضی هستید؟
محمدرضا منصوری: ورود من به این نمایش به عنوان خواننده بود، از روز اول در متن نمایشنامه دو موسیقی از همان دوران 1332 تعریف شده بود که به پیشنهاد جناب خلیلی قرار بود من بخوانم؛ ساخت و در واقع تنظیم مجدد برخی قطعات را به دوست هنرمندم " مهرداد نوبخت پور " سپردم ؛ در فرایند مقدمات نمایش بودیم که گویا تهیه کننده ای که مقرر بود روی اثر سرمایه گذاری کند از این کار شانه خالی کرد، آقای خلیلی از من خواست اگر امکانش هست برای تهیه کنندگی قدم پیش گذارم و کمک کنم این پروژه متولد شود،بدیهی ست علاقه من موسیقی ست و تنها دلیل اینکه چنین پیشنهاد و مسئولیت خطیری را پذیرفتم به سبب علاقه ای بود که به این کار و این گروه پیدا کردم. پا به این عرصه گذاشتم تا این نمایش فاخر درباره بزرگی که صنعت نفت ایران را ملی کرد و سنگ بنای استقلال ایرانی را بنیان نهاد روی صحنه بیاید، خوشحالم در روزگار 63 سالگی آن کودتای شوم یاد مصدق را زنده می کنیم.
اصغر خلیلی: با محمدرضا منصوری برای تهیه موسیقی نمایش صحبت کرده بودم و بعداً بحث تهیه کنندگی او پیش آمد. تمام حرفهایی که می گویم مستند و نامهنگاریهای آن وجود دارد. بعد از آن به تالار رودکی رفتم و نمایشنامه به همراه تاریخ پیشنهادیمان ارائه دادیم. شب قبل از آنکه به تالار وحدت برای تعیین زمان اجرایمان به توافق برسیم، آقای رضا دادویی طی مصاحبهای نمایشهای آینده تالار وحدت را معرفی کرد و متوجه شدیم با وجود دریافت مجوز و نامهنگاریهای متعدد با تالار وحدت، اسممان در لیست قرار نداشت. این میتواند اولین دلیل مستند بر آن باشد که اگر نمایش ما سفارشی بود، نباید با چنین مشکلی رو به رو میشدیم. پس از آن با پیگیریهای آقای منصوری، مشکلمان حل شد.
در پروسه تولید نمایش "راپورتهای شبانه دکتر مصدق" با چالشهای بسیار دشواری رو بهرو شدیم. برای اخذ مجوز و زمان تمرینها و همانگونه که آقای آئیش گفتند، اگر آقای منصوری به عنوان تهیهکننده در کنار ما حضور نداشتند، این نمایش به مرز اجرا نمیرسید. برای چنین تئاتری با این تعداد بازیگر، حمایت مالی خیلی مهم است. اگر این کار سفارش یک نهاد یا گروه خاصی بود، قبل از اجرا و در چند روز ابتدایی شروع اجرایمان به چنین چالشهای غیربدیهی دچار نمیشدیم. آقای منصوری به خاطر حجب و حیایشان نمیگویند اما باید بدانید افرادی که به اصطلاح نگران بحث فرهنگی کشور بودند، دو مرتبه به اتومبیل آقای منصوری صدمه زدند. یکبار هم جلوی درب خروجی سالن با الفاظ بسیار زشتی با من تسویه حساب کردند! حتی درباره عنوان نمایش موضعگیری کردند و به دلایلی گفتند باید تغییر کند. ما پای این عنوان ایستادیم و نگذاشتیم تغییرش دهند. در یک جمله میگویم که این نمایشنامه توصیه شخص، گروه یا دستهای نیست و صد در صد کار خصوصی است. این را به آن دلیل تاکید میکنم که حتیالمقدور از زحمات تهیهکننده و سایر اعضای تیم اجراییمان حمایت کنم و حقوق معنویشان را پاس بدارم.
محمدرضا منصوری: آقای خلیلی به این موضوع با دید فنی و هنری نگاه میکنند ولی من به عنوان تهیهکننده از منظرهای دیگری هم نگاه می کنم، مثلا از منظر اخلاقی هم به این ماجرا نگاه میکنم. توقع من از عالم تئاتر، بازیگران، برخی رسانه های این وادی و... چیز دیگری بود و دیدگاه متفاوتی داشتم. متاسفانه یک سری از افراد که از آنها توقع نداشتم، با برخوردهایشان مرا ناراحت کردند. آقای راد میگوید که که از تاسیس وزارت ارشاد تا به حال، هیچکس از بخش خصوصی به این شکل از تئاتر حمایت نکرده بود که من این کار را انجام دادم. توقع آنچنانی هم نداشتم و تمام دغدغه و توقعم در آن خلاصه میشد که منش و حرفهای بودن هنرمند بود. فکر میکنم تهیهکنندهای که به سمت تئاتر میآید، میداند ضرر خواهد کرد مگر اینکه در این بین اتفاقی رخ دهد و از بخشهای دیگر او را حمایت کنند تا ضرر نکند. تهیهکنندهها با عشق و علاقه به سمت تئاتر میآیند، حتما تئاتر دغدغهشان است و یا به یک کارگردان و یا چند بازیگر علاقه دارند که به سمت تئاتر میآیند. تهیهکنندگان تئاتر خیلی به بُرد مالی فکر نمیکنند و بیشتر توقع اخلاقی دارند.
البته تهیهکنندگی تئاتر همیشه از لحاظ مالی بدون برگشت نیست.
محمدرضا منصوری: بله. من تهیهکننده اگر بخواهم دنبال بیزینش باشم و پول در بیاورم، قطعاً میتوانم این کار را انجام دهم، آقای خلیلی هم همینطور. او هم اگر بخواهد نمایشنامه ای بنویسند که مخاطبان فراوانی را به سالن نمایش بکشاند، قطعه از پسش بر میآید. ولی دیدگاه من و آقای خلیلی، اجرای یک نمایش فاخر ملی بود. قرار بود من موسیقی تئاتر را تهیه کنم که حرفه اصلیام است. اما پس از خواندن نمایشنامه، به علت علاقهای که به آثار آقای خلیلی داشتم و به پیشنهاد دوست مشترکمان آقای سلیمانی، وظیفه تهیه کل تئاتر را بر عهده گرفتم. در نهایت، میزان رضایت من، نسبی است. به این تئاتر، به عنوان یک تجربه نگاه میکنم.
قصد دارید تهیهکنندگی در تئاتر را ادامه دهید؟
محمدرضا منصوری: معلوم نیست. دغدغه محوری و همیشگی من موسیقی است، از آلبوم موسیقی که منتشر کردم چهار سال می گذارد و بسیار دلتنگ کار تازه هستم. این شب ها که برای خواندن ترانه " ای ایران سرای امید" بر صحنه تالار وحدت می روم خاطره خوش کنسرت سال 1393 که در وحدت داشتم برایم تداعی می شود، بسیار مشتاق هستم روی کار موسیقی تمرکز داشته باشم و هنوز برای تهیه کنندگی در تئاتر تصمیمی ندارم.
فرهاد آئیش: آخر این تئاتر برای آقای منصوری توجیه اقتصادی نداشت.
محمدرضا منصوری: بله. هر چند از نظر معنوی دلخوشم که اثری در ستایش قهرمان ملی شدن نفت خلق کردین اما از منظر مالی ضرر کردیم. تصورم حمایت هایی بود که در عمل انجام نشد.
اگر تهیهکنندگان بخش خصوصی به تئاتر بیایند و پس از مدتی دچار ضرر مالی شوند و آن را کنار بگذارند، تئاتر خسارت بزرگی خواهد دید. چکار باید کرد که این سرمایهگذارها ضرر نکنند و در عرصه تئاتر بمانند؟
فرهاد آئیش: اگر آقای محمد رضا منصوری با نگاه فرهنگی اش نبود محال بود اجرای نمایش "راپورتهای شبانه دکتر مصدق"، با 62 بازیگر روی صحنه بیاید، اجرای این نمایش فقط به خاطر پشتیبانی مالی بود که داشت، مثلا گریم خاص مصدق مرهون وجود تهیه کننده است، چنین گریم حرفه ای در تئاتر امروز ما معمول نیست، اگر امثال آقای منصوری در آینده تئاتر نباشند، خیلی از نمایشها ممکن است اجرا نشود لذا باید زمینه دلگرمی و ماندگاری آنها را فراهم کرد.
شما گفتید که اجرای آواز و قطعات موسیقی، جزئی از نمایشتان بود و از قبل آن را نوشته بودید. انتخاب این قطعات با چه کسی بود؟
اصغر خلیلی: "ایران ای سرای اُمید" در نمایشنامهام هست ولی قطعه اول، پیشنهاد خود آقای منصوری و آهنگسازمان بود که در این عرصه هم صاحبنظرند.
پس برای این نمایش موسیقی نساختید؟
اصغر خلیلی: موسیقی که ساخته شده است. موسیقی که در طول نمایش میشنوید ساخته تیم موسیقی خودمان است.
محمدرضا منصوری: قطعات موسیقی را من و آقای مهراد نوبختپور به اتفاق یکدیگر ساختهایم و از آنجا که من پس از آهنگسازی این آثار، دیگر درگیر کارهای تهیهکنندگی و اجرائی نمایش بودیم، تنظیم قطعات را به آقای نوبخت سپردم.
قطعه "خوشهچین" پیشنهاد شما بود؟
محمدرضا منصوری: بله. خوشهچین به خاطر آنکه هم یک حس نوستالژیک دارد و مردم با آن خیلی آشنا هستند. آن زمان پخش میشده است از سوی دیگر تم ملی میهنی دارد و ایرانی بودن را تداعی میکند، برایمان خیلی مهم بود که حتما اجرا شود. قطعه " ای ایران..." که بر پیکر بی جان دکتر مصدق به طور زنده اجرا می شود بسیار تاثیرگذار است
محمدرضا منصوری: تماشاگر این نمایش بر داستان آن واقف است اما ظلمی که بر دکتر مصدق میرود و تراژدی مرگ او اندوهی سنگین بر سالن نمایش مستولی میکند و اجرای این ترانه نوعی گرامیداشت راهی است که ایشان جان بر آن هدیه داد؛ البته با توجه به نمایشنامه دو بیت آغازین «ای ایران سرای امید» را بر پیکر جناب مصدق هر شب زنده اجرا کردهام که خوشحالم مورد توجه قرار گرفته است. همین دو ترانه کهن، دو نمونه شاخص است تا ثابت کند هنرمندان فرهیخته موسیقی کلاسیک ما، دلگفتههای مردم را بازتاب دادهاند و طنین فریاد ملت خود بودهاند؛ از این رو ماندگار شدهاند، این راهی است که باید در آن کوشید.در عین حال باید ساخت موسیقی برای هر اثر نمایشی به یک فرهنگ بدل شود. مانند هر فیلم سینمایی که برایش اثر موسیقایی مستقلی تولید میشود، باید برای هر تئاتری هم یک موسیقی خاص آن اثر طراحی و ساخته شود، این کمکی بزرگ به هنر نمایش و البته تجربهمند شدن موسیقی تئاتر در ایران میشود. ادامه تئاتر با موسیقی انتخابی ظلم به این هنر است، امیدوارم بودجه تئاتر به مرتبهای ارتقا یابد که حضور موسیقی تولیدی در آن به یک امر متداول و مرسوم بدل شود. چه بسا ساخت موسیقی برای تئاتر و شنیده شدن آن حتی ماهها و سالها بعد از پایان اجرای تئاتر بتواند در زنده داشت آن نمایش اثرگذار باشد.
سخن آخر؟
اصغر خلیلی: نزدیک 30 نفر از دانشجویان تئاتر، در کنار ما فعالیت هنری میکنند. این دوستان آنقدر خوب ظاهر شدند و با علاقهمندی و انرژی جلو آمدند که من در بروشور هیچ تفاوتی با بقیه برایشان قائل نشدم و حالا در این مصاحبه، میخواهم از این عزیزان تقدیر کنم چون واقعاً برای نمایش ما زحمت کشیدند. بخشی از بار سنگین این نمایش بر دوش این دانشجویان بود و از منظر خود من و بسیاری از تماشاگران و منتقدانی که این نمایش را دیدند، این 30 دانشجو خیلی خوب این بار را تحمل کرده و حرکت دادند. برای همین تصمیم جدی گرفتهام که با کار بعدیام از تکتکشان تقدیر کنم و اینجا هم به صورت رسمی اعلام میکنم که اگر این دوستان نبودند، بخشی از این نمایش روی زمین میماند.
محمدرضا منصوری: من از همه علاقمندان به نمایش و نیز تاریخ و همه آنها که به این برهه حساس تاریخی نگاه ویژه دارند دعوت می کنم از شش اجرای پایانی این تئاتر دیدن کنند؛ جا دارد از تک تک برزگان سیاسی، اجتماعی، فرهنگی هنری که در این مدت از این نمایش دیدن کردند تقدیر کنم، به حتم حضور دلگرم کننده این نخبگان بهترین مشوق ما بوده است و به ما این اطمینان خاطر را داده است که راه مان را درست رفته ایم.
فرهاد آئیش: آقای خلیلی! ما آنقدر سرمان شلوغ بود که من وقت نکردم به شما یک چیزی را بگویم. از روز اول که با شما درباره نمایش " راپورتهای شبانه دکتر مصدق" صحبت کردم تا به امروز، به غیر از قسمتهایی از کار که ایراد گرفتم و از کمی ناراضی بودم. همیشه معتقد بودم که همه چیز میتواند بهتر انجام شود؛ اما آنقدر فشار کارمان زیاد بود که هیچوقت فرصت نشد به شما بگویم که نمایشنامه را خیلی زیبا نوشتید. اوایل سر اینکه، عادی صحبت کند یا ادبی، در برزخی قرار داشتم. شما به من اطمینان خاطر دادید که کارت جواب میدهد. از این بابت ممنونم.
اصغر خلیلی: ممنونم از لطف تان.