سرویس تئاتر هنرآنلاین: متن نمایش"خوشبختیهای کوچک سوسک شدن" که هم اکنون با کارگردانی آزاده انصاری در سالن سایه تئاتر شهر اجرا میشود، توسط نادر برهانیمرند و فرهاد امینی بر اساس داستان "مسخ" اثر "فرانتس کافکا"،برای نمایش اقتباس و تنظیم شده است. ژانر موضوعی داستان "مسخ" اساسأ فلسفی و "ابزورد" با پسزمینههای روانشناختی و اجتماعی است و هجوآمیزی کمیکی را به نمایش نمیگذارد و اگر در آن انسان، هجو، کوچک، بسیارکم و حقیر میشود، این هجویه بُنمایه موضوعی فلسفی، روانشناختی و اجتماعی دارد؛ یعنی موضوع و ساختار داستان مورد نظر بسیار جدی، هوشمندانه و هنرمندانه است و از لحاظ تأویلزائی جزو آثار بیمانند ارزیابی شده و تاکنون حتی همتای نسبتأ قرینهواری نداشته است.
نادر برهانیمرند و فرهاد امینی چکیدهای کم دامنه و محدود از موضوع اثر فوق را گرفته و هم عرض با آن دیالوگهای زیادی هم از خود اضافه کردهاند و درکل از لحاظ متن، اثری تدارک دیدهاند که دادهها و داشتههای بسیاری از اثر "کافکا " کم دارد و در اصل جز طرح کلی وجه اشتراکی با آن ندارد. این موضوع عملأ غیرموجه بودن اقتباس و حتی اجرای صحنهای آن را به اثبات رسانده است.
باید یادآورشد که از نظر "فرانتس کافکا" استحاله انسان به حشرهای مثل سوسک صرفأ برای تأکید برچندشآور شدن او نیست، بلکه به منظور نشان دادن تغییر و استحاله ماهیت انسانی او و تبدیل و تنزلش به یک حشره بیفایده، زشت و نفرتانگیز است؛ این مقوله، خصوصیتی تمثیلی را به نمایش میگذارد ؛ در پس چنین تمثیلی، تأویلزائی فلسفی جهانی وجود دارد که مناسبات، شرائط و موجودیتش بیآن که مرتبت انسان را تعالی بخشد، او را از اوج به حضیض میاندازد و همه صفات و ویژگیهای انسانی را از او میگیرد و نهایتأ به موجودی کوچک، حقیر، بیاهمیت و زشت تبدیل میکند که نافی همه ارزشهای انسانی قبلی اوست. این رویداد فاجعه آمیز فقط به عنوان "یک پارادوکس تمثیلی" معنا پیدا میکند.
نمایشی که روی صحنه اجرا میشود، اساسا فلسفی نیست و در کلیت خود، معجونی است از کمی "ابزورد"، مقداری "کمدی سیاه"، لفت و لعابی از "گروتسک" و کمی "هجویه" و بخش زیاد و قابل توجهی هم از یک "نگره کاریکاتوریک"، که کلا در اجرا با بهرهگیری بیدلیل و نامناسب از دو شیوه "پانتومیم" و "نمایش دیالوگدار" ترکیبدهی شده است. در این رابطه، به طور عامدانه و اما بیمعنائی اغلب پرسوناژها تغییر یافته و با استفاده غلط و غیرکارکردی از ماسک و لباس و غیره به آدمکهای "عروسکنما"ی هجوآمیز تبدیل شدهاند که گرچه "چندشآور و اشمئزاز آمیز" شدهاند، اما این ترفند در راستای پوچ و بیهوده شدن انسان و زندگی نیست، بلکه صرفا بخشی از اجرای یک "کمدی سیاه" است؛ البته نمایش "خوشبختیهای کوچک سوسک شدن" به کارگردانی آزاده انصاری و نویسندگی ظاهرا اقتباسی "نادربرهانیمرند و فرهاد امینی" در این ژانر هم باقی نمیماند، زیرا نمایش- به رغم برخی دیالوگهای کنایی و تلویحی درباره مضمون خوشبختی که البته تناقضآمیز هم هستند- هرگز به یک غایتمندی "ابزورد یا غیرابزورد" فلسفی یا روانشناختی نمیانجامد و به یک "کمدی بی محتوا" تبدیل میشود که ژانری "ایرانی" و جعلی برای اثر فلسفی، اجتماعی و روانشناختی "فرانتس کافکا " به شمار میرود.
در بخشهایی از نمایش که از بیان فیزیکی بدن تحت عنوان اجرای "پانتومیمیک" حالات استفاده شده، حرکات بازیگران هیچ شباهتی به پانتومیم ندارد، چون پانتومیم مبتنی بر دقت و مخصوصا مهارت در کاربردیتر کردن اعضاء، حالات و ژستهای بدن برای القاء و انتقال مفاهیم و کنشهای نمایشی معین است و علت کاربردش هم، چنین تعریف شده که در شرایطی خاص دیالوگهای شفاهی و زبانی برای موقعیتها و حالات پرسوناژها جنبههای کارکردی و تأثیرگذار کمتری دارند و بسنده نمیکنند، به همین دلیل بیان فیزیکی و بدنی ارجحیت پیدا میکند، یا آن که اساسا در موقعیتهایی از آن برای "وانموده سازی" های غیر کلامی لحظهای یا مقطعی استفاده میشود که الزاما باید جزو داستان یا موضوع نمایش باشند. در نمایش "خوشبختیهای کوچک سوسک شدن" به کارگردانی آزاده انصاری هیچ کدام از حرکات بدون دیالوگ از کارکرد پانتومیم برخوردار نیستند و باید با دیالوگ به اجرا درمیآمدند؛ درحال حاضر بر اجرا تحمیل شدهاند و چنین به نظر میرسد که توسل به این ترفند صرفا کش دادن و تامین وقت بیشتر برای به یک ساعت رساندن وقت اجرای نمایش بوده است.
نمایش به شدت کسلکننده و غیرقابل تحمل است و چون برخلاف اثر "کافکا" معنا، تأویل و داده مهمی هم درآن نیست (حتی ابزورد)، عملأ ذهن و احساس تماشاگر را به طرز بسیار دافعهآمیزی پس میزند.
هیچ کدام از حرکات کاربرد نمایشی ندارند. استفاده زیاد و بدون دلیل از "عروسک" هم صحنههای نمایش را به شکل "عروسک بازی" درآورده است و در اجرا ثابت شده که همه اینها برای پُر کردن "ظرف نمایش" از " اجناس چند جوره" و حتی بی فایده بوده است.
بازی و بازیگری عملأ هجو شده، طراحی هم سرسری و سطحی و استفاده از تصاویر ویدیوئی اضافی و غیرنمایشی است؛ ضمنأ بازیگری که در صحنه به زعم خود کارگردان به شکل سوسک درآمده، هیچ شباهتی به سوسک ندارد و چون "هم اندازه و هم قواره" انسان است، هرگز حقیر و کوچک شدن انسان را به نمایش نمیگذارد، لذا این سوسک بسیارگنده و آدم نما که بیشتر به یک آدم جذامی شباهت دارد، حضورش در نمایش اضافی و بیمورد است.
این نمایش نه از لحاظ بازیگری قابل تأمل است و نه از نظر طراحی، کارگردانی و کلأ اجرا. ضمنأ در رابطه با متن هم نشانگر کوششی سادهنگرانه و بیثمر است. نویسندگان اقتباس کننده متن و کارگردان، در نمایششان دیالوگهای کنایی و تلویحی زیادی آوردهاند که تمامأ دیالوگهای خود آنهاست و ارتباطی به "کافکا" ندارد. آنها حتی در پس بیان این دیالوگهای تلویحی و کنائی، ذهنیتهای تحلیلی، نتیجهمند و رُک و روشنی ارائه نمیدهند.