سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش "مستاجر" نوشته و کار ستاره امینیان با واکنشهای متفاوتی از سوی منتقدان و تماشاگران تئاتر روبهرو شده است. این نمایش بر اساس رمان "مستاجر" نوشته "رولان توپور" است که باحمایت یک کمپانی تئاتر فرانسوی و سفارت این کشور، در تالار حافظ روی صحنه رفته است. مرتضی اسماعیلکاشی، افشین غفاریان، سارا علیا، منا شریفی، سمیرا طلوعی، برنا اعتمادی، سعید اویسی و رحیم نوروزی در این نمایش ایفای نقش میکنند. به همین بهانه، گفتوگویی با ستاره امینیان نویسنده و کارگردان، رحیم نوروزی، مونا شریفی، پیمان فخرایی، سعید اویسی و سمیرا طلوعی بازیگران این نمایش داشتهایم.
ابتدا توضیحاتی در مورد نحوه شکلگیری این نمایش بدهید؟
ستاره امینیان: زمانی که برای ادامه تحصیل به فرانسه رفتم، با رمان "مستاجر" آشنا شدم. تصمیم گرفتم نمایشی بر اساس آن تولید کنم. نمایشنامه را به فرانسه نوشتم و خوب از کار در آمد؛ در نگارش، از رمان "داستایوفسکی" و " یادداشتهای زیرزمینی" بهره بردم. در این میان با کمپانی تئاتر "رفورمانس" آشنا شدم و نمایشنامه را برای آنها فرستادم. به ایران آمدم و با سفارت فرانسه در رابطه با اجرای کار صحبت کردم؛ البته مشخصا در مورد جشنواره "آوینیون" با هم حرف زدیم.
همیشه مرتضی اسماعیلکاشی را برای نقش اصلی در نظر داشتم؛ خوشبختانه او با وجود حضور در اجرای نمایش رضا ثروتی و حساسیتهایی که برای بازی در نقشهایش دارد، پذیرفت که با ما همراه باشد. او مرا با شاگردانش آشنا کرد. در تعدادی از تمرینهایشان حاضر شدم و بازیگرانم را از میان آنها انتخاب کردم. دراین میان دو کاراکتر برایم بسیار مهم بود. کاراکترهایی که میبایست در استریلیزهترین حالت اجرا میشدند و هیچ بازی اضافهای نداشته باشند. با رحیم نوروزی صحبت کردم و خوشبختانه او نقش "موسیو زی" را قبول کرد.
محسن زمانی (منتقد): در سینما و تئاتر جای اقتباس همیشه خالی است. اتفاقی که در غرب بسیار اتفاق میافتد، چراکه ادبیات به مانند دریای بیکرانی است که میتوان از موضوعها و ایدههای مختلف آن تئاتر و سینما را تغذیه کرد. اتفاقی که در کشور ما غریب است؛ اگر اقتباسی شکل گرفته، دچار نقصان بوده زیرا تجربهای پشت آن وجود نداشته است. اصولا نخستین قدم برای اقتباس ادبی مبدا است. اینکه چگونگی اصول ادبیات ترجمه به اصول ادبیات دراماتیک را بدانیم. هر متنی قابلیت اقتباس ندارد. رمان "مستاجر" گرچه بسیار وسوسهانگیز است اما به نظرم سرابگونه است. در واقع مضمون، درونمایه، شیوه و فرم ارائه وسوسهانگیز است. با خلاصهیی که از رمان خواندم یک نقصان جدی در ترجمه به ادبیات دراماتیک میبینم.
مهمترین اتفاق این است که روایت به اکت و کنش تبدیل شود .چون جان نمایش، اکت است که در بخشهایی توانستهاید موفق باشید؛ ما دو گونه اقتباس در ترجمه داریم: نخستین آن، اقتباس وفادارانه است که شما آن را انجام دادید. هسته مرکزی نمایش در مسخ شدن شخصیت اصلی است که تبدیل به زن میشود؛ اما آنچه در نمایش میبینیم نقاب زدن است. نقاب زدن خود خواسته و مسخ شدن بدون اراده فرد، شکل میگیرد. انتظار من این بود که روح رمان حفظ شود. در نگاه کلی این اقتباس را میتوانیم نسبتا موفق بدانیم.
ستاره امینیان: هسته اصلی "مستاجر" مسخ شدن نیست. نقدی که از منظر "ژاک لاکان"روی این متن، نوشته شده کاملا نقاط تیره رمان را برای ما روشن میکند، هسته اصلی رمان "سرکوب" است؛ بنابراین اصلا مسئله مسخ نیست. این یک آنالیز غلط است. هسته اصلی "رولان توپور" نشان دادن حفره درونی بشر است، نقصانی که "لاکان" از آن حرف میزند؛ همه برای کامل کردن این حفرهها همه کار میکنند و قصد تکامل آن را دارند.
حال "توپور" در قالب یک داستان که آپارتمان نماد خیلی از این سرکوبها است به این موضوع میپردازد. یک نفر وارد این آپارتمان میشود، او از بیرون به درون خویش و از درون به بیرون میگریزد و میبیند همه جا به یک صورت است و هیچ جای امنی وجود ندارد هیچجا از آن نقصان بری نیست. اگر دقت کرده باشید هیچ مسخی در زن شدن "ترلکوفسکی" وجود نداره او خودآگاه این عمل را انجام می دهد و لحظه ای که در قالبش قرار میگیرد، سرکوبش میکند. جمله معروفی در کار هست که میگوید: "خیلی زود باید دست به کار شم تا خودشان خجالت بکشند و بدانند با من چه کار کردند. اونوقت نمیتونن حتی توی صورتم نگاه کنن" این دیالوگ کاراکتر اصلی است. او آگاهانه و هوشمندانه تصمیم میگیرد خودش را به جای زن دیگری که قبل از او در آن آپارتمان زندگی میکرده است بگذارد؛ اما زمانیکه میخواهد "موسیو زی" را ببیند لباس مردانه بر تن میکند تا او نفهمد. در واقع "توپور" هیچ کدی به ما نمیدهد که آیا شخصیت "سیمون شون" همان "ترلکوفسکی" است یا نه؟ هیچ اشارهای به گرایش جنسی نمیکند. ما را تا آخرین لحظه در تعلیق نگه میدارد. هوشمندی این رمان به این است که نمیفهمیم او چه کسی است. اسماعیل کاشی میگوید هرگز در خوانشهایی که از رمان داشتم کدی نگرفتم. اصلا قصد او مسخ کردن نبوده است. نویسنده میخواسته این مساله را عنوان کند که هیچ جا امن نیست و ما برای تکامل این نقصان زندهایم.
محسن زمانی (منتقد): رمان ساختار دایرهایی دارد. اگر نگاه جامعهشناسی داشته باشیم و با رویکردهای آنارشیستی روبرویم. احساس من این است که مسخ شدن بیشتر دیده میشود ولی صحبتهای شما هم منطقی است. ما نمیتوانیم یک رمان کامل را در یک ساعت اجرا کنیم، مجبوریم بخشهایی را که پر رنگ یا حذف کنیم. این روند را تنها در یک صحنه کوتاه نمایش میبینیم. فکر میکنم به دلیل اینکه با رمان قبل از نمایش آشنا نبودم؛ میتوانم بگویم یک بازی عصبی است. از زمانی که تصمیم میگیرد تغییر کند و خودش را زن میبیند. میگوید: "ببینند با من چه کردند؟" آنچه از رمان حذف و تغییر کرده است آنست که به مغازه کلاه گیس فروشی میرود و خرید میکند. راجب به سن صحبت میکند و ادای دخترها را در میآورد که برای جلب توجه میگوید من حاملهام. آقای اسماعیل کاشی نشستن زنانه را اضافه کرده است. مشخص است بازیگر خودش این را اضافه کرده و به نظرم خیلی خوب بود.
ستاره امینیان: بله دقیقا. " ترلکوفسکی" بسیار باهوش و دقیق است. در دیالوگهایی که با خودش راجع به زنها میگه متوجه میشیم که روی رفتارهای زنان بسیار دقیق است. بنابراین تصمیم گرفتیم حرکات ظریفی برای این صحنه در نظر بگیرم که نشان از ظرافت و دقت "ترلکوفسکی" باشه. "رولان توپور" میخواهد ما مرز خیال و واقعیت را گم کنیم. نباید بفهمیم چه چیزهایی واقعی است. ماهم برای تحقق این نکته تلاش کردیم.
محسن زمانی (منتقد): آنچه یک اثر هنری را میتواند جذاب کند ایهام است. در بخشهایی این موضوع به اندازه وجود داشت. من در مورد لکنتهایی که برای مخاطب در دنبال کردن اثر به وجود میآید صحبت میکنم. شما در حیطه کارگردانی موفقتر عمل کردید تا اقتباس از رمان. انسان چیزی جز انتخابهایش نیست. در انتخاب و هدایت بازیگرانتان خیلی خوب عمل کردید. مرتضی اسماعیل کاشی عالی بازی کرد. بازیگران همگی در یک سطح بازی میکنند. این یکدست بودن به کارگردان و بازیگرها برمیگردد.
رحیم نوروزی: وقتی تلاش بچهها را در این کار میدیدم، میگفتم آنها را چگونه پیدا کردی؟ من با افرادی مواجه شدم که گروهی کار میکردند، مانند یک گروه با سابقه طولانی. همانند بیست سال پیش که همه کار میکردیم تا نمایشی را به صحنه ببریم. من در این اجرا، یک قطعه از پازل هستم.
شما تجربه زیادی در حوزه تئاتر و سینما دارید. زمانی در کنار کارگردانی صاحب تجربه قرار می گیرید و زمانی هم در برابر یک کارگردان جوان. چه بخشی از کارتان را مدیون تجربههای بازیگری میدانید؟
رحیم نوروزی: من کار زیادی در این اجرا نکردم. سه بار میآیم، میگویم: "شلوغ نکن، چه خبرته؟" در این حد باید بفهمیم و انجام بدیم. همه چیز دچار عمق و معنویت نیست. "موسیو زی" یک صدا و حضور بیعمل است. نگاهی نافذ و حضوری سنگین که اوتوریتهاش باید قالب شود. من خودم بیشتر شکل "ترلکوفسکیام". هر طور فکر میکنم در نگاه اول باید مردم را مرعوب کنم؛ من این را نداشتم و باید از جای دیگری آن را استخراج میکردم و این به حضوری رازآلود باز میگشت. ستاره امینیان اصرار داشت ریتم نیفتد و سریعتر باشد ولی من میگفتم باید تماشاگر منتظر بماند.
شما نقش را ساده جلوه میدهید؛ انگار هیچ تلاشی برای بازی نکردید؛ اماروی صحنه قدرت داشتید.
رحیم نوروزی: اگر منتظرید اوتوریته در این شخص ببینید، چیزی دستگیرتان نمیشود. این در مورد اتمسفری ساخته میشود و روابط او با آدمهاست. وقتی به تونل وحشت میروید، طبیعتا منتظرید یک نفر با اره برقی پیش رویتان سبز شود. میروید تا بترسید. پدیدهها برایتان ترسناک تعریف شده است.
همین طور که در صحبت هایتان اشاره کردید، تعدادی از هنرجویان جوان آقای اسماعیلکاشی در این اجرا همراه شما بودند که خوشبختانه تعدادی از آنها اینجا حضور دارند. لطف توضیحاتی در مورد این تجربه بدهید؟
موناشریفی: مدرسه تئاتر سه نقطه در کلاسهای اسماعیل کاشی و چند نفر از اساتید دیگر دوره دیدم. چندسال است شاگرد او هستم و بسیار آموختم. سواد هنرجویی من آنقدر نیست اما من صداقت را خیلی در کار دوست دارم. ستاره مدام به ما میگفت خرده بازی و خرده اکت نمیخواهم، ساده و روان باشید. ما باید اتمسفری برای یک شخص دیگر بسازیم، بنابراین باید همه به یک اندازه کنتراست میداشتیم. اگر غیر از این بود کسی در نقطه طلایی قرار دارد، دیده نمیشد کم کم به خواست ستاره نزدیک شدیم. صداقتی که در اجراها هست در گریم و لباسها هم دیده میشود. همه چیز ساده است.
ستاره امینیان: ببنید این قصه میخواهد بگوید إنسان در زیر سرکوبهای جامعه، خانواده، مذهب و غیره به این درجه از جنون میرسد و شاید اگر زندگی "موسیو زی" هم همین طور باشد او هم به جنون برسد. سرکوبی که فروید میگوید که ما با آن بزرگ میشویم.
محسن زمانی (منتقد): فروید میگوید: "در آفرینش، هیچ برنامهایی برای خوشبختی انسان طراحی نشده است و خیلی ساده نشان میدهد ما در لحظه احساس خوشبختی میکنیم. اگر بتوانیم خوشبختی را کش بدهیم،احساس خوشبختی از بین میرود.
ستاره امینیان: جایی همزاد و "ترلکوفسکی" با هم حرف میزدند، یک تکه مهم از کتاب "داستایوفسکی" است که من آن را حذف کردم. میگوید: "من از این بدبختیهام لذت میبرم ." میپرسد: "یعنی از دندان درد هم لذت میبری؟"می گوید : "آره، شده یک ماه دندان درد داشتم و لذت بردم." می پرسید: "چرا از بدبختیهایت لذت میبری؟" جواب میدهد: "از هیچ کاری نکردن که بهتره است." دیالوگ مهمی است که مباحث فلسفی دارد. همان نکتهای که مونا "مادام دیاز" می گوید: از بدبختی لذت میبرد. این رو در تکمیل حرف شما گفتم.
رحیم نوروزی: باید بگویم ما همیشه یک وضعیتی را رقم میزنیم. ما عملههای یک کارخانه آدمسوزی هستیم که داریم میزانش میکنیم. هیزمش را میاندازیم. درد میکشیم و خودمان هم سازنده آن هستیم. ما محکوم به دنیا آمدن و مردنیم. خودمان رقم میزنیم چگونه باشیم.
پیمان فخرایی: من هم در مدرسه تئاتر سه نقطه یکی از شاگردان دکتر دلخواه بودم. به دلیل مسالهای که برای برنا اعتمادزاده در اجرای این نمایش پیش آمد جایگزین او شدم. من، هم خوشحال و هم ناراحتم که در این کار هستم. ناراحتم چون در پروسه تجربه و در جایی که کار را از روبرو ببینم، قرار ندارم.
سمیرا طلوعی: وقتی برای حضور در این نمایش انتخاب شدم اولین چیزی که به ذهنم آمد این است که چگونه درسهای اسماعیل کاشی را پس بدهم تا اعتبارش زیر سوال نرد. همانطور که آقای نوروزی گفتند ما عادت به گروهی کار کردن داریم. یاد گرفتیم وقتی برای چیدن صحنه میرویم خودمان همه چیز را آماده کنیم. اینها اضافه بر حس یک فرد علاقهمند به هنر بازیگری است. خیلی از بازیگرها شاید با آن کنار نیان، ولی ما لذت بردیم و امیدوارم کارگردان کم کاری ما را ببخشد.
سعید اویسی: اولین جلسه تمرین رفتیم و متن را خواندیم. با آدمهای نمایش آشنا شدیم. دوسه تا آدم است که من بازی میکنم. در فیلم و رمان اصلی این آدمها پرداخت بیشتری دارند ولی این کار برشی از آنها دیده میشود. که در نمایش ستاره شکلی کامل شده اند و در ترکیببندی کلی مفهوم خودشان را پیدا میکند. گفتم چه کار کنم که این افراد درست دیده شوند و تک بعدی نباشند. من با هیجان آمدم ولی ستاره اضافههای من را حذف کرد و به چیزی رسیدیم که الان میبینید.
رحیم نوروزی: در پاسخ کسانی که میگویند نقش را چطور در آوردی میگویم: شخصیت "مورسو" در بیگانه عجیب و جانفرسا بود؛ ولی جایی که قرار است معرف شخصیت اصلی باشی نیازی به شخصیتپردازی عمق و عجیبی نیست. "گوردن گری" مثال میزد که اگر این تودهها دستم نبود گوش را از عقل تهی میکردم. بازیگر عقل نمیخواهد. بدنها باید احمق شود. همه چیز باید دیده شود.
محسن زمانی (منتقد): من با ساخته شدن "آواتار" خیلی خوشحال شدم برای اینکه احساس کردم روندی ایجاد شده که بازیگر تبدیل به آنچه باید شوند. اینکه بازیگر بداند چگونه در اختیار کارگردان باشد و ادامه ذهن او باشد خیلی مهم است.
ستاره امینیان: همه در خدمت متناند. برام مهم است هرکسی ایده خودش را نیاورد.
محسن زمانی (منتقد): فکر میکنم خانم امینیان رنگ و بافت مناسب را برای مخاطب ایجاد کردند و به سمت فرمگرایی عاقلانهای رفتند. در سالهای اخیر رفتن به سمت فرم برای ادای خوشگل بودن است؛ ولی در این کار چنین چیزی وجود ندارد. معمولا کمتر منطق درستی دارد. فرمها در آمده، طراحی صحنه در خدمت کار است اما میشد بهتر هم باشد.
رحیم نوروزی: شاید به این خاطر است که سالن دو اجرا می رود و باید برای هر اجرا دکور را جمع و دوباره سوار کنند. از سوی دیگر متزلزل بودن آن خانه را نشان میدهد.
در دنیای نشانهشناسی مطلبی در مورد بازیگری در کتاب فرزان سجودی وجود دارد. در این کتاب آمده یک روز بازیگری که قرار بوده نقش "هملت" را بازی کند در حین آشپزی دستش را میبرد و آن را باند پیچی میکند؛ بعد همه شاهد بودند که منتقدها چه تحلیلی از اینکه "هملت" دستش را بانداژ کرده نوشتند؛ در صورتی که او دستش زخم بود. حالا این چرخ هم هزارتا تحلیل دارد. ما چرخ را به عنوان یک عنصر بصری داریم میبینیم. پس باید کارکرد داشته باشد.
محسن زمانی (منتقد): این کار موظف به ایجاد تفکر در مخاطباش است. ریتم و شکل روایت، دنبال کردن کار را مشکل میکند و یک جایی تماشاگر خسته میشود و به ساعتاش نگاه میکند. میشد تمهیداتی اندیشید که این اتفاق نیفتد. در نهایت کاری است که استانداردهای قابل قبول دارد. ما در این موقعیت زندگی میکنیم و لازم است گاهی از بیرون به آن نگاه کنیم.
ستاره امینیان: نکته جالبی که شما میفرمایید این است که آدمهای مختلف،حرفهای مختلف میزنند. آقای کیانیان، دلخواه و رضا ثروتی میگفتند اگر بیست دقیقه دیگر هم به کار اضافه می کردی ما بازهم لذت میبردیم. ولی باز بعضی ها میگویند میتونه کمتر باشه...
محسن زمانی (منتقد): نمیتوانم توصیه کنم از بیرون کارتان را نگاه کنید چون دارید به بچهیتان نگاه میکنید. ولی توصیه میکنم از آدمهای معمولی بپرسید و یک برآورد کلی بدست بیاورید. در تقلیل یافتهترین حالت میشود همه چیز را در تئاتر حذف کرد و یک تماشاگر و کارگردان ماند. چون با یک تماشاچی هم تئاتر اتفاق میافتد. این اهمیت تماشاگر را به ما گوشزد میکند. همواره متعهدیم او را سرگرم کنیم. حتی اگر بخواهیم کاری کنیم که او گوشهایش را بگیرد درست نیست؛ چون مخاطب اذیت میشود و تئاتر بدون مخاطب ارزش ندارد.
ستاره امینیان: تماشاگر، تماشاچی نیست. پسوند "گر" دارد یعنی کار انجام میدهد؛ پس اصلا موافق نیستم که باید حتما لذت ببرد. تئاتر من در حوزه هنر رادیکال است.
محسن زمانی (منتقد): تعریف من از خوش گذراندن مثل تئاتر آزاد نیست که مخاطبان را بخنداند. آقای ناصر حسینیمهر کاری را در یکی از اجراهایش انجام میداد. اما میگفت؛ بازیگرهای من خاک و گل میپاشند، در طول اجرا نگران بودم این کار من مخاطب مرا آزار بدهد. او پول داده بلیت گرفته تا لذت ببرد.
ستاره امینیان : هنر رادیکال کارش این نیست که به مردم فحش بدهد، کارش تلنگر و نهیب است.
محسن زمانی (منتقد): فکر نمیکنید زمانش بعد از جنگ جهانی دوم بود و گذشت؟
ستاره امینیان : اصلا. اتفاقا وقتش الان است. قرار نیست زیر کولر بنشینیم، استیک بخوریم و تئاتر هم که ببینیم فقط لذت ببریم. همه نباید ما را دوست داشته باشند. سال 2008 کاری را در برلین دیدم. در آن نمایش ما را بستند و در سالن انداختند و ما نمیدانستیم چه اتفاقی قرار است برایمان بیفتد.
محسن زمانی (منتقد): من به شدت عکسالعمل نشان میدهم و لذت هم نمیبرم. عجیب است که شما این را می گویید. این را به حساب تفاوت سلیقه میگذارم.
ستاره امینیان: من و تهیه کننده اقای حیدری ماهر می دونستیم که کارمون ضد گیشه هست و عمدی بود. یه کار دلی کردیم.
محسن زمانی (منتقد): شما تناقضهای عمیقی در بحثتان هست. مگر میشود شما برای اجرا رفتن و دیده نشدن! کار کنید؛ پس اصولا چرا اجرا میروید؟
رحیم نوروزی: ما اگر میخواستیم دیده شویم یک ارابه بر میداشتیم و به پارک میرفتیم. اونجا بیشتر دیده میشدیم. این کاری است که تماشاگر انتخاب میکند. چرا همه تئاترها باید همه تماشاگرها را پوشش بدهد. روزی که نورالدین حیدری ماهر با من صحبت کرد گفت این کار نمیفروشد و برای من هیچ سودی ندارد. پولی برای شما ندارد، ما دنبال یک فیدبک هستیم. کارگردان باسوادی است و میداند چه کاری میخواهد انجام بدهد. ما با این پیش فرض کار کردیم. نمایشی مانند "مرگ فروشنده" را هم شروع میکنیم،نمیدانیم برگشت مالی دارد یا نه.
محسن زمانی (منتقد): بحث من مخاطب است. اگر خانم امینیان میخواهد کاری کند که دوسال پیگیر بوده پس برای دیده شدن است.
ستاره امینیان: تعدادمخاطب برای من مهم نیست و من تئاتر فروش نیستم!