سرویس تجسمی هنرآنلاین، گروه "کژ و راست" مدتی قبل فعالیت خود را با برگزاری نمایشگاهی با عنوان "ربنا" در باغ موزه ایرانی آغاز کرد، نمایشگاهی که آثار بزرگان و جوانان عرصه نقاشیخط را به نمایش میگذاشت و توجه مخاطبان و هنرمندان بسیاری را به خود جلب کرد. دومین فعالیت این گروه نمایشگاهی با عنوان "سی در سی" است که چند روز قبل به کار خود پایان داد. در این نمایشگاه 186 هنرمند آثار خود را در ابعاد 30 در 30 سانتی متر به نمایش گذاشتند، به همین مناسبت با رضا بنیاردلان و راضیه بنی اردلان اعضای گروه "کژ و راست" و همچنین علیرضا سعادتمند و عادل یونسی دو هنرمند این نمایشگاه به گفتوگو نشستیم تا درباره "سی در سی" بیشتر بدانیم.
آقای بنیاردلان قبل از هرچیز بد نیست درباره این موضوع صحبت کنیم که اساسا ایده نمایشگاه "سی در سی" چگونه شکل گرفت است؟
رضا بنیاردلان: شکلگیری ایده نمایشگاه "سی در سی" به حین برگزاری گالری نخست ما برمیگردد. ما در ابتدا یک نمایشگاه را با نام "ربنا" به مناسبت افتتاح فعالیتهای گروه برپا کردیم که همه آثار هنری ارائه شده در این نمایشگاه مرتبط با نام آن بود. آن زمان هدف ما واقعا این نبود که یکسری آثار را کنار هم گذاشته و نمایش دهیم، چون به نظر من در حال حاضر خیلی گالریها وجود دارند که این کار را به نحو احسنت انجام میدهند. بیشتر دغدغه و اهداف ما در گروه "کژ و راست" نگاهی تازه به ارائه آثار هنری به مخاطب است.
هنگام برگزاری این نمایشگاه، یک شب که ما به همراه آقای سعادتمند مشغول نصب لیبل آثار "ربنا" بودیم و به نمایشگاه بعدیمان فکر میکردیم، دوستان گفتند که ای کاش ما در این نمایشگاه اصلا لیبل نداشتیم. خوب لیبل زدن کار سختی است و ما چندبار در حین انجام این کار اشتباه کرده بودیم. از همانجا بود که به همت دوستان، ایده شکلگیری نمایشگاه بعدیمان جان گرفت. ما تصمیم گرفتیم که در نمایشگاه بعدیمان، کلاً اسم هنرمند را از روی اثر حذف کنیم. همچنین قرار شد تا در کنار هنرمندان مشهورتر، از هنرمندان جوان نیز دعوت کنیم و حتی به دو سه نفر از دوستانی که نقاشی هم نکردهاند، بوم دهیم تا نقاشی کنند. در نتیجه، ما اسامی هنرمندان را پشت آثار پنهان کردیم تا فقط آثار هنرمند مهم باشد. در روز افتتاحیه بیش از نیمی از آثار ما فروش رفت و همین هفته که برچسبهای آثار را کندیم، متوجه شدیم که آثار فروخته شده هنرمندان جوان تقریبا از آثار به فروش رفته هنرمندان باتجربه بیشتر بوده است.
قیمت آثار این نمایشگاه چه قدر بود؟
سعی ما بر آن بود که وقتی مخاطب وارد نمایشگاه میشود، به نام هنرمند اثر و ابعاد آن فکر نکند. ما همه ابعاد را یک اندازه (30 در 30) کرده و قیمت پایه را هم روی 700 هزار تومان گذاشتیم. البته کوچک شدن ابعاد آثار، ذهنها را به سمت نمایشگاه نقاشیهای کوچک سوق میدهد اما تفاوت ما با نمایشگاه تابلوهای کوچک آن است که ما در این نمایشگاه، اسم هنرمند را از روی آثار حذف کردیم. اما چرا ابعاد را 30 در 30 را انتخاب کردیم؟ به خاطر آنکه برای هنرمندانی که مقداری پیشکسوتتر هستند، زیانبار است که همان اثر را با اندازه 50 در 50 به ما تحویل دهند، چون آن آثار حدود 6-7 میلیون تومان قیمت دارند. همچنین فکر کردیم که اگر ما یک اثر 50 در 50 از هنرمندان جوان را یک میلیون و پانصد هزار تومان قیمت بگذاریم، شاید خریدار مقداری متضرر شود. پس تصمیم گرفتیم که یک پایه قیمت و اندازه مشخصی را برای ابعاد در نظیر بگیریم.
شما با حذف نام هنرمند، قیمت و ابعاد اثر از روی تابلو، به نوعی انگیزه خرید و فروش را حذف کردهاید. پس چه چیزی به مخاطب انگیزه خرید خواهد داد؟
رضا بنیاردلان: ما کاری کردیم که وقتی مخاطب وارد نمایشگاه میشود، اثری که نظرش را جلب کرده و دوستش دارد را خریداری کند. ما یادمان رفته که باید به جای نام هنرمند، ابتدا به خود اثر توجه کنیم. خود من وقتی در این 3- 4 سال به یک گالری میرفتم، ابتدا به نام هنرمند اثر توجه میکردم، در حالی که ما جوانها و هنرمندان فراوانی در کشورمان وجود دارند که در گوشه و کنار اثر هنری تولید میکنند، باید کار آنها هم دیده شود. ما سعی کردیم حسی ایجاد کنیم که مخاطبان قبل از هر چیزی به خود آثار نمایشگاه توجه کنند. ما حتی هنرمندانمان را وارد یک چالش کردیم. ما به آنها گفتیم که شما کاری را که همیشه میکشید و سفارش دارد را نکشید، بلکه یک اثر حسی و متفاوت انجام دهید.
هنرمندان تاچه اندازه آنچه که مدنظرتان بود را ارائه کردند؟
رضا بنیاردلان: 70-80 درصد آثار همان بود که میخواستم. در این نمایشگاه اتفاقات جالبی هم رخ داد. مثلا دو دوست ما، هر کدام آثار دیگری را کپی کرده بودند، یعنی اثری که من گمان میکردم برای یکی از این دو شخص باشد، برای آن شخص دیگر بود. در واقع ما از این رودستیهای خیلی قشنگ هم خورده بودیم! یا در روز اختتامیه ما فقط هنرمندان را دعوت کرده بودیم و آنها برای اولین بار اثری را که میپسندیدند انتخاب میکردند و ما بعد از انتخاب تکتک افراد، از نام هنرمند آن آثار رونمایی میکردیم. اکثر اسامی که در آن روز رونمایی شد، نام هنرمندان جوانی بود که من فقط یکی دو بار نامشان را از روی لیست دیده بودم. جذابیت دیگر این نمایشگاه آن بود که اساتیدی که ما به آنها پیشنهاد همکاری داده بودیم، از ما درخواست میکردند که آثار شاگردانشان را هم به گالریمان بیاورند. مثلا آقای ذابحی و اسبقی با دخترشان در این نمایشگاه شرکت کردند. در واقع در نمایشگاه "سی در سی"، هنرمندانی از همه نسلها آثارشان را در شرایطی یکسان در معرض دید مخاطبان قرار دادند.
آقای یونسی شما چگونه با این مسئله که اسمتان روی اثری که خلق کردهاید نباشد کنار آمدید؟
عادل یونسی: جالب است بدانید زمانیکه من قرار بود قرارداد حضورم در این نمایشگاه را امضاء کنم، به خاطر مشغلهای که در نمایشگاه اخیرم داشتم، اصلا شرح استیتمنت نمایشگاه "سی در سی" را نخوانده بودم و فقط موقع امضاء اثر، برادرزادهام که در آتلیه حضور داشت به من گفت که نباید پایین اثر را امضا کنم. در حقیقت من در زمان برگزاری نمایشگاه بود که متوجه چنین ماجرایی شدم. چون خیلی وقت بود کاری را در این ابعاد انجام نداده بودم، اثری که در این نمایشگاه خلق کردم برایم حس غریبی داشت. من در لحظات آخر خلق اثرم، تلاشهایی مبنی بر آنکه این اثر خیلی به امضای هنریام شبیه نباشد انجام دادم اما اگر از ابتدا از چنین برنامهای مطلع بودم، حتما اثر متفاوتی ارائه میدادم.
در نمایشگاههای دیگر ممکن است مخاطب با اثری از عادل یونسی ارتباط برقرار نکند اما آن را به خاطر نام او خریداری کند. وقتی متوجه شدید که نامتان بر روی اثر هک نخواهد شد، نگران چنین مسئلهای نبودید؟
عادل یونسی: خانم بنیاردلان در جریانند که من این اثرم را آنقدر دوست داشتم که اصلا نمیخواستم بفروشمش. این اثر خیلی روان کار شده بود و زیاد با آن درگیر نبودم.
آقای سعادتمند شما این چالش "سی در سی" را چگونه پشت سر گذاشتید؟
علیرضا سعادتمند: من از ابتدا، آقای بنیاردلان را برای برگزاری نمایشگاه یاری میدادم که یکی دو روز مانده به افتتاحیه "سی در سی"، ایده کشیدن یک نقاشی جدید در ذهنم شکل گرفت. به هر شکل شروع به کشیدن یک نقاشی عجیب و غریب کردم که پس از مدتی از آن ناراضی شدم و صفحه نقاشی را چند تا زدم و کنار گذاشتم. دیگر کار را کنار گذاشتم و گفتم اگر نقاشی خودم هم در نمایشگاه نباشد چه اشکالی دارد؟ من به برگزاری نمایشگاه کمک خواهم کرد. چون شدیدا درگیر آمادهسازی نمایشگاه بودیم و شدت کار آنقدر بود که من حتی به آقای بنیاردلان گفتم که شما برای برگزاری این نمایشگاه، چند ماه وقت لازم دارید. ایشان گفتند که باید این نمایشگاه برگزار شود چون اگر آن را امروز انجام ندهیم، دیگر هیچگاه شکل نخواهد گرفت. در همین کش و قوس بودیم که همان ایده درختها که در نمایشگاه قرار گرفت به ذهنم رسید و به آن حس خوبی پیدا کردم. به هر شکل ممکن این نقاشی را در فرصت محدودی انجام داده و به آقای بنیاردلان رساندم تا در نمایشگاه "سی در سی" قرار بگیرد.
خانم بنیاردلان ما میدانیم که برای این نمایشگاه 168 اثر ظرف 21 رور آماده شده است. چون شما بیشتر درگیر شکل اجرائی آن بودهاید، میخواهم اندکی در این مورد توضیح دهید.
راضیه بنیاردلان: ما ابتدا با هنرمندان صحبت کرده و ایدهمان را به آنها توضیح دادیم. هنرمندانی که پیشنهاد ما را پذیرفتند، قرار شد که در زمانی ده روزه نقاشیشان را به ما تحویل دهند. ما بوم تهیه کرده و برای این هنرمندان فرستادیم. عدهای از هنرمندان نتوانستند در مدت ده روزه اثرشان را آماده کنند که یک هفته دیگر به آنها زمان دادیم. همچنین نوشتهای را همراه لیبل برای این هنرمندان فرستادیم که در آن نوشته بر این مطلب که هنرمندان سعی کنند اثرشان متفاوت از سایر آثارشان باشد، تاکید کردیم. هنرمندان نیز حدودا پس از 15 روز، لیبلها را به پشت آثار چسبانده و بومها را به همان شکل بستهبندی شده که ما به آنها تحویل داده بودیم، به ما تحویل دادند تا حتی خود ما نیز تشخیص ندهیم که کدام اثر برای کدام هنرمند است.
هنرمندانی که پیشنهاد شما برای حضور در این نمایشگاه را نپذیرفتند، تعدادشان چقدر بود و چرا قبول نکردند؟
رضا بنیاردلان: عدهای تلفن ما را جواب ندادند اما برخی از آنها میگفتند که قیمت کار ما خیلی بیشتر از این حرفهاست. ما به آنها گفتیم که این نمایشگاه اصلا تجارت نیست و اولین ضرر را هم خود ما که آن را برگزار کردهایم، دادهایم، هدف ما از این نمایشگاه ارائه یک دید تازه به آثار هنری است. اما خب بعضی از دوستان میگفتند که قیمت کار 30 در 30 ما 3- 4 میلیون تومان است.
در این بین، نگاههای خیلی قشنگی نیز وجود داشت. مثلا آقای ماهر ابتدا بدون آنکه ایده ما را گوش دهند، گفتند که نمیرسند کار کنند. چندی بعد ما به افتتاحیه نمایشگاهی به نام "هنر برای اوتیسم" در فرهنگسرای نیاوران رفتیم که دیدم آقای ماهر نیز آنجا هستند. آنجا بود که تازه آقای ماهر ایده ما را گوش دادند و استقبال کردند. میخواهم بگویم که بعضی از دوستان پشت تلفن خیلی استقبال نمیکردند و سریع قطع میکردند اما مثلا آقای ماهر زمانی که ایده ما را شنیدند، گفتند که خیلی خوب است، خودم نمیتوانم شرکت کنم اما دخترم و تمام هنرمندان خوبی که میشناسم را در این پروژه شرکت میدهم.
بعضی از دوستان هم شاید سیاست کاریشان با سیاست کاری ما متفاوت بود. عدهای از هنرمندان هم میخواستند یک کار 700 هزار تومانی به ما بدهند اما میگفتند که به گالریدار ما زنگ بزن و اجازه بگیر تا من بتوانم به شما کار بدهم! یک اتفاق دیگر هم رخ داد. یکی از دوستان گفت من ده اثر به شما تحویل میدهم، شما هر کدام آن را به قیمت 700 هزار تومان بفروشید اما من زیر کار را امضاء نمیکنم. من پرسیدم که چرا؟ گفت که این اتفاق، قیمت من را در نمایشگاه پایین میآورد. من به ایشان هم گفتم که نمایشگاه ما اصلا تجاری نیست که قرار باشد قیمت کار شما خراب شود.
شما هر دو نمایشگاهی که برگزار کردهاید در باغ موزه بوده، به نظرتان فضای باغ موزه برای اجرای ایدههایتان چه به لحظه مخاطب و چه از نظر اقتصادی مناسب است؟
رضا بنیاردلان: فضای باغ موزه یک ویژگی بسیار مهم دارد و آنهم این است که باغ موزه یک گالری نیست. وقتی مخاطبان شما میخواهند به گالری بروند، میدانند که کجا بروند و فقط به قصد گالری رفتن به آن محل میروند اما افرادی که به باغ موزه میآیند، اصلا نمیخواهند گالری بروند. آنها به بهانه کافه، غذا، خرید و یا باغ میآیند که ناخودآگاه وارد گالری میشوند. من تقریبا یک ماه و نیم است که در باغ موزه هستم و سه چهار نفر را میشناسم که هنر بلد نبودهاند و دوست هم ندارند یاد بگیرند، اما دوستانشان را به بهانههای دیگری غیر از هنر به آنجا میآورند و این برای ما هم خوب است.
شما گفتید که با این نمایشگاه از نظر مالی ضرر کردهاید و طبیعی است برای آنکه کار شما ادامه پیدا کند، باید به جنبه مالی کارتان نیز توجه کنید. فکر نمیکنید اگر در محیطی دیگر و به هدف برگزاری گالری نمایشگاهتان را شکل دهید، برایتان بهتر باشد؟
رضا بنیاردلان: تقریبا هر کاسبی که مغازهای را باز میکند، میداند که سال اول را باید بنشیند و خاک بخورد. چون کار جدیدی را آغاز کرده و لازم است مخاطب خود را پیدا کند. من فکر میکنم اگر ما در این بازار به صورت گالریدار حرفهای هم وارد شویم، عملاً ماه بعد شکست خوردهایم اما به این صورتی که الآن در حال فعالیت هستیم، حداقل شاید تا یک سال را بتوانیم دوام بیاوریم. امروز آنقدر نمایشگاه زیاد شده و کسب درآمد برای گالریدارها مهم شده است که شاید بتوان گفت فقط گالریدارهای قدیمی میتوانند خوب درآمد داشته باشند.
علیرضا سعادتمند: در گذشته اگر کسی لوازم نقاشی میفروخت، فقط به فکر درآمدش نبود و با دید عاشقانهتری به آن نگاه میکرد. گالریدارها نیز تقریبا چنین شرایطی داشتند، یعنی آنها درآمد هم حاصل میکردند، اما اولویت نخستشان عشق به هنر نقاشی بود.
رضا بنیاردلان: ما هیچگاه در "کژ و راست" فضایی را که به عنوان فضای خودمان باشد، انتخاب نکرده و نخواهیم کرد. ما میخواهیم فقط از فضاهای موجود استفاده کنیم. ما از اول میخواستیم کار گروهی انجام دهیم و دیگران را هم به این کار دعوت کنیم. ما میخواهیم با آدمها، مخاطبها و سرمایهدارها وارد مشارکت شویم و این مشارکت باعث میشود که تعداد همکاران یا مخاطبان ما بالا رود. تنها کار ما هم گالریداری نیست و در حوزه شهرسازی و معماری نیز کار میکنیم که احتمالا چند روز دیگر اثراتاش را خواهید دید.
دقیقا چند اثر از این 168 آثار فروخته شد؟
راضیه بنیاردلان: دقیقا مشخص نیست اما خوشبختانه بیش از نیمی از آنها فروش رفته است.
رضا بنیاردلان: یک خبر خوب هم همینجا بدهم. ما میخواهیم نگاهمان را به این رویداد سالانه کنیم. اسمش را احتمالا عوض خواهیم کرد اما دقیقا همین رویداد را هر ساله برگزار خواهیم کرد. البته در دوره بعدی ما بوم را حدود دو ماه قبلتر از نمایشگاه به هنرمند خواهیم داد تا زمان آن را داشته باشد که از حال و هوای خودش خارج شود.
آقای سعادتمند شما دغدغه این مسئله را که اثرتان بدون لیبل هم به فروش میرسد یا خیر، نداشتید؟
علیرضا سعادتمند: به هرحال برای یک هنرمند که سالهاست کار میکند و آثارش به فروش میرسد، خوشایند خواهد بود اگر اثرش بدون لیبل هم به فروش رسد. البته فکر میکنم بیش از آنکه از لحاظ مالی مهم باشد، از لحاظ روحی برای هنرمند مهم است که اثر به فروش برسد. من در برگزاری خیلی از نمایشگاههای دیگر هم همکاری داشتهام و مسئلهای که همواره برایم خیلی مهم بوده آن است که هنرمندان بفروشند.
عادل یونسی: من از اولین نمایشگاهی که سالها پیش برگزار کردهام تا امروز هیچ تابلویی را به خانه برنگرداندهام و حتی خیلی از مجموعهداران مانند خانم زعیم به من سفارش شخصی میدادند که سفارششان حتی تا سه سال عقب میافتاد چون به خاطر نداشتن پول نمیتوانستم کار کنم. ولی یقین دارم که هر کاری را که انجام میدهم، از لحظهای که آن را امضاء میزنم مشتریاش را دارد. و این مسئله هم به خاطر قیمت شاید پایین تابلوهایم نیست چون میدانم اگر قیمت آثارم بالا باشد هم مشتریشان را خواهند داشت.
پس شما به کارتان اطمینان دارید؟
عادل یونسی: بله من به کاری که انجام میدهم ایمان دارم چون نقل است که آنچه از دل برآید لاجرم بر دل نشیند. شما اگر یک روز به آتلیه من بیایید، میبینید که تعداد زیادی اثر وجود دارد که مانده و من آنها را امضا نزدهام. چون هنوز آن چیزی که میخواهم از آب در نیامده است، در حالی که مشتری دارند و میتوانم بفروشمشان. لحظهای که یک هنرمند اثرش را امضا میزند، یک ارتباط روحی با مخاطب آن اثر میگیرد. در ورکشاپی که در پاریس داشتم، من اصلا نمیدانستم که چه چیزی قرار است بکشم، اما مطمئن بودم که اگر کارم را شروع کنم، اثرم فروش خواهد رفت. من داشتم طراحی میکردم که کارم در 15 دقیقه اول فروخته شد. خریدار گفت هر چه باشد من این کار را میخواهم. به او گفتم که ممکن است کار را خراب کنم. گفت نه خراب نمیکنی. خوشبختانه در پایان نیز اثرم جوری از آب در آمد که هم خودم راضی بودم و هم او. پس امضایش کردم و به خریدار تحویلش دادم. من کارهایی را که در آتلیهام دارم و نفروختهام و تعدادی هم که نیمهکاره ماندهاند را برای روزی نگه داشتهام که خودم را بخواهم بازبینی کنم و خاطرهای از زندگیام بنویسم، بدانم که کجا گیر کردهام، کجا نتوانستهام کار کنم، چه چیزی مرا از کار بازداشت و چه چیزی عامل پیشرفتم بود، شاید این تجربهای برای نسل بعد از خودم باشد.
اگر ممکن است در مورد اعضای گروهتان هم توضیحی دهید.
رضا بنیاردلان: اعضای گروه، من، خواهرم راضیه بنیاردلان و برادرم داوود بنیاردلان هستیم. ولی مشاور خوبی مانند علیرضا سعادتمند و یک آدم زحمتکش به نام سجاد منتظری نیز ما را یاری میکنند که از او به صورت ویژه تشکر میکنم و همچنین عادل جان یوسفی.
آقای سعادتمند قول دادهاند مشاور هنریتان باشند؟
رضا بنیاردلان: علیرضا قول نداده است مشاور هنری باشد، او قول داده تا زمانی که در گروه باشد، گروه فعال باشد و اگر او برود، گروه تعطیل خواهد شد. من کارمند بودم که آقای سعادتمند مرا وارد هنر کرد و وقتی دید هنرمند نمیشوم، به من گفت که کار خرید و فروش آثار هنری انجام دهم و سپس مرا وارد این کار کرد. من به همراه خواهرم پارسال قصد داشتیم یک کافه باز کنیم که بعد تصمیم گرفتیم یک شرکت هنری ایجاد کنیم که فقط در آن ایدهپردازی شود و اینگونه بود که از سال گذشته، "کژ و راست" راه افتاد.
چرا ترکیب "کژ و راست" را برای عنوان گروهتان برگزیدید؟
رضا بنیاردلان: "هین کژ و راست میروی باز چه خوردهای بگو؟". شعری از مولاناست. عالم کار، عالم جدا شدن است، همین که به ضرر کردن فکر نکنیم، برایمان کافی است.