سرویس تئاتر هنرآنلاین: "یک شاخه گل سرخ" نمایشی مذهبی و نمادگرایانه است که در آن آدمهای مؤمن و باورمند سنجیده میشوند. انگار همان موقعیت ابراهیم و اسماعیل است که در آنجا خداوند از ابراهیم میخواهد که پسرش را بنابر خواست و اراده خداوند قربانی کند و سر ببرد و در اینجا افرادی که به امام حسین (ع) میاندیشند باید که اعلام آمادگی کنند که به جای امامشان و به دست شمر بن ذوالجوشن، قاتل و برنده سر امام حسین (ع)، سر بدهند! این آزمایشی که در آن ایمان دقیق و باطنی چنین فرصتی را فراهم میکند وگرنه بنابر باور زبانی و نه دلی، حتی طرف حاضر نیست که در خیال نیز چنین فداکاریای را به خاطر آورد.
سمبولیستها یا نمادگراها معتقد بودند که ذهنیت، معنویت و عرفان و نیروهای رازآمیز بیرون و درون انسان قادرند شکلهای متعالیتری از حقیقت را عرضه کنند تا مشاهده صرف مظاهر بیرونی. آنها ادعا داشتند که این جلوههای عمیق را نمیتوان به طور مستقیم عرضه کرد بلکه فقط از طریق نمادها، افسانهها، اساطیر و حالات قابل انتقالند. (احمدزاده، 1389: 94)
در نمایش "یک شاخه گل سرخ" هم این حضور شمر در دنیای معاصر فقط میتواند از منظر تخیلی یک آدم در دنیای واقعی باورپذیر باشد و این سنجش حقیقی آدمها نیز نماد ایمان راستین تک تک آنهاست. او با گل سرخ به نزد اینان میرود و این گل مظهر عشق میتواند باشد و البته این گل انگار امانتی است از عالم والا که به آنکه جانثاری میکند در راه حسین (ع) تقدیم شود. شاید یکی از اشکالات اساسی در متن به همین معلوم نبودن زاویه دید برگردد که نمیدانیم این حضور شمر در جهان ما از منظر چه کسی است و بهتر این بود که بر ما معلوم شود.
"استفان مالارمه" درباره درام سمبولیستی گفته است: درام باید بتواند با زبان کنایی و شاعرانه راز هستی را جلوهگر سازد و با مدد اساسیترین شیوههای فضاسازانه تئاتر، تجربهای شبه مذهبی به دست دهد. (همان)
باید اذعان داشت که عمدهترین مشکل هم در اجرای فرید یوسفپور بیتوجهی به فضاست و نمیتواند به دنبال ارائه فضایی موثر باشد که در آن ضمن نمادپردای و تعبیرگرایی مسائل مطروحه بشود به رمز و راز مطروحه در آن بنابر سنجش ایمان از منظر یک کافر و قاتل که در تاریخ جز شقیترینهاست، پی برد. بنابراین مخاطب در این روال عادی در سطح با یک قصه غریب روبرو میشود اما این شگفتی ذهنیت و روانش را تحتالشعاع قرار نمیدهد که برای آناتی خود را در موقعیت قرار دهد که بشود فهمید چقدر ایمانش قوی یا ضعیف است. چنانچه در دل نمایش هم سه موقعیت اتفاق میافتد:
1. ابتدا شمر به سراغ یک خانم جلسهای میرود که در مجالس روضه، روضهخوانی میکند و با دیدن مرد از او انگار خوشش آمده باشد، بحث خواستگاری و ازدواج را پیش میکشد. مرد اما با کت و شلوار امروزی و یک شال قرمز خود را شمر معرفی میکند که برای محک زدن عاشقان حسین (ع) به خانههایشان میرود... زن اما آرزوها دارد و هنوز در دنیا ناکام است و رفتناش را زود میداند و حتی اعتراف میکند که ایمانش آنقدر ضعیف است که نمیتواند به راستی تصور کند که به جای اماماش میتواند سر بدهد. او هم ریحانه از زنان جلسات مذهبی را معرفی میکند که ایمان قویتری دارد.
2. شمر به خانه ریحانه میرود. او و همسرش آمادهاند که شمر حکم دهد که هر دو در راه امامشان سر بدهند. اما شمر در مییابد که اینها در فهرست امام نیستند... این دو که قبلا بچهدار نبوده اند، و مرد برای کمک به زلزله زدههای بم میرود و در آنجا دخترشان ستایش را که نوزادی زیر آوار است، مییابد... این اتفاق در ایام محرم است و این هدیه از جانب امام محسوب میشود بنابراین به این امام عشق میورزند اما شمر میداند فقط باید به سراغ کسانی برود که نام امام را به زبان زیاد میآورند اما باور قلبی ندارد پس این خانه را ترک میکند.
3. شمر سراغ تاریخنویسی میرود که یک عمر پژوهش دینی و مذهبی کرده است و به ظاهر شناخت راستینی از امام و فرامین دینی دارد اما وقتی شمر از او تقاضای سر دادن میکند... ابتدا شک میکند چون باید مردی باشد که مراقب همسر و دخترانش باشد آن هم در زمانهای که بسیاری از جوان با پر رویی مزاحمت ایجاد میکنند بنابراین دست رد میزند به سینه شمر؛ مگر اینکه شمر تضمینی بدهد از اینکه بعد از مرگش که مراقب همسر و فرزندان باشد که او این خواستۀ تاریخنویس را رد میکند و میخواهد آنجا را ترک کند... تاریخنویس به خود میآید و میپذیرد و از آن فهرست پاک میشود.
شاید در اپیزود سوم درخواست مرد تاریخنویس از شمر برای نگهداری فرزندانش بیمنطق باشد چون اطمینان خاطر کردن به یک بیگانه و کافر از سوی یک فرد مؤمن چندان ضروری و لازم نمینماید.
یکی از وجوه فراموش شده در اجرا، همانا وجه فضاست که باید تاکیدی بر جنبههای انتزاعی و شهودی آن داشته باشد. به هر تقدیر حضور شمر از جانب امام که هر دو در حال حاضر حضور فیزیکی در دنیا ندارند دلالت بر باورهای درونی اعتقاد به روح دارد که دلالت بر حضور متافیزیکی ایشان خواهد کرد. حالا تمایز این دو و در هم آمیختگیشان باید که مرزهای مشخص داشته باشد، باید که با نشانهها و کدهایی فیزیک و متافیزیک به تماشا درآید و اگر چنین میشد ما میتوانستیم با تاثیر بیشتری در جریان ماوقع قرار بگیریم.
میتوان نمایش را قالبی برای اندیشه، روندی برای شناخت، و شیوهای برای برگردانیدن مفاهیم انتزاعی به شرایط ملموس انسانی دانست، شیوهای که به کمک آن میتوان وضعیتی را بر روی صحنه تنظیم و طراحی کرد و پیامدها و عواقب آن را آزمود. (اسلین، 1391: 29)
بنابراین کار کارگردان یافتن این قالب بنا بر وضعیت متن، شخصیتها و بن مایه اثر میتواند متغیر باشد اما بهترین حالت و ساختار اجرایی است که میتواند بر دامنه تاثیر و دوام و بقای آن بر اذهان بیفزاید یا بکاهد که در اینجا سادهانگاری در اجرا مانع از تحقق مسائل آرمانی و متافیزیکی موجود در متن شده است و این نوع حضور و مواجهه واقعگرایانه شمر چندان هم باورپذیر نیست و باید که تدابیری درست، قرص و محکم برای این رودررویی دو جهان فیزیکی و متافیزیکی تدارک دیده شود. استفاده از طراحی نور مناسب، تعریف و گزارههای درست در طراحی صحنه و حتی نحوه مواجهه بازیگران و شیوه درست بازی از جمله مواردی است که میتواند در بازنگری اجرا، آن را به سمت اجرایی مطلوبتر رهنمون گرداند. و شاید موارد دیگری که دلالت بر فضاسازی و ارتباط شهودی در اجرا تاکید کند و...
رضا آشفته
منابع:
احمدزاده، شهرام احمدزاده، فرهنگ واژگان تئاتری، تهران، نشر افراز، چ اول، 1389. اسلین، مارتین، نمایش چیست،برگردان شیرین تعاونی، تهران، نشر نیلوفر چ پنجم، 1391.