سرویس تئاتر هنرآنلاین: با نگاهی به زندگی حرفهای الن مارگولیس، به سادگی میتوان فکر کرد که حرفه نمایشنامهنویسی در آمریکا حرفه دشواری نیست. اما در واقع، موفقیت مارگولیس در کارش در چنین عرصه پرچالشی به اعتبار استعداد و انضباط اوست.
مارگولیس در سال ۲۰۰۴ برنده جایزه فستیوال فرینج نیویورک برای بهترین نمایشنامه شد و در سال ۲۰۱۲ جایزه صنفی تئاتر شهری اورگان در ایالت پورتلند را برای دستاوردهای چشمگیرش در نمایشنامهنویسی دریافت کرد. در این فاصله تقریباً ده ساله، مارگولیس به دفعات در رقابتهای معتبر گوناگون ایالتی و ملی جزء نفرات نهایی بوده است. نمایشنامههای او با روندی مداوم و پایدار در کارگاهها کار شده است، در اجراهای عمومی و جشنوارهها به روی صحنه رفته است، برگزیده شده است، جوایز مالی دریافت کرده است و منتشر شده است. او مناصب هنری متعددی را نیز به عهده داشته است که از جمله آنها میتوان به مدیریت ادبی مرکز بینالمللی زنان نمایشنامهنویس از سال ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۴ اشاره کرد. او همچنین از بنیانگذاران تئاتر "پلیرایتس وست" در پورتلند است.
او دارای مدرک کارشناسی ارشد هنرهای زیبا در رشته بازیگری و نیز دکترای تاریخ تئاتر از دانشگاه کالیفرنیا است. او برای بازیگری و کارگردانیاش نیز بارها نامزد جوایز مختلف شده است. او در دانشگاه پاسیفیک در اورگان صاحب کرسی تئاتر و نیز مدیر دپارتمان تئاتر است.
لیسا تیلر رناد (کارشناس ارشد کارگردانی، دکترای تاریخ تئاتر/نقد) گفتو گویی با الن مارگولیس درباره جایگاه منتقدان در تئاتر داشته است. او که مدیر مجموعه آموزشی اینترآرتس (تربیت بازیگر) در اوکلند کالیفرنیاست، در زمینههای بازیگری، صدا، بدن، تئوری نمایشی و آوانگارد آغازین اروپایی در آمریکا، موسسات تئاتری عمده در آسیا، مکزیک، روسیه و سوئد تدریس و سخنرانی کرده و آثار متعددی را نیز به چاپ رسانده است. وی دریافتکننده کمکهزینه از بنیاد فورد و مجمع ملی علوم و نیز جوایز بازیگری است. از میان آثار منتشر شده او میتوان به سیاستهای تربیت بازیگر آمریکایی (۲۰۰۹، ۲۰۱۱) و کار صدا و حرکت استانیسلاوسکی (۲۰۱۳) اشاره کرد. رناد نویسندهی ارشد مجله فرهنگی بینالمللی سینفور و یکی از سردبیران موسس نشریه انجمن جهانی منتقدان تئاتر است. در ادامه مشروح این گفتوگو را میخوانیم:
حال که امروز هر کس میتواند بر روی وبلاگش بر کار شما نقد بنویسد یا در توئیتر بنویسد که همه باید کار شما را ببینند یا نبینند، فناوری چگونه ارتباط شما را به عنوان یک نمایشنامهنویس با نقد سنتی تئاتر تغییر داده است؟
الن مارگولیس: من با این سوال به این شکل ارتباط برقرار میکنم: روابط عمومی امروز به دست هنرمندان است؛ نقدهای بد برای کمپانیهای کوچک که خود تهیهکننده تولیداتشان هستند قدرت مخرب اقتصادی به همراه دارد؛ نمایشنامهنویسان باید بدانند چطور از یک نقد بد خود را بهبود ببخشند (هم از نظر شخصی و هم روابط عمومی)؛ یا ده چیز دیگر که به آن فکر نمیکنم… اما پیش از نگاه به نقش منتقد در دنیای نمایشنامهنویسان، میخواهم به محدود شدن فرصتها برای نمایشنامهنویسان در طی یک دهه گذشته اشاره کنم. از سال ۲۰۰۱ (و خصوصاً از ۲۰۰۸ به بعد)، بسیاری از تئاترهای موجود در این کشور توانایی ثبات خود را از نظر اقتصادی از دست دادهاند و تعطیل شدهاند. آنها که به جا ماندهاند، این کار را از طریق کاهش عمده نیروها و منابع انجام دادهاند. اغلب بخش های ادبی غیرضروری تلقی شده و حذف شدهاند. مدیران ادبی و دراماتورگها با ۲۰ تا ۳۰ سال تجربه با کارآموزان بدون دستمزد که به تازگی فارغالتحصیل شدهاند جایگزین شدهاند. این در شرایطی است که اصلاً جایگزین شده باشند؛ در بسیاری از موارد تئاترها که متناوباً کارهای جدید ارائه میکردند، امروز آن را ریسک میبینند.
سابقاً بسیار دشوار بود که اثری جدید را بتوان به نمایش درآورد. امروز حتی دشوار است که نمایشنامهتان توسط شخصی در یک تئاتر که امکان تولید آن را دارد خوانده شود، و تقریباً غیرممکن است که به مرحله تولید برسد.
بله، میتوان تصور کرد که این موضوع باب شده است. آیا منتقد در این تصویر میگنجد؟
الن مارگولیس: من شخصاً رابطهای با منتقدان دارم که ممکن است غیرمعمول باشد. من به عنوان تماشاچی تئاتر بیشتر از کار آنها مطلع بودهام تا به عنوان یک هنرمند. چه در شهرهایی که در آن زندگی کردهام و چه شهرهایی که به آن سفر کردهام (و حتی چه زمانی که میخواهم تصمیم بگیرم بعدازظهرم را چطور بگذرانم)، همیشه منتقدانی را پیدا کردهام که قابل اعتماد هستند و سلیقهشان با من یکسان است. تا همین چند سال پیش خواننده سیریناپذیر بخش تئاتر هر روزنامهای بودم که به دستم میرسید. من نقدهای نمایشهایی که دیدهام و حتی نمایشهایی که هیچ وقت شانس دیدنش را هم نداشتهام را نگه داشتهام، صرفاً به خاطر بینش و نوشتار خوبش. هیچکس این جمله آخر را باور میکند؟ درست است، من آنقدر تئاتر را دوست دارم که نقدهای خوب نمایشهایی که هرگز ندیدهام را جمع میکنم.
از سوی دیگر به عنوان هنرمند، خوب، من از آن دسته آدمهایی نیستم که نقد نمیخوانند، اما من به شکل عملی به آنها نگاه میکنم: آیا این نقد مردم را از نمایش ما دور میکند یا آنها را به سوی درهای ما میفرستد؟ میدانم بسیاری از هنرمندان در تمام زمینهها گرفتار این طلسم هستند که نقدهای نوشته شده بر کارهایشان را کلمه به کلمه و برای همیشه به خاطر میسپارند. شاید به خاطر اینکه من بر روی نقدهایم وقت آنچنانی صرف نمیکنم، دچار این طلسم نیستم. (حال از خود میپرسم چطور از موهبت ارزشمند درگیر نشدن با نقدهابرخوردار شدم؟ و فکر میکنم پاسخ این است که در آغاز کارم افرادی کنارم بودند که اصرار داشتند هرگز نقدها را نخوانم! من هم با نقد مانند مواد رادیواکتیو برخورد میکردم و به یک نگاه کوتاه بسنده میکردم.)
این تمایز مهمی است که توانستهاید قائل شوید: میان خواندن نقد به عنوان تماشاچی تئاتر و کسی که در تئاتر کار میکند. درباره موقعیتی که در آن کار و زندگی میکنید بیشتر بگویید.
الن مارگولیس: ما در پورتلند در طی چند سال اخیر نوعی از تعطیلی در دنیای روزنامهنگاری دیدهایم که شبیه به چیزی است که درباره تئاتر و دپارتمانهای ادبی توصیف کردم. انتشار نشریه اورگانیانز از هر روز به چهار روز در هفته کاهش پیدا کرد. در آن زمان بسیاری از کارکنانش از جمله خبرنگار قدیمی تئاتر که تنها منتقد کارآزموده شهرمان بود را کنار گذاشت. حالا منتقدان اینجا بیتجربه و فاقد شرایط لازم هستند. شهرهای دیگر هم چنین تغییراتی را به خود دیدهاند.
البته این تغییرات در صف روزنامهها نتیجه ازدیاد رسانههای الکترونیک هستند. نه تنها وبلاگها، توئیتر، فیسبوک و غیره با قدرت هجوم آوردهاند، بلکه در بسیاری از بازارها به زیر چاپ نیز رفتهاند. بنابراین توانایی هر کس با نظر شخصیاش برای دسترسی به مخاطب نامحدود جایگزین مجاری معتبری شده است که روزگاری منتقدان واجد شرایط نقدهای متفکرانه خود را در آن منتشر میکردند.
واقعاً مردمی که سابقاً بخش تئاتر روزنامه را میقاپیدند، امروز همانطور که گفتید وبلاگی را چک میکنند یا توئیتی دریافت میکنند که میگوید نمایشی را ببینید یا نبینید. پس نقدهای کمتر در رسانهها به این معناست که مردم بیشتر به رسانههای اجتماعی تکیه میکنند، و طی چرخهای معیوب، هرچه مردم بیشتر به رسانههای اجتماعی تکیه کنند، رسانهای که به منتقدان برای نقدهایشان حقوق پرداخت میکرد دیگر خود را مجبور به این کار نمیبیند. آیا راهی وجود دارد که این حرفه را نجات داد؟
الن مارگولیس: جالب است. همین امروز صبح این تیتر را دیدم: اینترنت، جایی که ۱۳سالهها میتوانند وانمود کنند که منتقدان ۴۰ سالهی سینما هستند. موضوع این است که واقعاً نمیتوانند. آنچه منتقدان واقعی میتوانند انجام دهند و کار هرکسی نیست، یا کار ۱۳ سالهها نیست، به اجرا گذاشتن هنر نقد است. چیزی که مستلزم فهم تاریخ، درک فرم، توانایی تمایز میان انتخابهای تصادفی و متفکرانه، انتخابهای موفق یا ناموفق، و متن در مقابل کارگردانی در مقابل بازیگری در مقابل طراحی است!
پس شما نقد را به عنوان یک هنر میبینید؟ یک فرم هنری درباره یک فرم هنری دیگر؟ آیا منتقدان تئاتر بیشتر تئاتری هستند یا روزنامهنگار؟
الن مارگولیس: خوب، در واقع من به نقد به شکل یک هنر نگاه میکنم. اما برداشت من از هنر به شکل نامعقولی سخاوتمندانه شده است. مثل هر چیزی که با دقت انجام شده باشد و توجه انسان و ذرهای از امید را حفظ کرده باشد. من فکر میکنم حتی روزنامهنگاری (نوع قدیمیاش که به دست افراد حرفهای انجام میشد) هم بر اساس این تعریف میتواند نوعی از هنر در نظر گرفته شود. آیا این دیوانگی است؟ من تقریباً دارم همه چیز را با خط جداکنندهای میان آنچه با دقت و درک انجام میشود در مقابل چیزی که تنها به هوا پرتاب میشود، یا روشنفکر در مقابل بیسواد در هم میشکنم. من فکر میکنم آنچه منتقدان میتوانند انجام دهند فراهم کردن نقدی است که ارزش واقعی دارد. اما نجات این حرفه؟ وای! اولین فکر من ساختن مجرای خودشان و برندسازی است، چیزی که هنرمندان امروز برای انجام آن تحت فشار قرار گرفتهاند. شاید این به معنای انتشار بولتن یا بروشورهای کوچک باشد. دومین فکر من استقبال از جنبه آموزشی نقد و از جمله آموزش مردم درباره ارزش نقد کیفی است.
دربارهای این موضوع بیشتر توضیح بدهید. فکر میکنم بسیاری از مردم متوجه نیستند که نقد، نظر و دیدگاه نیست.
الن مارگولیس: ما به این گمان که نقد تنها نظر یک فرد است تکیه میکنیم. بله، این ذاتاً صحیح است. اما برخی از نظرات آگاهانه و برخی از روی ناآگاهی هستند. من نقدهای منفی بر روی کارهایی که دوستشان داشتهام خواندهام، از جمله کارهای خودم که آگاهانه و بر همین اساس مورد احترام من هستند.
برای شما به عنوان یک نمایشنامهنویس ارزش چیست؟ منظورم این است که یک نکته غیرمعمول درباره نقد این است که اغلب مشکلات یک متن یا کار تئاتری را پس از آن که نمایش به روی صحنه رفته است بیان میکند. اگر آنها چنین نظرات خوبی دارند، پس چرا دراماتورگ نمیشوند تا پیش از رفتن کار در مقابل دید عموم به آن کمک کنند؟ آنها با که حرف میزنند؟ و چه چیزی باعث میشود که گوش کردن به آنها ارزش داشته باشد؟
الن مارگولیس: این خوب است که فکر کنیم تا حدی با نمایشنامهنویس صحبت میکنند. نمایشنامهها پس از اولین اجرایشان به رشد ادامه میدهند. یا حتی اگر نمایشنامهنویس نخواهد تجدید نظر نماید، میتوان تجسم کرد که نقد منتقد تفکر نویسنده را درباره پروژههای آینده یا درباره مجموعه کارش تغذیه میکند.
شاید آنچه در نظر من است در واقع درماتورگی است، یا یکی از عملکردهای دراماتورگ یا مدیر ادبی در تئاترهای بزرگ امروز که عبارت است از تهیه مقالات در دسترس پیش از اجرا جهت هدایت مخاطب و راهنمای مطالعه، شرکت در گفتگوهای پیش و پس از اجرا درباره نمایشها و اموری از این قبیل.
شما نکات بسیار مهمی درباره عملکرد نقد و دراماتورگی سنتی بیان کردید. نظرتان درباره این که نقد چطور با وجود اینترنت تغییر کرده است و خصوصاً این که احتمالات جدید چه هستند چیست؟ نقد تئاتر امروز باید چه باشد؟
الن مارگولیس: من نمیتوانم با خواندن توئیت کسی که در گوشه خانهاش نشسته است هیجانزده شوم. مطلب منتشر شده در فیسبوک که میگوید "اتللو خیلی باحال بود" برایم هیچ ارزشی ندارد، هرچند فکر میکنم این برای تولیدکنندگان جالب باشد.
شاید بهترین ویژگیاش این باشد که نقد بیش از پیش تبدیل به یک گفتگو میشود. منتقدان میتوانند سریعتر به یکدیگر پاسخ دهند و همه به کانالهای یکسانی دسترسی دارند. هنرمندان هم میتوانند بیش از گذشته پاسخ دهند و دیالوگ برقرار کنند.
اگر منتقدان از لحاظ جامعه و فرهنگ بیشتر پیشگام شوند، میتوانند بر روی طرح سوالاتی تمرکز کنند تا سالنهایی مجازی را مملو از هنرمندان و مخاطبان به وجود بیاورند.
اما امروز این کارها را کجا انجام میدهند؟ در وبلاگهای خودشان؟ چطور زندگی میکنند؟ اینها سوالات سختی است. به زودی منتقدان همانند تئاترها و نمایشنامهنویسان به حامی مالی نیاز خواهند داشت.
شخصاً امیدوارم چه اتفاقی بیافتد؟ امیدوارم کسی با ذهنی باز به تئاتر بیاید، آنچه در تلاش برای انجام آن هستم را تشخیص دهد، چه در انجام آن موفق باشم یا نه، و به این تلاش آن قدر احترام بگذارد که با اهمیتی واقعی به آن پاسخ دهد. اگر این چنین باشد، به نظرم چندان اهمیتی ندارد که چه ابزاری مورد استفاده قرار گیرد.
این بسیار جالب است. این چطور میتواند برای شما به عنوان نمایشنامهنویس عمل کند؟ حمایت از کارتان؟ کمک به رشد کارتان؟ ارتباط شما با دیگر نمایشنامهنویسان؟ آیا یوتیوب یا شبکههای ویدیویی دیگر میتوانند نقشی داشته باشند؟ واسطهای وجود خواهد داشت؟ مرز میان غریبههایی که تبادل نظر میکنند و غریبههای مطلعی که نکات مفیدی ارائه میکنند کجاست؟ من این سوال را همه جا میبینم: اینترنت و رسانههای اجتماعی چطور موقعیت پیشین را تغییر میدهند؟ مشخصاً نه تنها سیاست، اقتصاد، جذب کمکهای مالی، حرفه پزشکی و… بلکه حتی خرید کتاب را هم تغییر دادهاند. پس هیچ کس نمیداند و همه متحیرند. ایدههای شما کمک کننده است.
الن مارگولیس: ماهیتاً اگر گفتگوی زندهای درباره کار جدید در جریان باشد، این موجب ترقی هر نمایشنامهنویسی خواهد شد. اگر من بخشی از این گفتگو باشم، حتی اگر موضوع آن "تلاش ملالتبار الن مارگولیس در همان زمینهای که سال گذشته، نمایش جدید آنی بیکر را آنقدر تاثیرگذار کرد" باشد، دست کم بخشی از دنیای مردمی هستم که ارزش توجه کردن دارد. حتی بهتر میشود اگر منتقدان به مقایسه بپردازند؛ نه مقایسه ارزشی، بلکه مقایسه ای به این شکل: "نمایش آ که در استانبول از این روش استفاده میکند، نمایش ب در لسآنجلس چگونه همین روش را به کار میگیرد؟" (مایکل فینگولد یکی از منتقدانی بود که من نقدهایش را برای لذت بردن از بینشش و فهمیدن نمایشی که شاید هیچ وقت نبینم میخواندم. او اغلب مقالاتی درباره این که چطور یک موضوع در بسیاری از آثار آمریکایی ظاهر میشد و یا دیگر اشکال ارزیابی و جمعبندی مینوشت. این به نظرم بسیار مفید است.)
حال ممکن است اینجا تغییری مثبت از دل رسانه جدید و جهانی شدن پدیدار شود: منتقدان میتوانند به تئاترهای بیشتری نسبت به گذشته دسترسی داشته باشند حتی اگر بعضاً به صورت مجازی و توان بیشتری برای این که بدانند در سراسر جهان چه میگذرد و دسترسی بیشتری به یکدیگر داشته باشند.
این که چطور این اتفاق میافتد چندان مهم نیست. یک کنفرانس مجازی زنده و فعال چند بار در سال، با فرض این که منتقدان و هنرمندان محفلی از افراد واقعاً مشتاق را تشکیل خواهند داد، فوقالعاده میشود. شاید بیشتر درج مطلب و گفتگو و گاهی ویدیوهایی برای مثال و هر دو سال کنفرانسی واقعی و حضوری برای این که افراد با هم ملاقات کنند و از نزدیک با هم گفتگو کنند.
این باعث میشود احساس کنم منتقدان همکار هستند تا کارشناسانی که در تاریکی و خفا ارزیابی میکنند، این حس بسیار خوبی است. یک نکته دیگر: ظاهراً همچنان که دپارتمانهای ادبی و دراماتورگها در تئاتر در حال ناپدید شدن هستند، من در حال پیشبینی تغییر و یا خواهان تغییر در برخی از کارهای آنها هستم. شاید نکته مثبتش این باشد که اگر مثلاً معرفی یک نمایش مهم اما کم اجرا شده در روزنامه (یا وبسایت همان نشریه) به جای پوستر اعلان نمایش یا وبسایت تئاتر دیده شود، مخاطبان بیشتری از آن باخبر میشوند.
آیا این جنبه سیاسی هم دارد؟ منظورم این است که چه کسانی به رسانه آنلاین، گجتها و حتی بلیتهای تئاتر دسترسی دارند؟
الن مارگولیس: سیاست؟ مطمئناً دسترسی مسئله بزرگی است. در پورتلند مرسوم است که تئاترها منتقدان و داوران کمیتهی درمی (جشنواره تئاترمان) را به عنوان مهمان در اجراها بپذیرند. اخیراً چند نفر از کسانی که پادکست هفتگی منتشر میکنند، این بلیتهای مهمان را نمیپذیرند، اما این بر خلاف عادت مرسوم است.
توضیح اینکه چهارچوب پادکست آنها نقد تئاتر و یک مصاحبه در هر هفته است. آنها در این چهارچوب خوب عمل می کنند و مورد احترام هستند. اما اینجا مسئله دستگاهها پیش میآید. به نظر میرسد همه این دستگاهها را دارند، جز برخی از افراد بالای پنجاه سال و بسیاری از افراد بالای شصت سال. ممکن است تئاترها اهمیتی به این موضوع ندهند، چرا که آنها قدر حامیان مسنتر را نمیدانند و تحت فشاری دائمی برای جذب مخاطبان جوانتر (بیشتر برای تضمین آینده) هستند.
یک مسئله مربوط به نقد که متوجه آن شدهام این است که تئاترهای ثروتمند همواره متهم به محافظهکاری میشوند و تئاترهایی که بودجه کمی دارند، به خطرپذیری و مترقی بودن شناخته میشوند. یا شاید حتی گاهی پول هم عامل تعیین کننده نیست، اما به خاطر مجموعه مرکبی از دلایل، یک تئاتر یا یک نمایشنامهنویس یا حتی یک نمایش برچسب امن یا مخرب دریافت میکند. در تمام این موارد این برچسبها ممکن است معتبر باشند یا نباشند. در این صورت بدون درک بستر کار، خواندن نقد میتواند بسیار گیج کننده باشد. دیده میشود که آثاری به عنوان اثر مورد علاقه منتقدان شناخته میشود. واقعاً شبیه به سیاستهای شهرستانهای کوچک است.
بسیار دلگرمکننده است که صحبتهای نمایشنامهنویسی را بشنویم که نقد تئاتر را به این اشکال متنوع ارزشمند میبیند. ممنونم.
منبع: نشریه انجمن جهانی منتقدان تئاتر به قلم: لیسا تایلر رناد مترجم: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)