سرویس تئاتر هنرآنلاین: به عکس‌های قدیمی تهران که نگاه کنید، همیشه با تصاویری مواجه خواهید شد که عکس ساختمان‌ها و برج‌هایی در آن ثبت شده است که نه تنها به عنوان نماد شهر بلکه به عنوان بخشی از هویت و ماهیت مردمانش از آن‌ها یاد می‌شود. یکی از این ساختمان‌ها مجموعه تئاترشهر است که به مانند نگینی در چهارراه ولیعصر می‌درخشد. ساختمانی که تمام مردم شهر تهران با آن آشنا هستند؛ حتی اگر یک‌بار هم برای دیدن تئاتر به سالن‌های آن قدم نگذاشته باشند.

این ساختمان، 40 سال پیش به دست توانمند مهندس علی سردار افخمی طراحی و ساخته شد. فردی که شاید در مورد او اطلاعات بسیار کمی موجود است و حتی هنرمندان تئاتر هم با چهره و تصویر شخصی که خانه اصلی آنها را بنا کرده، آشنا نباشند.

این روزها پروژه‌ای با عنوان "جشنواحه" به سرپرستی نیکو ممدوح در مرکز مطالعات قشقایی در حال اجرا است. یکی از کارگاه‌های این پروژه، با حضور مهندس آرش طبیب‌زاده برگزار می‌شود و به بررسی جایگاه تئاترشهر بر موقعیت اجتماعى و فرهنگى مرکز شهر تهران از دیدگاه معمارى اختصاص دارد. مهندس آرش طبیب‌زاده نزدیک به هفت سال است روی پروژه پژوهشی "تاریخ شفاهی معماری معاصر ایران" کار می‌کند. بخشی از این پروژه به مطالعه زندگی و کارهای مهندس علی سردار افخمی می‌پردازد. به این بهانه گفت‌وگویی با او داشته‌ایم که می‌خوانید:

پروژه تاریخ شفاهی معماری معاصر ایران چگون تعریف می‌شود؟

هفت سال است روی این پروژه کار می‌کنم؛ در تمام این سال‌ها انرژی و وقتم وقف این کار شده است. فکر می‌کنم شناخت تاریخ وظیفه جدی ماست. این پروژه به معرفی و بررسی زندگی و آثار چند نسل معماران برجسته معاصر در ایران می‌‍پردازد. معمارانی که اطلاعات کاملی از زندگی و کارهای‌شان ثبت نشده است و به نحوی وجود ندارد و ما با از دست دادن آنها بخشی از تاریخ و هویت‌معماری‌مان را از دست می‌دهیم. امید دارم این پروژه تا چند سال آینده کامل و مدارک آن منتشر شود.

در این میان ساختمان تئاترشهر و معمار آن جایگاه خاصی دارد. طراحی که متاسفانه اطلاعات بسیار محدودی در مورد خدمات ارزنده‌اش در دسترس است.

در طول این سال‌ها اطلاعاتی را در مورد معماری و معمارانی که در دوره پهلوی دوم فعال بوده‌اند گردآوری کرده‌ام. از جمله آنها مهندس سردار افخمی طراح و سازنده تئاترشهر و ساختمان مجلس در میدان بهارستان است که در فرانسه دیدارهایی با وی داشته‌ام و در مورد این ساختمان‌ها با ایشان صحبت کرده‌ام. البته مهندس افخمی اکنون نزدیک به 87 سال سن دارند و بر اساس مدارک و آنچه به خاطر داشتند گفت و گوهایی طولانی داشتیم.

مهندس امیر علی سردار افخمی جزو یکی از 10 معمار برجسته تاریخ معاصراند و باید وی را در زمره یکی از بزرگان مهندسی و معماری کشور دانست. نگاه‌ وی ریشه در فرهنگ و نوع آموزشی که دیده‌اند، دارد. وی معماری زمینه‌گرا است و نهایتاً معماری اصیلی را ارائه می‌دهند. یعنی عوامل مشترک تاثیرگذاری را می‌توان در کالبد کارها و طرح‌هایشان یافت که نشان از این موضوع دارد؛ در واقع معماری او اگر در تهران باشد ماهیت این شهر و اگر در جای دیگری باشد به مسائل اقلیم و پیشینه تاریخی منطقه دیگر توجه دارد و عملاً با مکان پروژه سنخیت دارد. بدون شک این نوع نگاه ریشه در اصالت آموزش خانوادگی و آموزش‌های فرهنگی او دارد. سردار افخمی یکی از دانشجویان شاخص مدرسه "بوزار" پاریس در دهه 1950 بوده است و تمام این موارد او را شاخص کرده است.

مهندس سردار افخمی بعد از بازگشت به ایران درگیر بازار کار حرفه‌ای می‌شوند. به واسطه شناختی که از او در مورد تحصیلات و پروژه‌هایشان وجود داشته است، پروژه‌های جدیدی به وی مراجعه می‌‌شود که یکی از آنها تئاترشهر است. به اعتقاد من او یکی از بهترین افراد در آن دوره است که برای انجام این پروژه انتخاب شده‌اند، کاری که به خوبی از عهده انجام آن برآمده است. پروژه‌ای که با گذشت بیش از چهار دهه از زمان افتتاح‌اش هنوز اثری شاخص و ماندگار به شمار می‌رود.

علی سردار افخمی

شما در صحبت‌های‌تان از این نکته صحبت کردید که فرهنگ و جغرافیا در طراحی مهندس افخمی تاثیر داشته است، این مسئله در مورد طراحی تئاترشهر چگونه است؟

دیدگاه مهندس سردار افخمی ریشه در فرهنگ ایران دارد او سنت را به خوبی می‌شناسد و آن را در معماری خود وارد می‌کند. این مسئله را می‌توان در اکثر پروژه‌هایشان دید. بهره‌گیری از معماری مدرن در دهه 40 در ایران به اوج خود می‌رسد و ذهن بسیاری از معماران را جادو می‌کند؛ از سوی دیگر پاره‌ای از روشنفکران در جامعه و تعدادی از معماران و هنرمندان معتقد به بازگشت به درون مایه‌های فرهنگی و سنت بوده‌اند. مهندس سردار افخمی جزو دسته دوم به شمار می‌رود. او در طراحی تئاترشهر سنت و مدرنیته را با یکدیگر تلفیق می‌کند.

به چه شکل؟

پروژه تئاترشهر موضوعی مدرن است و می‌بایست با توجه به کاربری و فضاهایی که دارد طراحی می‌شد؛ اما می‌توان در بسیاری موارد از نمای بیرونی آن تا المان‌های داخلی که از محیط ایرانی گرفته شده است شاهد این تلفیق بود. آنچه این پروژه را ماندگار کرد همین تلفیق است. این ساختمان آشنا است و ذهن بیننده ایرانی و شهروندی که در آن وقت می‌گذراند با آن غربیه نیست در واقع جزئی از بافت و فرهنگ شهر است.

مهندس افخمی از بازسازی این مجموعه و تغییراتی که در آن ایجاد شده اطلاع دارند؟ نظرشان در این رابطه چیست؟

من با فاصله به این مسئله نگاه کرده‌ام و وارد آن نشده‌ام؛ طی این سال‌ها، دوستانی با بنده تماس گرفتند تا در این رابطه با مهندس سردار افخمی صحبت کنم و نظر ایشان را جویا شوم. در این رابطه او مواردی جسته گریخته شنیده و تصاویری را هم دریافت کرده‌اند؛ اما به دلیل دور بودن از شرایط و مسائل، سخت بوده تا نظری قطعی ارائه دهند. مواردی که در این رابطه مطرح کردند آن بود که:"ساختمان را به شکلی طراحی کرده بودم که از 4 سمت همگون دیده شود." باید توضیح دهم که متاسفانه مسدود کردن دید مجموعه، برای ساختمانی که مانند نگینی در منطقه طراحی شده آسیب است. لرزش‌های مترو، ساخت و ساز بعضاً بدون اسلوب و ناهمگونی که از ورودی مترو تا ساختمان مجاور و... وجود دارد. مسائلی است که این ساختمان با آن مواجه و ممکن است این موارد شرایط دیگری را به وجود بیاورد. نتیجه آن آشفتگی و شلوغی پیرامونی ساختمان است که نمی‌شود آن را انکار کرد. وی مقداری دلخور است؛ چرا که تئاترشهر به مانند فرزندشان است، اما چاره‌ای نیست. تا جایی که مشاهده می‌شود اکثر فعالیت‌های این مدت در جهت بهبود آن فضا بوده است. مانند عبور جمعیت از زیرگذر که باعث بهترشدن نظم ترافیک چهارراه شده و... اما در بافت تئاترشهر تاثیر جدی گذاشته است.

تنها سالن تئاترشهر، سالن اصلی بوده است و به مرور تالارهای دیگری به آن اضافه شده است. دیدگاه آقای سردار افخمی در این رابطه چیست؟

زیرزمین تئاترشهر و زمین‌های پیرامونی آن ابتدا برای پارکینگ درنظر گرفته شده بوده است، تا جائی که ایشان به خاطر دارد فضاهایی برای تاسیسات، انبار و خدمات دیگر در زیرزمین تئاتر وجود داشته است. به مرور زمان نیازهای جامعه هنری به سمتی می‌رود که آن را تبدیل به سالن‌های مختلف کنند. سالن‌هایی که اکنون با نام‌های متفاوت کار می‌کند. این تغییرات اجتناب ناپذیر است و مورد آنچنانی در رابطه با آن وجود ندارد. آن زمان هم ایرادهایی گرفته می‌شده از جمله آنکه به خاطر مسائل امنیتی نباید ماشین‌ها زیر ساختمان بیایند. قسمت جنوبی این منطقه قرار بوده پارکینگ ساخته شود که بعدها تغییر کاربری و به مسجد اختصاص داده شده است.

آرش طبیب‌زاده

تاثیر جایگاه تئاتر شهر بر موقعیت اجتماعى و فرهنگى مرکز شهر تهران چیست؟

معمار و معماری در مقیاس‌های متفاوت بر شهر تاثیر دارد. تئاترشهر هم از این موضوع مستثنی نیست چرا که خیابان انقلاب شاهراه فرهنگی تهران است. دانشگاه تهران، مسائل فرهنگی پیرامون آن مانند تالار رودکی و تالار وحدت از جمله این موارد است. در واقع این بنا به هیچ عنوان متروک نیست؛ فضای اطراف آن زنده است؛ در واقع یک نشانه است. بر فضای پیرامونی‌اش تاثیرگذار است و بازخوردهایی را می‌گیرد. نیمکت‌های اطراف ساختمان همیشه شلوغ است تالارهای آن و محیط پیرامونی‌اش محل برخورد هنرمندان است. عامل اصلی که افراد به آن جذب می‌شوند کیفیت ساختمان و فضای پیش رویش است. به نظرم این مسئله مثبت است و باعث شده بعد نزدیک به 50 سال همچنان مرکز توجه باشد.

سخن آخر:

کارگاهی در این رابطه روز سه‌شنبه 15 تیرماه در مرکز مطالعات قشقایی برگزار خواهد شد. در این کارگاه ضمن صحبت در رابطه با تاثیر و جایگاه تئاتر شهر بر موقعیت اجتماعى و فرهنگى مرکز شهر تهران از دیدگاه معمارى، فیلمی کوتاه از مهندس سردار افخمی را نشان خواهم داد که به نظرم می‌تواند با توجه به اینکه هیچ تصویر و اطلاعات خاصی در مورد ایشان وجود ندارد بسیار جذاب باشد تا علاقمندان بتوانند با چهره و نوع نگاه این معمار برجسته آشنا شوند. شاید اولین فیلمی باشد که از وی پخش می‌شود. آن را در پاریس گرفتم؛ روایت‌های کوتاهی از ایشان در مورد تئاترشهر است و بدون شک مدرک ماندگار و ارزنده‌ای است.