سرویس تئاتر هنرآنلاین: در سال 1854 میلادی کارل مارکس میگوید: "فیلسوفان به طرق گوناگون جهان را فقط تفسیر کردهاند؛ اما سخن بر سر تغییر آن است" (مارکس و انگلس 1984: 286). این بیدار باشی بود برای نیمه دوم قرن نوزدهم و آماده باشی برای دوره مدرنیستی. (چایلدز، 1389: 37)
در واقع مدرنیسم پیامد دقیق فروپاشی فئودالیته است که در آن دو نظرگاه غالب میشود و در چیرگی و انقلاب صنعتی انسان محور (اومانیسم) برای فروپاشی نظم متکی بر بردهوارگی دو شاخه عملی و کارکردی نظم نوین را رقم خواهد زد که یکی متکی بر فردیت انسان است و در آن کاپیتالیسم (سرمایهداری) اهمیت خواهد یافت. دوم اینکه، انسان حیات و تفکر جمعگرایانه را ترجیح خواهد داد که در آن زندگی اشتراکی و سوسیالیسم رقم خواهد خورد. هر دو نظم با خطاهای بسیار با آنکه میتوانستند رفاه مردمان را فراهم آورند اما در نهایت اسباب زحمت و امکان شقاوت را برای ویرانی انسان آماده کردند. چنانچه فاشیسم و نازیسم از نظم کاپیتالیستی برآمده و نظم بسته سوسیالیستی نیز شوروی و بلوک شرق اروپا را به قهقرایی غیر قابل وصف کشانده است. این دیباچه کوچک آمده تا انگیزههای آفرینشگری نمایش "شینیون" ارزیابی شود که در کجای این پستی و بلندی جهان قرار گرفتهایم که بخواهیم گوشهای از پیامدهای زندگی انسان را در جهان متمایل به نابرابریها و ویرانگریها را ترسیم کنیم.
"شینیون" بر پایه استثمار افراد شکل گرفته است، جمعی چهار نفره را میبینیم که در جایی نگهداری میشوند که فقط موهایشان بعد از قد کشیدن کچل میشود. اینان باید بمانند و تحت مراقبت باشند که کارتنهایی لبریز از موهای مورد نظر بشود. ایشان آنقدر در بند ماندهاند که زمان را از کف دادهاند. تصور واقعی این آدمها به دلیل نداشتن مابه ازای بیرونی چندان راحت نیست اما تصور آنها به قاعده برخورداری از مفاهیم نمادین راحت است؛ این مفهومسازی در گستره درک معنایی از موقعیتی است که در آن استثمارگر یا سرمایه طلب و سودجو چون نیروی پنهان در حاشیه است و ما با نگاه استثمارشدگان که همگی بی مو و کچل مینمایند، حضورش را حس میکنیم. نیرویی هولناک که اسیری و گرفتاری دیگران را با نیت پر شدن کارتنها از موهای ایشان ادامه میدهد... در اینجا دامنه تحملی نیز تصور شده است که در آن این افراد یکی یکی به قیام و کنش ضد نیروی حاکم که بسیار هم ستمگر و ستم پیشه نیز هست، قد علم خواهند کرد. در اینجا به موازات برآورده نشدن نیازهای مادی و معنوی است که در آن طغیان و آشوب قابل پیش بینی است. بنابراین در این موقعیت نمادین روال عادی ستممداری بر انسان در هم شکسته خواهد شد ولو در این بازی بیقاعده انسانهایی فنا و قربانی شوند، امیدی جایگزین است که میخواهد این حصار بسته حماقت انسانی را ویران کند که ندای آزادی و رهایی از اسارت جلوه حقیقی یابد.
ما ایرانیها این روزها به دلیل برخورداری از تجربیات غربیها کمتر متوجه معضلات خودمان هستیم و کمتر میتوانیم روشنگرایانه به خود بپردازیم. برای همین گاهی نمیدانیم چه باید بگوییم و این دردناک است که التفات و کشفی از پیرامون خویشتن نداشته باشیم. در حالی که هنرمند فرزند زمانه خویشتن است و بنابر حس ششم و رابطه شهودی با خود و جهان واقعی بیرون از خودش میداند مختصات زیستش چه هست و حالا به دنبال بیان آن هست و اگر این اتفاق نیفتد دیگر کاری از پیش نبردهایم.
اگر استثمارگری برایمان اهمیت داریم؛ در ایران ما هنوز افراد هنگامی که رییس و مدیر میشوند، در اداره و سازمان خود را یک خان میپندارند و دیگران را رعیت و زیر دست خویش تصور میکنند بنابراین از این منظر زورگویی را بر همکارانشان تحمیل میکنند در حالی که مفهوم حقیقی مدیریت یک مکان، در واقع از هماندیشی و همکاری گروهی از کارکنان و کارمندان و پرسنل در کنار همدیگر با مدیریت یک نفر ممکن میشود که بشود با اهداف و انگیزههای درست رفاه اجتماعی شهروندان را بنابر ضرورتها و مقتضیات زمانی فراهم گردانند. به هر روی، ما تجربه زیست غربیها را نداریم و هنوز در دوره گذار از سنت به مدرنیته به سر میبریم و هنوز هم بر زندگیمان روال فئودالیته [ارباب- رعیتی] حاکم است البته اینها در حال پاک شدن و برطرف شدن هست اما هنوز ما دارای ناخودآگاه کهنه قومی خود هستیم برای همین رفتار ملوک الطوایفی داریم نسبت به آنچه در اختیارمان قرار میگیرد. کافی است یک نفر از شهر و استان یا طایفه و تبار خاص اختیاردار پست سازمانی و ادرای شود، سریع پرسنل آن سازمان از همان قوم و خویش و تبار مدیر و رییس لبریز میشود چون مدیران از ترس از دست دادن قدرت به دنبال تجهیز پیرامون خویش از افراد مطمئن و مطیع خواهند بود.
از این نکته بارز هم به دلیل دانشجو بودن به دلیل مشق کردن بگریزیم، در بیان چگونگی ارائه هم باید گفت که شکل ارائه بسیار مهم است چون ما را بیشتر درگیر موقعیت خواهد کرد و پیامدش درک صحیحتر از بیان آن چیزی است که مدنظر گروه اجرایی بوده است.
در "شینیون" موقعیت به شکل مینیمالیستی تصویر شده است. یک دایره سرخ در سالن کوچک مولوی ترسیم شده است که در آن فیلترهای سیگار ریخته شده است و در کنجی از آن یک دایره سرخ کوچکتر ترسیم شده که موقع زنگ زدنهای رییس یا حاکم بر وضعیت، این آدمهای کچل در آن به شکل لرزان و فروریخته پناه میگیرند و با هم رقابت دارند که از آن بیرون نمانند. چند بار زنگ به صدا در میآید و اینها با هر کلمه و حرکت اعتراضی با این زنگ همراه خواهند شد و باید که به آن پناهگاه سرخ بروند. تفریحشان سیگار کشیدن است و شاید سیگار یک مسکن است و نه چرک خشککن و درمانگر که آنها را از این دمل چرکین برهاند. زمانی که همان سیگار یا مسکن هم از آنان دریغ میشود، اینان سر به طغیان میبرند و آن دمل چرکین سرباز میکند!
در ته صحنه هم کارتنهای حامل موی انسان قرار گرفته که در واقع سرمایهای است که از استثمار اینان گرد آمده است. اینان یک تفریح دیگر هم دارند که یک آلبوم از عکسهای خود در حالت مو بلند بودن دارند که با دیدن و مرور آن در نیمه شبها که رییس خواب رفته باشد، حال خوش دارند و آرامشی نسبی که هرچند تصنعی باشد. آنها برای هر عکس 8 ثانیه مجال دارند که این جمال برباد رفته را با حسرت و آه مرور خواهند کرد.
در این طراحی دایره میتواند بعد پنهانی از انسان را بر ما آشکار کند چنانچه "شکل دایره نماد روح است (حتی افلاطون روان عنصری دایرهوار توصیف کرده است)." (یافه و یاکوبی، 1394: 123)
بنابراین سرخ بودن که هیجان و عواطف ویران شده و تهدیدها را نمایان میسازد، حاکی از حس و حال ویرانگرایانه ای است که این آدمها با همه تلاشی که در دگرگونیاش دارند راه به جایی نخواهد برد. به همین دلیل شاید تنها راه خودزنی باشد که بخواهند با تیغ زدن سرها و کندن پوست سر برای همیشه از این فعل و انفعال تحمیلی بیرون رانده شوند.
از دید فرانس مارک هدف هنر "آشکار کردن هستی غیر زمینی است که در پس همه چیز وجود دارد، باید پوسته آینهای زندگی را در هم شکست تا بتوانیم هستی [عریان] را رودرروی خود ببینیم." بر اساس نوشته پل کلی "هنرمند شکل طبیعی و ظاهر را مانند رئالیستهای منتقد خود توصیف نمیکند. او خود را همانند رئالیستها پایبند "واقعیتها" نمیداند، چون رئالیستها قادر نیستند در ظاهر فرآوردههای طبیعت جوهره خلاقیت را مشاهده کنند. او به قدرتهای شکل دهنده وابسته است تا به فرآوردههای صوری." (همان، 149)
در اینجا درد روانی و روح در حال گسست از هستی و جهان در مدار بسته تعریف شده از سوی استثمارگران به تماشا در میآید و این حال غریبی است که با روح حقیقی انسان همخوانی نخواهد داشت. شاید کوتاه شدن زمان اجرا و کاهش آن به چهل و پنج دقیقه بهتر میتوانست ما را درگیر موقعیت و نظم ستمگرایانهاش گرداند، و این به درازاکشیدن زمان حالت آب بستن به خود نمیگرفت. همچنین بازیگران میتوانستند در اغراق حسهای ترس و طنز بر شکوه یک گروتسک ویرانگر و فضایی خوفناک تاکید بیشتری میکردند.
رضا آشفته
منابع: چایلدز، پیتر، مدرنیسم، برگردان رضا رضایی، تهران، نشر ماهی، چ سوم، 1389. یافه، آتیلا و یولاندو یاکوبی، انسان و نمادهای هنری، برگردان حسن اکبریان طبری، تهران، چ اول، پاییز 1394.